xx PREFACE
This method has the merit of satisfying the two divergent schools
of critics, namely, scholars who are in favour of an intelligent
discrimination between what are different readings and what are
mere blunders due to ignorance of authors or negligence of copyists,
and those who insist upon a faithful reproduction of even the most
obvious and unquestionable mistakes.
Working on this principle, such emendations as have been thought
indispensable for the constitution of an intelligible text have been
invariably marked as such both in the text, within brackets as is
usually done in editing an ancient inscription, and also in the Notes,
and the actual readings of all the manuscripts have been carefully
recorded. But I have kept in view the risks with which any attempt
at emendation is beset in the case of so difficult a text as the Mānasāra
and have accordingly endeavoured to exercise the utmost caution.
For the same reason, I have abstained from suggesting conjectural
restorations for all the passages in which the text, as found in the
Codex Archetypus, showed a lacuna, except where it could be restored
from the nature of the context or by reference to related passages
with a reasonable degree of certainty.
Under the circumstances pointed out in the description of the
existing manuscripts, ‘I’ is the only possible basis of this edition.
From this a departure has been made in favour of ‘J’ only where the
reading of the latter appeared distinctly preferable and to represent
a close approach to the original. In every such case the text of
‘I’ and all other manuscripts has been carefully indicated in the
Notes. This has also been done in every instance where the text
of ‘I’ had for the sake of elucidation to be corrected by any
other manuscripts. Whenever the readings of ‘I’ seemed to be
superior or equal to the variations of ‘J,’ and accordingly were
retained in the text, the readings of ‘J’ have been recorded in the
Notes. All words or letters, which ‘J’ or any other codex has
supplied, where ‘I’ had a lacuna or otherwise, have been distinctly
noted.

?
Wait! Look at the letter after तु:
It is म!
Wait, तु म . ग? No, तुम्ब? तुम्बर?
Wait, what if it's NOT तु?
What if it's तु ङ्ग?
Wait, let's look at:
तुङ्ग? But why is there a comma or dot?
Wait, is it an abbreviation? No, it's:
तुङ्ग for त्रिभाग? No! Look at त्रिभाग:
Wait, is that second word त्रिभाग?
Let's read the characters of the second word:
First: त्रि or वि or श्रि?
It has a loop with a tail! That's वि!
Wait, वि or त्रि?
Look at त्रि: त with r stroke त्र, with i matra त्रि.
Look at वि: round loop on left of vertical bar, with i matra वि.
Wait, look at the third character of that second word:
It's ग or न?
It is न! विमान!
विमान! YES! विमान!
The second word is विमान! for विमान,!
Of course! Vimāna is the central architectural term of Manasara!
Now

xcii PREFACE
(11) In the instances of wrong cases, mostly the nominative
and accusative have been corrected and marked within
brackets, and the rest have been rarely corrected.
(12) In cases of wrong numbers, singular for plural or dual, and
vice versa, and false genders, masculine words treated as
if they were neuter or feminine, and vice versa, alterations
can hardly be suggested without considerably handling
the text. Wherever they are found indispensable, they
are marked within brackets and noticed in the Notes.
(13) Masculine or neuter forms of accusatives and pronouns
used with reference to feminine nouns have been similarly
noticed.
(14) Similar alterations have been made of words in sandhi
and compounds, where the elementary rules of grammar
are violated in a large number of instances without
following a discoverable fixed principle.
(15) Inappropriate or incorrect verbal derivatives have been,
as a rule, treated in the same way, the alterations,
whenever suggested, being marked within brackets.
These matters are elaborately discussed and fully illus-
trated in the writer's Indian Architecture under "The
Language of the Śilpa-śāstra" (pages 199-214).
Signs : ( ) indicates a correct form to replace an incorrect one which
immediately precedes it ; [ ] indicates an emendation by
an addition, omission, or alteration of letters or words.
I feel no hesitation in declaring that a perfect text of the
Mānasāra written in a chaste language is unattainable. It is
unlikely that there still exist manuscripts, which are hitherto undis-
covered and which are not derived from any of our manuscripts. I
am, therefore, of opinion that the Mānasāra was never written in
a chaste language and that its imperfections are original.¹
¹ A few critics questioned if Sanskrit (the refined) language of the Śilpa-śāstra, the science of
fine arts, could ever have been 'barbarous'; one such critic is dead and gone, and if there be yet any-
body left he will have now an opportunity of examining the text for himself and revising his notion
(see Opinions and Reviews at the end of Vol. IV).

