मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

१७२ मानमारे [अध्यायः
अनुशाला त्रिभागा वा भा(हा)रान्तर(रं) द्विभागिकम् ।
महाशाला त्रिभागेन भद्रशालाविशालता ॥ १२ ॥ 24
शेषं प्रागुक्तवत्कुर्याद्भू(देवं) भागाधिकं ततः ।
मध्यशालांशंशेन युक्ता तन्मध्यभद्रकम् ॥ १३ ॥
शेषं तु पूर्ववत्कुर्याद्भूषकान्तमिति स्मृतम् ।
एवं चाष्टतले क्षुद्रहर्म्यमेवं प्रकल्पयेत् ॥ १४ ॥ 28
एकविंशांशकं चाष्टतलहर्म्ये विशालके ।
मध्ये सप्ताष्ट(प्तांश)कं चैव महाशाला(लां) प्रकल्पयेत् ॥ १५ ॥
तन्मध्ये भूतभागेन मध्यशाला सभद्रकम्(का) ।
तद्वहिश्च त्रिभागेन भद्रशालाविभूषितम् ॥ १६ ॥ 32
शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात्स्वर्गकान्तमिति स्मृतम् ।
एवमष्टतलं कुर्यान्मध्यमाख्यमथैव च ॥ १७ ॥
द्वाविंशांशकं तारे च श्रेष्ठम

२६] अष्टतलविधानम् १७३
तदर्धं वलभ्युत्सेधं सार्धत्र्यंशमङ्घ्रिकम् ।
सत्रिपादांशकं मञ्चमूर्ध्वं पादं गुणांशिकम् ॥ २६ ॥ ५२
तदर्धं चोर्ध्वमञ्चं स्यात्त्रिपादाचाङ्घ्रितुङ्गकम् ।
सपादांशं प्रस्तरोत्तुङ्गं द्वयर्धांशं चरणाथु(य)तम् ॥ २७ ॥
तदर्धं प्रस्तरोत्सेधं जङ्घायामं च सार्धकम् ।
प्रस्तरं चैकभागेन द्व्यंशपादाधिकमङ्घ्रिकम् ॥ २८ ॥ ५६
ऊर्ध्वमञ्च(ञ्चं) त्रिपादं स्यात्सभागं पादतुङ्गकम् ।
एकांशं प्रस्तरोत्सेधं तदूर्ध्वं च त्रिभागिकम् ॥ २९ ॥
तन्त्रिभागैकवेदिं स्याद्द्विभागं गलतुङ्गकम् ।
सपादं चांशकं चोर्ध्वं शिरःशेषं शिखोदयम् ॥ ३० ॥ ६०
केचित्तदेव तुङ्गे तु सप्तभागाधिकं तथा ।
ऊर्ध्वोर्ध्वपादमूले तु युक्त्यांशेन मसूरकम् ॥ ३१ ॥
तल्लानां चैकभागेन कर्णहर्म्यां(र्त्यमा) वृतां (तं) न्यसेत् ।
अन्तर(रं) प्रस्तरोपेतं सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ ३२ ॥ ६४
तस्यान्तरस्यैकभागेन कुर्यादावृतालिन्दकम् ।
मूले भागे पदांशेन चोर्ध्वोर्ध्वतलांशकम् ॥ ३३ ॥
नेत्रशालाऽर्धशाला च भद्रशालादिभूषितम् ।
तोरणैस्तल(नीड) शालादिनासिकाभिरलङ्कृतम् ॥ ३४ ॥ ६८
कोष्ठे(ष्ठ) शाला च मध्ये च चोर्ध्वशाला च मण्डितम् ।
नासिकापञ्जराह्वयं च भद्रनास्यैरलङ्कृतम् ॥ ३५ ॥
क्षुद्रशालाप्रदेशे तु सर्वालङ्कारसंयुतम् ।
कर्णकूटाङ्गमध्ये तु नासिकापञ्जरान्वितम् ॥ ३६ ॥ ७२
सर्वाङ्गं क्षुद्रनासाङ्गं प्रस्तरालङ्कृतिक्रिया ।
नानाधिष्ठानसंयुक्तं नानापादैरलङ्कृतम् ॥ ३७ ॥
नागरद्राविडादीनां वेसरादीन(नां) शिखान्वितम् ।
सर्वालङ्कारसंयुक्तं पूर्ववत्परिकल्पयेत् ॥ ३८ ॥ ७६
इति मानसार वास्तुशास्त्रे अष्टतलविधानं नाम षड्विंशोऽध्यायः ॥

नवतलविधानम्
नवभूमिविधानस्य(नं च) लक्षणं वच्यतेऽधुना ।
विस्तारोत्सेधमाना(भागा)दिसर्वं प्रागुक्तवन्नयेत् ॥ १ ॥
सौरं च रौरवं चैव चण्डितं भूषणं तथा ।
विवृतं सुप्रतीकान्तं विश्वकान्तं यथाक्रमम् ॥ २ ॥ 4
विस्तारो(रे) विंशदंशेन(षु) कूटमेकैकभागिकम् ।
मध्यशाला षडंशं स्यात्तत्समं चान्तरालकम् ॥ ३ ॥
तन्मध्ये च वि(द्वि)भागेन क्षुद्रशालैर्विभूषितम् ।
तत्पार्श्वे हारसंयुक्तं द्विद्विभागेन कारयेत् ॥ ४ ॥ 8
सौरकान्तमिति प्रोक्तं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् ।
महाशालैश्चतुर्भागं मध्ये भद्रं तु रौरवम् ॥ ५ ॥
तदेव भद्रशालैश्च वेदभागविशालकम् ।
द्विभागं भद्रसंयुक्तं चण्डितं परिकीर्तितम् ॥ ६ ॥ 12
तदेव मध्यशाले तु द्वि(द्वां)शेन भद्रकोष्ठकम् ।
भूषणं च मेति(चेति) प्रोक्तं [तु] सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ ७ ॥
एतच्चतुर्विधं प्रोक्तं नवभूम्यल्पहर्म्यके ।
अथवा चाल्पहर्म्यं तु मध्यकोष्ठं गुहांशिकम् ॥ ८ ॥ 16
अथवा चतुरंशेन मध्यभद्रविशालकम् ।
अथवा पञ्चभागं स्यात्पूर्ववन्नाममी(ई)रितम् ॥ ९ ॥
चतुर्विंशति विस्तारं कूटानां पूर्ववद्भवेत् ।
महाशालानुशालां च साष्टांशकरगुणांशकम् ॥ १० ॥ 20
महाशालायते मध्ये वेदभागैर्(गेन) भद्रकम् ।
सर्वालङ्कारसंयुक्तं विवृतं चेति कथ्यते ॥ ११ ॥