PREFACE xxiii
Acknowledgments
The publication of these volumes has been made possible through
the generosity of the Secretary of State for India, the Government of
India, and the Government of the United Provinces of Agra and Oudh,
to whom I can only express inadequately my most respectful thanks.
It remains for me briefly to acknowledge aids and encouragement
received beyond those mentioned above. From the very conception
of the idea in consultation with Mr. E. B. Havell and Dr. L. D. Barnett,
M.A., LITT.D. Professor F. W. Thomas, C.I.E., M.A., PH.D., has proved
a guardian to the Mānasāra. The significant quotation, "rebirth of
the monumental work," is his expression. It is his kindness which has
largely kept alive my youthful enthusiasm, under very unfavourable
circumstances, in London, Holland, Madras, Simla, Patna, Benares,
and Calcutta. I am indebted to him for most of the materials and also
for valuable guidance and consultation at the earlier stage, and for
the final publication of the Mānasāra. Words fail me to express
adequately my debt of gratitude to him.
My grateful acknowledgment is due to another great orientalist,
Mahamahopadhyaya Pandit Ganga Nath Jha, M.A., D.LITT., LL.D.,
until recently Vice-Chancellor of Allahabad University, for his
very encouraging and generous review and publicity of the earlier
volumes which gave me a new lease of life, and for giving me facilities,
with fatherly enthusiasm, to undertake extensive tours (referred to
above). For further encouragement I am grateful to Mr. A. H.
Mackenzie, M.A., C.I.E., the Director of Public Instruction, who became
more and more convinced of the importance of the work when
he was officiating as the Commissioner of Education and where he
came in closer touch with the Archaeological Department—the Depart-
ment wherein the plates to illustrate the architectural portion of the
Mānasāra were prepared.
For his scholarly sympathy and friendly appreciation my grateful
acknowledgment is due to Mr. H. R. Harrop, M.A., I.E.S., the Deputy
Director of Public Instruction, whose interest increased through his

xxiv PREFACE
official correspondence concerning the publication during the past
ten years with the Oxford University Press; who, incidentally,
have been anxious to bring out a second edition of the two earlier
volumes since the first year of their publication.
My gratitude is due to Rai Bahadur Dayaram Sahni, M.A., the
present Director General of Archaeology, for his scholarly interest in
the work and his friendly appreciation during the past ten years;
and to Mr. K. N. Dikshit, M.A., the then Deputy Director General of
Archaeology, who used to come to my hotel at Simla and spent hours
in discussing various obstinate passages that baffled repeated attempts
at their interpretation.
For scholarly interest, friendly sympathy, encouraging appreci-
ation and various kinds of assistance from time to time I am grateful
to my colleagues Dr. Babu Ram Saksena, M.A., D.LITT., Dr. Umesh
Misra, M.A., D.LITT., Pandit Ketresh Chandra Chattopadhyaya, M.A.,
Pandit Raghubar Mithulal Shastri, M.A., M.O.L., and Miss Mathura
Narain Herlekar, M.A.
Not only for general encouragement, but also for valuable sugges-
tions and constructive criticism of the earlier volumes, I am grateful
to the reviewers whose opinions are quoted at the end of volume IV.
To Mr. D. W. Crighton, Superintendent, Printing and Stationery,
and to his compositors and readers I desire to express my gratitude
for the painstaking care and long forbearance and for their ever
sympathetic and kind treatment towards me. For his personal
interest in the work and for many useful suggestions and improvements
I am further indebted to Mr. Crighton who readily took the trouble
of revising this Preface.
P. K. ACHARYA.
UNIVERSITY OF ALLAHABAD :
February 6, 1933.

मानसारम्
( वास्तुशास्त्रम् )
एम्० ए० (Calcutta) पि० एच्० डी० (Leyden) डी० लिट् (London) विरुदवता
आई० ई० एस्० पदमलङ्कुर्व्वता
प्रयागविश्वविद्यालये
डीन्-फ्याकल्टि-आव्-आर्ट् स्-पदभाजा
प्राच्यविभागाध्यक्षेण
संस्कृतप्रधानाध्यापकेन
श्रीप्रसन्नकुमाराचार्येण
प्राचीनहस्तलिखितपुस्तकेभ्य आधुनिकपाश्चात्यरीत्या संस्कृत्य सम्पादितम्
तच्च राजशासनात्
अक्सफोर्ड्-यूनिवर्सिटी-मुद्रायन्त्रेण प्रकाशितम् ॥