नवतलविधानम् १७५
पञ्चविंशतिभागेन मध्यभद्रं शरांशकम् ।
तत्पार्श्वे कर्णकूटौ च नराशं चैकभागिकम् ॥ १२ ॥ 24
अनुशाला त्रिभागैकं मध्यभद्रं तु संयुतम् ।
सुप्रतीकान्तनामारूढं(म च) शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् ॥ १३ ॥
षड्विंशतिविभागेन मध्यं तु युगांशकम् ।
मध्यभं(मं) हर्म्यके कुर्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ १४ ॥ 28
श्रेष्ठं नवतलं हर्म्यं सप्तविंशतिभागिकम् ।
शालापार्श्वे द्विभागैकं हारकूटसपञ्जरम् ॥ १५ ॥
कूटशालैश्च सप्तांशं मध्यभद्रं शरांशकम् ।
भद्रकोष्ठं त्रियं(त्र्यां)शं स्याच्छेषं पूर्ववदाचरेत् ॥ १६ ॥ 32
श्रेष्ठं नवतलं प्रोक्तं विश्वकान्तमुदीरितम् ।
तदूर्ध्वे द्विं(ह्यं)शमानेन वक्ष्यं चोर्ध्वं जलस्थलम् ॥ १७ ॥
जन्मादिस्तूपिपर्यन्तं गण्यमानमिहोच्यते ।
हर्म्यमष्टतले तुङ्गे साष्टभागाधिकं तथा ॥ १८ ॥ 36
सार्धद्व्यंशमधिष्ठानं तदूर्ध्वं पादतुङ्गकम् ।
तदर्धं प्रस्तरोत्सेधं शेषमष्टतलोक्तवत् ॥ १९ ॥
एवं नवतलोत्सेधं सर्वालङ्कारसंयुतम् ।
नानाधिष्ठानसंयुक्तं नानापादैरलङ्कृतम् ॥ २० ॥ 40
कर्णहर्म्यादिसंयुक्तं द्वारं तत्तत्स्तरान्वितम् ।
भद्रकूटादिशालानां(भिर्) नासिकापञ्जरान्वितम् ॥ २१ ॥
युक्त्या हारादि यथा सर्वे(र्वा) चानुकूलानुनासिका ।
तोरणायङ्गनीडैश्च जालकादिविभूषितम् ॥ २२ ॥ 44
शेषं तु पूर्ववत्कुर्याद्दिचु देवान्न्यसेत्क्रमात् ।
तले तले विमाने तु चोच्चवत्कारयेद्बुधः ॥ २३ ॥
एवं नवतलं प्रोक्तं शेषं युक्त्या प्रयोजयेत् ॥ २४ ॥
इति मानमारे वास्तुशास्त्रे नवतलविधानं नाम सप्तविंशोऽध्यायः ॥

दशतलविधानम्

दशतलविधानं च लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ।
विशालोत्सेधभक्तिश्च दशभूम्यास्तु पूर्ववत् ॥ १ ॥
भूकान्तं चन्द्रकान्तं च भवनं चान्तरिक्षतः(कम्) ।
मेघकान्ता(न्तम)ब्जकान्तं च ए(चै)वं षड्विधमीरितम् ॥ २ ॥
एवं नामवशाद्धर्म्यविस्तारं परिकल्पयेत् ।
भूकान्तं चन्द्रकान्तं दशतलहर्म्ये भागमानेन ॥ ३ ॥
नवतलहर्म्यवशात्पुरोक्तवत्कूटशालादीन् ।
क्षुद्रमध्यममेवं युक्त्या दशतले सङ्कल्प्य ॥ ४ ॥
उक्तहर्म्यविशाले अ(त्व)ष्टाविंशत्यंशकं कृत्वा ।
एकैकं कूटविस्तारं मध्ये द्वादशकं तु शाल(ला)भम् ॥ ५ ॥
अनुशाला गुणांशेन तत्पार्श्वे द्विद्विभागेन ह(हा)राः ।
महाशाला मध्यदेशे [तु] षड्भागेन भद्रसंयुतम् ॥ ६ ॥
एवं तु भवनं(न)कान्तं श्रेष्ठं हर्म्य(म्यं) दशतले कुर्यात् ।
तदेव सौष्ठिकविस्तारं हारानुशाला(लां) द्विद्विभागेन कुर्यात् ॥ ७ ॥
पूर्ववच्छेषं चान्तरिक्षकान्तमिदमुदितम् ।
तदेव शालापार्श्वे चैकं चैकेन(ह्येकं) सौष्ठिकहाराः ॥ ८ ॥
षड्भागेन महाशाला चैतन्नाम्ना मेघकान्तं स्यात् ।
तन्मध्ये चतुरंशेन शालाभद्रयुक्तमब्जकान्तकम् ॥ ९ ॥
शेषं पूर्ववदुद्दिष्टं कुर्याद्दशतलहर्म्यविस्तारे ।
जन्मादिस्तूपिपर्यन्तं तुङ्गे गण्यं चाधुना वक्ष्यामः ॥ १० ॥
तुङ्गे त्र्यंशषष्ट्यंशं गुणांश(शं) मसूरकोत्तुङ्गम् ।
तद्द्वयं पादतुङ्गं तदर्ध(र्धं) प्रस्तरो(रम्) ऊर्ध्वदेशे तु ॥ ११ ॥

? Yes, (र्धं)! And before the parenthesis: द्वयमप्युर्ध्वorद्वयमप्युच्च? It is द्वयमप्युच्च(र्धं)orद्वयमप्युर्ध्व(धं)? Wait, प्युthenच्च? Yes, च्चwith parenthesis(र्धं)`.

Let's check line 10:
द्विभागं चोर्ध्वपादं चैकांशं चोपरि मञ्चं स्यात् ।

Line 11:
तत्समं वेदिकोत्सेधं ग्रीवतुङ्गं कलांशकं स्यात् ॥ १६ ॥ 32

Line 12:
वेदांशं शिखरोत्तुङ्गं शेषांशं शिखरो(खो)दयं कथितम् ।

Line 13:
ऊर्ध्वं चोर्ध्वतले सर्वे कर्णहर्म्यादिमण्डितम् ॥ १७ ॥

Line 14:
एकभाग(गं) द्विभागं वा चान्तश्चावृतालिन्दकम् ।

Line 15:
अधिष्ठानोपपीठे वा महावेद्यादिमेव वा ॥ १८ ॥ 36

Line 16:
ऊर्ध्वं चोर्ध्वतले कुर्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् ।

Line 17:
`नानालङ्

एकादशतलविधानम्
एकादशतलं सम्यग्(विधिं) लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ।
शम्भुकमीशकान्तं च चक्राख्यं यमकान्तकम् ॥ १ ॥
वज्रकान्ता(न्तम)र्ककान्तं च [चङ्]क(क्र)माद्धर्म्यनामकम्(कं स्यात्) ।
रुद्रहर्म्ये तले तारे चैकोनविंशदंशकम् ॥ २ ॥
कूटानां च द्विभागं स्यान्महाशाला नवांशकम्(का) ।
अनुशाला युगांशं स्याद्वारा च द्विद्विभागिकम् ॥ ३ ॥
महाशाला च(या) मध्ये तु भद्रशालैः(ला) शरांशकम् ।
शम्भुकान्तमिति प्रोक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ ४ ॥
तदेव नासिकामध्ये तु द्विभागं भद्रसंयुतम् ।
ईशकान्तमिति प्रोक्तं क्षुद्रहर्म्यादिमी(चे)रितम् ॥ ५ ॥
मध्यमेकादशतले त्रिंशद्भागविशालकम् ।
महाशाला दशांशं स्यान्मध्यभद्रं शरांशकम् ॥ ६ ॥
तत्पार्श्वे एकैकभागेन कूटं द्वारा सपञ्जरम् ।
तदेव वेदभागेन भद्रशाला च मध्यमे ॥ ७ ॥
शेषं प्रागुक्तवत्कुर्याच्चन्द्रकान्तमिति स्मृतम् ।
तदेव कूटे(टमे)कभागं स्यादनुशाला पञ्चभागिकम् ॥ ८ ॥
त्रिपादं भद्रसंयुक्तं तन्त्रिभागैकभागिकम् ।
यमकान्तमिति प्रोक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ ९ ॥
श्रेष्ठहर्म्यविशालेतु चैकविंशति भाजिते ।
द्विद्विभागेन कूटं स्याद्दारं च द्विद्विभागतः ॥ १० ॥
द्वारा च तद्द्वयोर्मध्ये चानुशाला शरांशकम् ।
तन्मध्ये कूर्म(वह्नि)भागेन भद्रं कुर्याद्विचक्षणः ॥ ११ ॥

२९] एकादशतलविधानम् १७६
महाशालानवांशेन मध्ये भद्रं शरांशकम् ।
तन्मध्ये भद्रशाला च बन्ध(न्धु)भागेन योजयेत् ॥ १२ ॥ 24
एवं तु वज्रकान्तं स्यादर्ककान्तमिहोच्यते ।
तदेव शालाप्रान्ते तु पार्श्वे चैकेन सौष्ठिकम् ॥ १३ ॥
तद्द्वयोरन्तरे देशे तत्समं क्षुद्रहारयोः ।
पूर्ववत्कूटविस्तारं शेषं हारं सपञ्जरम् ॥ १४ ॥ 28
तन्मध्ये तु त्रिभागेन क्षुद्रशालाविशालत:(ता) ।
तत्पार्श्वे त्रित्रिभागेन हारमध्ये समद्रकम् ॥ १५ ॥
क्षुद्रशालात्रिभागेन मध्यभद्रं समन्वितम् ।
क्षुद्रहारा च सर्वेषां नासिकापञ्जरान्वितम्(ता) ॥ १६ ॥ 32
मध्ये मध्ये महानासि नेत्रशाला च पार्श्वयोः ।
सर्वालङ्कारसंयुक्तं षड्विधं परिकीर्तितम् ॥ १७ ॥
शेषभागं तु सर्वेषां युक्त्या तत्रैव योजयेत् ।
एवं विस्तारगण्यं स्यात्तुङ्गगण्यमिहोच्यते ॥ १८ ॥ 36
जन्मादिस्तूपिपर्यन्तं (चो)क्तवत्संग्रहं विदुः ।
एकादर्शाशभागेन दशतलोदयाधिकम् ॥ १९ ॥
तदेव सार्धबन्धा(न्ध्यं)शं मसूरकोत्तुङ्गमिष्यते ।
समांशं पाददीर्घ(दैर्घ्यं) स्यात्तदर्धं प्रस्तरोदयम् ॥ २० ॥ 40
शेषं प्रागुक्तवद्रूप्यमेकादशतलोदये ।
तलोर्ध्वोर्ध्वतले सर्वे(र्वे) कर्णहर्म्यादिमण्डितम् ॥ २१ ॥
एकभाग(गं) द्विभागं वा परितोऽलिन्दमिष्यते ।
नानाधिष्ठानसंयुक्तं नानापादैरलंङ्कृतम् ॥ २२ ॥ 44
शालाकूटैश्च हारैश्च ऽ(चो)क्तवत्समलङ्कृतम् ।
हारान्तरे तु कूटशाला च ग्रीवदेशोक्तदेवतान् ॥ २३ ॥
अनुशालाष्टादिक्पालांस्तत्तद्वाहनसंयुतम् ।
यक्षविद्याधरादीनां गरुडादीनि विन्यसेत् ॥ २४ ॥ 48
गणाधिपगणैश्चैव सर्वहर्म्येषु निक्षिपेत् ॥ २५ ॥
इति मानसार वास्तुशास्त्रे एकादशतलविधानं नाम नवविंशोऽध्यायः ॥