विषयसूची
पृष्ठाङ्काः
प्रकाशनवृत्तम् (History of publication) .... .... ix—xi
प्राचीनहस्तलिखितपुस्तकानां विवरणम् (Description of MSS.) ˙ xi—xviii
सम्पादनरीतेर्व्याख्या (Method followed in preparing the text) xix—xxii
उपकारस्मरणम् (Acknowledgment) .... ....xxiii—xxiv
संस्कृतभूमिका .... .... .... .... क—छ
अध्यायाः
१ संग्रहः .... .... .... .... १—२
२ शिल्पिलक्षणपूर्वकं मानोपकरणविधानम् .... .... ३—५
३ वास्तुप्रकरणम् .... .... .... .... ६—७
४ भूमिसंग्रहविधानम् .... .... .... ८—९
५ भूपरीक्षाविधानम् .... .... .... १०—१३
६ शङ्कुस्थापनलक्षणम् .... .... .... १४—१८
७ पदविन्यासलक्षणम् .... .... .... १९—२८
८ बलिकर्मविधानम् .... .... .... २९—३१
९ ग्रामलक्षणम् .... .... .... ३२—५१
१० नगरविधानम् .... .... .... ५२—५६
११ भूमिलम्बविधानम्.... .... .... .... ५७—६२
१२ गर्भविन्यासविधानम् .... .... .... ६३—७१
१३ उपपीठविधानम् .... .... .... .... ७२—७७
१४ अधिष्ठानविधानम् .... .... .... .... ७८—९३
१५ स्तम्भलक्षणम् .... .... .... .... ९४—११०
१६ प्रस्तरविधानम् .... .... .... .... १११—११८
१७ सन्धिकर्मविधानम् .... .... .... ११९—१२६
१८ विमानलक्षणम् .... .... .... .... १२७—१४२
१९ एकतलविधानम् .... .... .... .... १४३—१५२
२० द्वितलविधानम् .... .... .... .... १५३—१५७
२१ त्रितलविधानम् .... .... .... .... १५८—१६०
( ३ )

२ ] विषयसूची
अध्यायाः पृष्ठाङ्काः
२२ चतुस्तलविधानम् .... .... .... .... १६१—१६४
२३ पञ्चतलविधानम् .... .... .... .... १६५—१६६
२४ षट्तलविधानम् .... .... .... .... १६७—१६८
२५ सप्ततलविधानम् .... .... .... .... १६९—१७०
२६ अष्टतलविधानम् .... .... .... .... १७१—१७३
२७ नवतलविधानम् .... .... .... .... १७४—१७५
२८ दशत्तलविधानम् .... .... .... .... १७६—१७७
२९ एकादशतलविधानम् .... .... .... .... १७८—१७९
३० द्वादशतलविधानम् .... .... .... .... १८०—१८७
३१ प्राकारविधानम् .... .... .... .... १८८—१९१
३२ परिवारविधानम् .... .... .... .... १९२—१९८
३३ गोपुरविधानम् .... .... .... .... १९९—२२०
३४ मण्डपविधानम् .... .... .... .... २२१—२४१
३५ शालाविधानम् .... .... .... .... २४२—२५६
३६ गृहमानस्थानविधानम् .... .... .... .... २५७—२६०
३७ गृहप्रवेशविधानम् .... .... .... .... २६१—२६४
३८ द्वारस्थानविधानम् .... .... .... .... २६५—२६७
३९ द्वारमानविधानम् .... .... .... .... २६८—२७३
४० राजहर्म्यविधानम् .... .... .... .... २७४—२७९
४१ राजाङ्गविधानम् .... .... .... .... २८०—२८१
४२ राजलक्षणम् .... .... .... .... २८२—२८५
४३ रथलक्षणम् .... .... .... .... २८६—२९२
४४ शयनविधानम् .... .... .... .... २९३—२९६
४५ सिंहासनलक्षणम् .... .... .... .... २९७—३०४
४६ तोरणविधानम् .... .... .... .... ३०५—३०७
४७ मध्यरङ्गविधानम् .... .... .... .... ३०८—३०९
४८ कल्पवृक्षविधानम् .... .... .... .... ३१०—३१२
४९ मौलिलक्षणम् .... .... .... .... ३१३—३२१
५० भूषणलक्षणम् .... .... .... .... ३२२—३३३
५१ त्रिमूर्तिलक्षणम् .... .... .... .... ३३४—३३७
५२ लिङ्गविधानम् .... .... .... .... ३३८—३५१
५३ पीठलक्षणम् .... .... .... .... ३५२—३५४
( ४ )