द्वादशतलविधानम्
अन्यभूमिविधानस्य(नं च) लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ।
भूमिलम्बविधाने तु विस्तारात्सेधमुक्तवत् ॥ १ ॥
क्षुद्राल्पमध्यमुख्ये तु यन्मानोरम्य(म्यं) मानयेत् ।
विमानस्य विमा(धा)ने तु चोक्तषड्भक्तिसंग्रहम् ॥ २ ॥
पाञ्चालं द्राविडं चैव मध्यकान्तं कलिङ्गकम् ।
ब(वि)राढं केरल चैव वंशकं मागधं तथा ॥ ३ ॥
जनकं स्फू(गु)र्जकं चैव दशकान्तं प्रकीर्तितम् ।
रविभूमिविशाले तु चाष्टविंशांशिकं भवेत् ॥ ४ ॥
महाशाला दशांशं स्याच्छेषं पूर्ववदाचरेत् ।
पाञ्चालं द्राविडं चैव रविभूम्यल्पहर्म्यके ॥ ५ ॥
मध्यमालयविस्तारे त्रयस्त्रिंशद्विभाजिते ।
त्रिभागं कूटविस्तारं मध्यभद्रे(द्रमे)कभागिकम् ॥ ६ ॥
महाशाला नवांशं स्याच्छेषं पूर्ववदाचरेत् ।
मध्यकान्तमिति प्रोक्तं तस्य कूट(टं) द्विभागिकम् ॥ ७ ॥
अनुशाला षडंगं(शं) स्यात्तस्याङ्गं पूर्ववद्भवेत् ।
एवं कालिङ्गकान्तं स्यान्नानालङ्कारसंयुतम् ॥ ८ ॥
चतुरा(र)धिकत्रिदशभागं हर्म्यविशालके ।
अष्टांशेन महाशाला पार्श्वे शाला शिवांशकम् ॥ ९ ॥
द्व्यंशानुपञ्जरशाला तदर्धं चान्तरालकम् ।
अनुशाला त्रिभागं स्यादेकांशमन्तरालकम् ॥ १० ॥
द्वि(द्वां)शं पञ्जरशाला च पार्श्वे हारं शिवांशकम्
कूटानां च द्विभागं स्यात्सर्वं युक्तवं(त्त्वा) सभद्रकम् ॥ ११ ॥

३०] द्वादशतलविधानम् १८१
महाशाला युगांशेन मध्यमत्र(भद्रं) प्रकारयेत् ।
तले तले विमाने तु शालापञ्जरषोडशम् ॥ १२ ॥ 24
क्षुद्रशाला द्विदण्डारा च तन्मध्यं चाष्टकं भवेत् ।
चतुर्दिक्षु महाशाला चतुष्कूट(टं) वले तले ॥ १३ ॥
एवं व(वि)राट्कान्तं स्याच्छ्रेष्ठं भागं तु पूर्ववत् ।
तदेव भूतभागेन क्षुद्रशालाविशालकम् ॥ १४ ॥ 28
हारा च तन्त्रिभागेन युक्ता च समलङ्कृतम् ।
शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात्तदेव केरलकान्तकम् ॥ १५ ॥
तदेव हारां तन्मध्ये चैकभागेन सौष्ठिकम् ।
वंश[क]कान्तमिति प्रोक्तं शेषं पूर्ववदाचरेत् ॥ १६ ॥ 32
तदेवानुशालामध्ये भद्रशालैकभागिकम् ।
एवं मागधकान्तं स्यात्कर्णकूट(टं) सभद्रकम् ॥ १७ ॥
तदेव महाशाला तु(या) द्विभागं मध्यभद्रकम् ।
जन[क]कान्तमिति प्रोक्तं श्रेष्ठा रवितलान्वितः(तम्) ॥ १८ ॥ 36
एकादशतलोत्तुङ्गे त्रयोदशांशमा(म)धिकम् ।
तद्भागेन युगांशं तु कुट्टिमोदयमीरितम् ॥ १९ ॥
अष्टांशं पादतुङ्गं स्यात्तदर्धं प्रस्तरोदयम् ।
अर्धांशं तु शिखोपेतं शेषांशं प्राग्वदुच्छ्रयम् ॥ २० ॥ 40
एवं द्वादशतलं स्यात्तुङ्गं युक्त्वा समाचरेत् ।
एकेन परितोऽलिन्दं तदूर्ध्वोर्ध्वतलानि च ॥ २१ ॥
एकानेकतलान्ते च चादिभूमिवशाद्विदुः ।
अनाहृत्यं(तां)शकं कृत्वा तदूर्ध्वोर्ध्वतला(लानि) न्यसेत् ॥ २२ ॥ 44
एकद्वित्रित्रिदण्डं वा मध्यशालाच(लाया) निर्गमम् ।
अर्धमेक(कं) द्विदण्डं वा क्षुद्रशालादिनिर्गमम् ॥ २३ ॥
एकांशात्य(शमध्य)र्धदण्डं वा सर्वेषां भद्रनिर्गमम् ।
तले तले च पादादि बहुकूटं चालिन्दकम् ॥ २४ ॥ 48

१८२ मानमारे [अध्यायः
सर्वाङ्गं कर्णहर्म्यादि सान्तरप्रस्तरन्वितम् ।
बिनाभद्रं महाशाला चैकशाला समन्वितम् ॥ २५ ॥
एकभद्रोध्वंशाला च मध्यकोष्ठसमन्वितम् ।
द्विभद्रं(द्रा) चेन्महाशाला मूर्ध्निंशाला(लां) प्रकल्पयेत् ॥ २६ ॥ 52
सभद्र(द्रा च) महाशाला भद्रशाला समन्वितम्(ता) ।
ऊर्ध्वशाला सभद्राढ्यं प्रस्ता(स्ता)रं समलङ्कृतम् ॥ २७ ॥
निर्गमाङ्गं महाशाला क्षुद्रशाला सवेशनम् ।
यत्तत्प्रासादमध्ये तु महाशाला(लां) प्रकल्पयेत् ॥ २८ ॥ 56
सर्वेषां हारमध्ये तु क्षुद्रशाला(लां) प्रकल्पयेत् ।
यथा हर्म्ये [तु] द्विक्कक्ष्ये (विदिक्षु) च कर्णकूटं विनिक्षिपेत् ॥ २६ ॥
क्षुद्रशालां तु (लायां) द्वारा च वेशनं युक्तितो न्यसेत् ।
नासिकापञ्जरादीनां तोरणार्थं तु पञ्जरम् ॥ ३० ॥ 60
सर्वेषां हर्म्यके द्वारं चोक्तवत्समलङ्कृतम् ।
एकद्वित्रिद्विभागं वा प्रासादान्निर्गमं भवेत् ॥ ३१ ॥
अथवा हस्तमानेन चैकानेकेन वर्धयेत् ।
द्विभूम्यान्ततलान्तं चैकादशकरान्तकम् ॥ ३२ ॥ 64
क्रमात्तु निर्गमं कुर्याद्युक्त्या तत्रैव शिल्पिभिः ।
अनाख्यातानि चाङ्गानि यस्मिन् हर्म्येषु चोक्तवत् ॥ ३३ ॥
तत्तदङ्गानि सर्वाणि सर्वहर्म्येषु योजयेत् ।
नानाधिष्ठानसंयुक्तं नानापादैरलङ्कृतम् ॥ ३४ ॥ 68
नानापञ्जरादीनां नानावर्गै(शालै)श्च तोरणम् ।
नानानासिकाकूटं नानाहारैरलङ्कृतम् ॥ ३५ ॥
नानाप्रस्तरसंयुक्तं नानागलविभूषितम् ।
नानावेदिका कुर्यान्नानालङ्कारभूषितम् ॥ ३६ ॥ 72
नानापालिकादीनां नानाङ्गे(ङ्गेषु) स्तूपिकान्वितम् ।
नानाकारं तु पद्मं स्यान्नाना [च] पालिकादिभिः ॥ ३७ ॥

३०] द्वादशतलविधानम् १८३
कुर्यात्तु सर्वहर्म्याणां शिल्पिभिः समलङ्कृतम् ।
तले तले विमानादि(नस्य) दिक्षु दिच्वादिकोष्ठके ॥ ३८ ॥ 76
तत्तद्देवालये देवांस्तत्तत्प्रागुक्तवन्नयेत् ।
यक्षविद्याधरादीनां गणभूतादिराक्षसान् ॥ ३९ ॥
जन्मादिसप्तमात्रं(मातरश्) च शङ्खिण्या चापरस्त्रियः ।
विश्वकर्माद्यगस्त्यादिनारद[यः]श्रुतिघोषकान् ॥ ४० ॥ 80
सालोक्यादिपदैः सर्वभक्तांश्च लक्षणोक्तवत् ।
असंख्यातत्रयस्त्रिंशद् ब्रह्मादीनां च सर्वशः ॥ ४१ ॥
हर्म्यमूले तले चोर्ध्वं सर्वत्र परिकल्पयेत् ।
अन्यान्यनुक्तमानानां चाङ्गं युक्त्या प्रयोजयेत् ॥ ४२ ॥ 84
(सोपानलक्षणम्)
देवानां मानुषाणां च हर्म्यादीनां च सर्वशः ।
आरोहावरोहार्थं च सोपानलक्षणं तथा ॥ ४३ ॥
हर्म्यादिमण्डपादीनां प्राकारादि(दौ) च गोपुरे ।
तथा पर्वतदेशे तु वापीकूपतटाकके ॥ ४४ ॥ 88
नगरग्रामादिसर्वेषां कल्पयेच्छिल्पि(ल्प)वित्तमः ।
अचलं च चलं चैव द्विधा सोपानमीरितम् ॥ ४५ ॥
शिलाभिश्चेष्टकैर्वापि दारुभिः सचलं मतम् ।
सर्वैश्चैवाचलं प्रोक्तं क्षुद्रसोपानसंयुतम् ॥ ४६ ॥ 92
सर्वेषां मुखभद्राणां पार्श्वे सोपानसंयुतम् ।
पार्श्वयोर्द्वारदेशे तु मुखसोपानमेव वा ॥ ४७ ॥
आरोह(हार्थं) सर्वहर्म्ये [तु] दक्षिणद्वारभद्रके ।
तत्पार्श्वे पूर्वदिग्देशे सोपानं कारयेच्छुभम् ॥ ४८ ॥ 96
गुह्यान्तद्वारदेशे तु वामे सोपानसंयुतम् ।
आराध्यदेवदेवस्य प्रदर्शनमगार्हितम् ॥ ४९ ॥
तस्मात्तु मुखभद्रे तु पार्श्वे सोपान(नं) कारयेत् ।
पार्श्वयोः पृष्ठदेशे तु तत्पूर्वे पश्चपार्श्वके ॥ ५० ॥ 100

१८४ मानमारे [अध्यायः
यत्र देशे तु सोपानं तत्र दोषो न विद्यते ।
प्रमुखे मुखसोपानं न कुर्याच्छिल्पि(ल्प)वित्तमः ॥ ५१ ॥
अपरे पार्श्वयोर्द्वारे भद्रहीनत्रयं तु चेत् ।
तत्पूर्वके तु सोपानं कुर्यात्सम्पत्प्रदायकम् ॥ ५२ ॥ 104
प्रपाङ्गे प्रमुखे भद्रे सोपानं पूर्वपार्श्वयोः ।
कुर्यात्तु तन्त्रविच्छिल्पी चोक्तमेवं पुरातनैः ॥ ५३ ॥
वैल(वि)लानामिति प्रोक्तं कुर्यात्सोपानमुद्गतम् ।
नराणां सर्वहर्म्येषु वक्ष्ये सोपानलक्षणम् ॥ ५४ ॥ 108
तपस्यादिद्विजातीनां वर्णानां च विशेषतः ।
देवानामुक्तवत्कुर्याद्गेहं सर्वेषु योजयेत् ॥ ५५ ॥
द्विजानां भूपतीनां च सर्वेषां भद्रदेशके ।
पार्श्वे सोपानसंयुक्तं तत्पूर्वे वाथ प्रकल्पयेत् ॥ ५६ ॥ 112
अलिन्दयुक्तं तद्द्वारे वामे सोपानसंयुक्तम् ।
विनालिन्दप्रदेशे तु प्रमुखे सोपानमेव च ॥ ५७ ॥
वैश्यानां शूद्रजातीनां सोपानं वक्ष्यतेऽधुना ।
यत्तद्द्वारादिभद्राणां युक्त्या सोपानसंयुक्तम् ॥ ५८ ॥ 116
गोपुराणां तु तत्पार्श्वे सोपानं लक्षणान्वितम् ।
अद्रिदेशे समारोह्य(हं) यत्र तत्रैव कारयेत् ॥ ५९ ॥
वापीकूपतटाके वा परितः सोपानसंयुक्तम् ।
चतुर्दिक्षु चतुष्कोणे चान्तरालेऽथवा पुनः ॥ ६० ॥ 120
एवमेवं यथादेशे भद्रसोपानमेव वा ।
तत्रैव श्रेष्ठदिग्देशे कुलद्वारं प्रकल्पयेत् ॥ ६१ ॥
तत्पूर्वे च द्विपाश्वें [च] कुर्यात्सोपानमुक्तवत् ।
अचलं च इ(त्वे)ति प्रोक्तं चलं स्थाप्यं यथेष्टकम् ॥ ६२ ॥ 124
द्वादशाङ्गुलमारभ्य त्रित्र्यङ्गुलविवर्धनात् ।
सार्धहस्तावसानं स्यान्नवधा विमृ(स्तृ)तं भवेत् ॥ ६३ ॥

३०] द्वादशतलविधानम् १८४
सार्धद्विहस्तमारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् ।
सार्धवेदकरान्तं च फ(च)लमेकं तदायति(तिः) ॥ ६४ ॥ 128
एकहस्तं समारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् ।
तन्त्रिहस्तावसानं स्याच्च(दच्च)लसोपानविस्तृतम् ॥ ६५ ॥
द्विहस्तं तु समारभ्य चतुर्हस्तावसानकम् ।
त्रिहस्तादिपञ्चहस्तान्तं षट्षडङ्गुलवर्धनात् ॥ ६६ ॥ 132
एतच्चलसोपानं विस्तारं नवधा भवेत् ।
जन्मादिस्तूपिपर्यन्तं कुर्यात्तुङ्गं हि योजयेत् ॥ ६७ ॥
लुपमानो(नमु)क्तवत्कुर्यात्सोपानायाममुन्नतम् ।
अद्रिसोपानदेशे तु दीर्घं(दैर्घ्यं)मानं यथेष्टकम् ॥ ६८ ॥ 136
विस्तारं पूर्ववत्कुर्यादचलं चोक्तवद्भवेत् ।
परितः सोपानविस्तारं तटाकाद्याकारतत्(रं) तथा ॥ ६९ ॥
परितः सर्वसोपानं कुर्यात्प्रागुक्तवन्नयेत् ।
पट्टिकात्रयमारभ्य वर्धयेद्द्विद्विपट्टिका(काम्) ॥ ७० ॥ 140
त्रयोविंशच्छ्रतान्त(न्तं) स्याद्देवानामिति कथ्यते ।
पद्मद्रिमार्गपर्यन्तं तिर्यक् चोध्वोर्ध्वं(र्ध्वं) चोक्तवत् ॥ ७१ ॥
मानुषाणां तु सोपानं पट्टिकायुग्मसंयुतम् ।
त्रिचतुष्पञ्चषण्मात्रं चलं सोपानपादके ॥ ७२ ॥ 144
तद्घनं च विशाले तु समं वा पादमाधिकम् ।
अर्धाधिकं तु पादोनद्विगुण्यस्(यं) त्रिगुणं ततः ॥ ७३ ॥
दण्डद्वयसमायुक्तं चित्र(च्छिद्र)युक्तं(क्ता) तु पट्टिकाः ।
एकद्वित्र्यङ्गुलं वापि पट्टिकाघनमेव च ॥ ७४ ॥ 148
द्वित्रिवेदशराङ्गुल्यं षट्सप्ताङ्गुलमेव वा ।
अष्टनन्ददशाङ्गुल्यं पट्टिकाविस्तृतं भवेत् ॥ ७५ ॥
एवं तु चलसोपानमचलं तत्रवच्यते ।
पञ्चषडङ्गुला(लमा)रभ्य द्व्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ ७६ ॥ 152
23

१८४ मान सारे [अध्यायः
द्वादशैकार्कमात्रान्तं पट्टिकोत्सेधविस्तृतम् ।
आधिक्यात्तुङ्गविस्तीर्णं हीनमानोदयं भवेत् ॥ ७७ ॥
सोपानपार्श्वयोर्देशे हस्तिहस्तविभूषितम् ।
हस्तमूलविशाले तु चोक्ताङ्गुलीन(न्) मानयेत् ॥ ७८ ॥ 156
मूलेन(लक्ष्य) तन्त्रिभागैकं हस्ताग्रान्तं चयं क्रमात् ।
हस्तिहस्तवदाकारं द्वारयुक्तं मनोहरम् ॥ ७९ ॥
त्रिचतुष्पञ्चवक्त्रं वा मूलेन सिंहाननैर्युतम् ।
अग्राधो धारपट्टं स्यात्पट्टिका(कं) चोक्तमानकम् ॥ ८० ॥ 160
अग्राधारं पालिकाकारं पट्टिका वेदिकाकृतिः ।
सर्वाङ्कारसंयुक्तं सोपानं लक्षणान्वितम् ॥ ८१ ॥
अङ्घ्रिसोपानपार्श्वे तु न कुर्यात्पार्श्वयो(र्वा)ङ्घ्रिकम् ॥ ८२ ॥
अनेकहर्म्यस्य विशालदेशके 164
सम्भूषणोन्मानं यथा प्रविश्यते ।
कुर्वन्ति दोषं किल भर्तृकर्तृणाम्
उक्ते(क्तं) मानं कुरुते तु सम्पत् ॥ ८३ ॥
जातिहर्म्यादि [ लक्षणम् ]
वक्ष्येऽहं जातिहर्म्याणामायादिलक्षणं क्रमात् । 168
पूर्वोक्तानां विमानानां विस्तरादिवशात् हि(द्वि स्यात्) ॥ ८४ ॥
आय(यं) व्ययं च योनिं(निश) च नक्षत्रं वारमंशकम् ।
तिथिवार्थ षडेतानि तान्यायादिविदो विदुः ॥ ८५ ॥
सञ्चितासञ्चितानां च अं(त्वं)शैरायादिभिर्युतम् । 172
अपसञ्चितहर्म्याणां तिथ्यन्तं षड्ग्रहीष्यते ॥ ८६ ॥
एक(कं) त्रिपादमर्धं च पादहस्तं यथाक्रमम् ।
जातिश्छन्द(न्दं) विकल्पं च आ(त्वा)भासं च चतुर्विधम् ॥ ८७ ॥
एतत्तदेव संयुक्तं हर्म्याणां मानकल्पनम् । 176
षट्सप्ताष्टकवृद्धिः स्याद्द्वादशान्तं(शेन) चयं नयेत् ॥ ८८ ॥

३०] द्वादशतलविधानम् १८७
शेषं तदायमित्युक्तं सञ्चितादि यथाक्रमम् ।
सप्ताष्टनववृद्ध्या(द्वा) तु हरेत्पङ्क्त्या व्ययं भवेत् ॥ ८६ ॥
एकद्वित्रयवृद्ध्या(द्वा) तु क्षपयेत्वष्टा(ष्टाभिश्च) च योनिकम् । 180
षट्सप्ताष्टवृद्ध्या तु सप्तविंशत्तयो भवेत् ॥ ९० ॥
तच्छेषं चापि नक्षत्रं गणयेदश्विनीक्रमात् ।
षडष्टनन्दवृद्ध्या तु सप्तभिः क्षपयेत्ततः ॥ ९१ ॥
शेषं तद्वारमित्युक्तं अ(कम)र्कवारादिवारयुक् । 184
त्रिभिर्वेदा(दै)स्तु वृद्धिः स्यान्नन्दहानि(निः) नवांशकम् ॥ ९२ ॥
तिथि(थिः) रन्ध्रो(न्ध्रे)ण वृद्धिः स्यात्रिंशता क्षयो भवेत् ।
सिध्या(द्वा)दि द्वादशायः स्याच्छिखरादिव्ययं दश ॥ ९३ ॥
ध्वजादिम(द्य)ष्टयोनिः स्यात्तस्करादिनवांशकम् । 18

प्राकारविधानम्
बला(ल्या)र्थं परिवारार्थं शोभार्थं रक्ष्यार्थकम् ।
पञ्चप्राकारहर्म्याणामधुना वक्ष्यते क्रमात् ॥ १ ॥
जात्यादिभेदहर्म्याणां तन्मानेन तु विन्यसेत् ।
जातिप्राकारसर्वेषां हस्तमानेन योजयेत् ॥ २ ॥
छन्दा(जात्या)दि सर्वशा(सा)लानां प्रासादांशेन मानयेत् !
जातीनां जातिसालानां म्यैतारं विभाजितै ॥ ३ ॥
तदूर्ध्वं वेदिकादीनां ग्रीवमूर्ध्नि शिखान्तकम् ।
समकन्धरवृद्धिः स्यात्पञ्चसालावसानकम् ॥ ४ ॥
छन्दादिपञ्चसाला(लां) च छन्दाद्यंशेन मानयेत् ।
जातिप्रासादविस्तारे विन्यसेत्सकलं पदम् ॥ ५ ॥
आदिशालां ततः कुर्यादन्तर्मण्डलमिरितम् ।
द्वितीयमन्तहारा च मध्यहारा तृतीयकम् ॥ ६ ॥
प्राकारं तच्चतुर्थं च कथितं तन्मयाधि(दि)कम् ।
ततः पञ्चमशा(सा)ला च महामर्याद(दा)मीरितम् ॥ ७ ॥
पञ्चशालामिति प्रोक्तं तन्त्रविद्भिः पुरातनैः ।
तत्पीठा(प)द्विविन्यास(सश्)चादिशालविशालके ॥ ८ ॥
तथा द्वितीयशाले तु स्थण्डिलं(ल) पदं विन्यसेत् ।
तत्तत्कुर्यात्तु शालायां तृतीये चोभयचण्डितम् ॥ ६ ॥
सुसंहितपदं मध्ये मर्यादाया विशालके ।
महामर्यादाविस्तारे पद्ममीश्वरकान्तकम् ॥ १० ॥
एवं तु जातिशाला(लां) च कुर्याद्धर्म्यंवशात्सुधीः ।
वे(पे)चकं मूलहर्म्ये तु छन्दादीनां प्रवक्ष्यते ॥ ११ ॥

१] प्राकारविधानम् १८६
प्रथमं तु महापीठं द्वितीयं चण्डितं पदम् ।
तृतीयं भद्रसंयुक्तं ततः शालाबहिस्तथा ॥ १२ ॥
चतुर्थं सुप्रतीकान्तं पञ्चमं चे(च)न्द्रकान्तकम् ।
एतच्छन्दं प्रकर्तव्यं विकल्पं तदिहोच्यते ॥ १३ ॥
छन्दप्राकारविस्तारे सार्धार्धेन कराधिकम् ।
प्रथमात्पञ्चमानं स्यात्सार्धं युग्मकरान्तकम् ॥ १४ ॥
एवं विकल्पमानं स्यात्पञ्चशाला प्रकीर्तिताः ।
तदेव पञ्चशालानां षडङ्गुलविवर्धनात् ॥ १५ ॥
सप्तहस्ता(पादा)वसानं स्यात्प्रथमात्पञ्चमानकम् ।
एवमाभास(सं) कर्तव्यं हर्म्यपादं तु वर्धनात् ॥ १६ ॥
केचिच्छन्दकमाने तु त्रित्रिहस्तविवर्धनात् ।
प्रथमात्पञ्चमानं स्यात्पञ्चा(ञ्च)दशकरान्तकम् ॥ १७ ॥
एतत्क्षुद्रविमाने तु सा(शा)लाच्छन्दविमानकम् ।
केवलहस्तमानेन जातिप्राकार(रं) मानयेत् ॥ १८ ॥
त्रिहस्तेनादिसालादि द्विद्विहस्तविवर्धनात् ।
प्रत्येकं पञ्चशालानां पञ्चपञ्चप्रमाणकम् ॥ १९ ॥
क्षुद्राल्पमध्यमुख्यानां जातिसा(शा)लां प्रकल्पयेत् ।
प्रासादार्धविशालेन मध्यमुख्यांश(ख्याल्प)मानके ॥ २० ॥
सा(शा)लानां पञ्चधाशन्तं मानयेत्पूर्ववद्भवेत् ।
हर्म्यपादस्य बाह्यात्तु सालं(शाला)कुड्यावसानकम् ॥ २१ ॥
अन्तर्वापि बहिर्वापि कुट्य(ड्य)मध्यावसानकम् ।
उपपीठं चाङ्घ्रिकं वा[पि] हर्म्यपादं तु(दस्य) निर्गमम् ॥ २२ ॥
तत्कुड्यवेदिकान्तर्वा सालं प्रागुक्तमानकम् ।
हर्म्यसा(स्या)र्धपृथु(र्वाधृत)मानं यद्वास्त(स्त्वा)य(या)मतत्समम् ॥ २३ ॥
तच्चतुर्भागिकैकेन वर्धयेत्सन्मुखायतम् ।
विस्तारात्पञ्चधायामं पञ्चधा विस्तृता(विपुला)न्तकम् ॥ २४ ॥
पञ्चसा(शा)लामुखायामं प्रत्येकं पञ्चधा ततः ।
एकैकं विंशदायामं पञ्चविंश(शाखा)मुखायतम् ॥ २५ ॥

An exact, line-by-line transcription of the page into clean Markdown:

१६० मानमारे [अध्यायः
षडङ्गुलं समारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् ।
रसहस्तावसानं स्यात्प्रथमात्पञ्चमान्तकम् ॥ २६ ॥ 52
साज्ञानां कुड्यविस्तारं प्रत्येकं पञ्चधा मतम् ।
विशालोच्चसमं वापि तच्चतुर्थांशवर्धनात् ॥ २७ ॥
प्रत्येकं पञ्चसा(शा)लानां कुड्यानां पञ्चधोदयम् ।
अथवाधिष्ठानमानेन कुड्यतुङ्गममिहोच्यते ॥ २८ ॥ 56
कुट्टिमोच्चं समारभ्य पञ्चविंशोदयान्तकम् ।
अन्तर्मण्डलमाराभ्य महामर्यादिकान्तकम् ॥ २९ ॥
पञ्चकुड्यस्य चोत्सेधं प्रत्येकं पञ्चधा भवेत् ।
जन्मादि चोत्तरान्तं वा प्रस्तरान्तं तथोदयम् ॥ ३० ॥ 60
कुड्यस्यान्तप्रदेशे तु युक्त्या चावृतमालिकम् ।
वेदिका चो(कया)पपीठं च(ठेन) पादप्रस्तरभूषितम् ॥ ३१ ॥
यथेष्टभागपदेन युग्मायुग्ममथापि च ।
तस्या(कुड्या)न्तः परिवारार्थं भद्रं सोपानसंयुतम् ॥ ३२ ॥ 64
मालिकोपरि वप्र(प्रं) स्यादधिष्ठानं समोदयम् ।
अथवा द्विगुणोत्तुङ्गं त्रिगुणं वा यथेष्टकम् ॥ ३३ ॥
वज्राकृति(श) च वप्रार्यं छत्रकारमथापि वा ।
उत्तरं वाजनं चैव मुष्टिबन्धं त्रिधान्वितम् ॥ ३४ ॥ 68
अधिष्ठानादि वर्गाढ्यमथवा रज्जुभित्तिकम् ।
प्रस्तरस्योपरिदेशे कर्णहर्म्यादिमण्डितम् ॥ ३५ ॥
शैले वा चेष्टके वापि दार्वे(रौ) वाथ प्रकल्पयेत् ।
शुद्धं संकीर्णं मिश्रं वा यथाशोभं यथाबलम् ॥ ३६ ॥ 72
युक्त्या च प्रच्छादनं कुर्यात्सुधेटकादिगुलोदकैः ।
परिवारं(र)विमानानां मानं तद्वक्ष्यतेऽधुना ॥ ३७ ॥
मूलहर्म्यं(र्म्य)समं वापि त्रिपादं वार्धमेव वा ।
एकभूमि द्विभूमिं(मि) वा मूलहर्म्याकृति(स) तु वा ॥ ३८ ॥ 76
मूलस्थलसमं वापि तद्भिन्नोन्नतमेव वा ।
चतुर्दिक्षु चतुर्द्वारैमुपद्वारमद्वारा(रम)न्तरालके ॥ ३९ ॥

३१] प्राकारविधानम् १६१
देवानां चक्रवर्तिनां मध्ये द्वारं प्रकल्पयेत् ।
महद्द्वारमिति प्रोक्तमुपद्वारं तु चोक्तवत् ॥ ४० ॥ 80
भूसुरादिनराणां च मध्ये द्वारं न योजयेत् ।
मध्यसूत्रंतु(त्रस्य) वामे तु महाद्वारं प्रकल्पयेत् ॥ ४१ ॥
तद्वहिः परितो देशे(षट्) सप्तसा(शा)लां प्रकल्पयेत् ।
नारावासार्थ(र्थं) रथ्या च प्राकारद्वयमण्डितम् ॥ ४२ ॥ 84
तत्तद्विस्तारमानानि दण्डमानेन मानयेत् ।
त्रिचतुर्दण्डमारभ्य द्विद्विदण्डविवर्धनात् ॥ ४३ ॥
नवपङ्क्तिदण्डपर्यन्तं सान्तरादिमहान्तकम् ।
प्रत्येकं तन्त्रिधा मानं सप्तप्राकारमीरितम् ॥ ४४ ॥ 88
शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात्सर्वालङ्कार संयुतम् ।
चतुर्द्वारसमायुक्तं महागोगुरमावृतम् ॥ ४५ ॥
दै(दे)वानां मानुषा