विषयसूची [ ३
अध्यायाः पृष्ठाङ्काः
५४ शक्तिलक्षणम् .... .... .... .... ३५५—३६१
५५ जैनलक्षणम् .... .... .... .... ३६२—३६५
५६ बौद्धलक्षणम् .... .... .... .... ३६६
५७ मुनिलक्षणम् .... .... .... .... ३६७—३६९
५८ यक्षविद्याधरलक्षणम् .... .... .... ३७०
५९ भक्तलक्षणम् .... .... .... .... ३७१—३७४
६० हंसलक्षणम् .... .... .... .... ३७५—३७६
६१ गरुडलक्षणम् .... .... .... .... ३७७—३८२
६२ वृषलक्षणम् .... .... .... .... ३८३—३८५
६३ सिंहलक्षणम् .... .... .... .... ३८६—३८७
६४ प्रतिमाविधानम् .... .... .... .... ३८८—३९१
६५ उत्तमदशतालविधानम् .... .... .... .... ३९२—३९८
६६ मध्यमदशतालविधानम् .... .... .... .... ३९९—४०१
६७ प्रलम्बलक्षणम् .... .... .... .... ४०२—४०७
६८ मधूच्छिष्टविधानम् .... .... .... ४०८—४१०
६९ अङ्गदूषणविधानम् .... .... .... ४११—४१३
७० नयनोन्मीलनलक्षणम् .... .... .... ४१४—४१८
परिशिष्टम् .... .... .... .... ४१९—४५१
अनुक्रमणिका .... .... .... .... ४५३—५१०
टीका (Critical notes) .... .... .... १—३११
( ५ )

भूमिका
अस्य खलु मानसारस्य ग्रन्थ-तामीळ-तैलङ्ग-मलयालं-नागरीतिपञ्चप्रकाराभिर्लिपिभिर्लि-
खितानि प्राचीनहस्तलिखितपुस्तकानि समालोक्य पाश्चात्त्याधुनिकसरणिमवलम्ब्य मया
प्रथमसंस्करणं विहितम् । तथा च राजभाषायामनुवादोऽपि कृतः ।
संस्कृतभाषायामेव मानसारं लिखितमिति हि प्रसिद्धिः । परन्तु सा भाषा सर्वथैवा-
संस्कृता । बूलरादिपाश्चात्यपण्डितैस्तथा च भाण्डारकरादिभारतीयविद्वद्धुरन्धरैरेतद् बर्बर-
जनोचितसंस्कृतमिति वर्णितम् (१) ।
मानसारमाधुनिकैर्दुर्बोध्यमनधिगम्यं चेत्यत्र कारणान्तरमपि वर्त्तते यतोऽदसीयसहस्र-
त्रयपरिमितपारिभाषिकशब्दानामर्था दृष्टचरसकलभाषाभिधानसाहाय्येनाप्यधिगन्तुं न
शक्यन्ते । अतो मया सहस्रपृष्ठात्मकं भारतीयशिल्पशास्त्रविषयकमेकमभिधानं सम्पादितम् ।
तच्चाधुना प्रकाशितमेव । तत्र तु सर्वेभ्य एव वास्तुशास्त्रेभ्यः सर्वेभ्यश्च शिलालेखेभ्यस्तथा
वेदब्राह्मणोपनिषद्भ्यः पुराणागमरामायणमहाभारतेभ्यः काव्यनाटकेतिहासेभ्यो नीतिज्यो-
तिषशास्त्रेभ्यश्च संगृहीतानां चतुःसहस्राधिकशिल्पीयशब्दानां प्रयोगं सोदाहरणं प्रदर्श्य
तदर्थानां स्थिरीकरणे यत्नमकार्षम् । एतदभिधानसाहाय्येनैव मानसारस्यार्थोपलब्धिश्चानु-
वादश्च सम्भाव्येते स्म ।
मानमारे प्रस्तुतानां विषयाणां संक्षेपेण विवेचनमधुना कर्त्तव्यम् । मानसारं खलु
गृहादिनिर्म्माणविषयकवास्तुशास्त्रान्तर्गतम् । वास्तुशास्त्रं तु शिल्पशास्त्रान्तर्भूतम् । शिल्पानां
बहवो भेदाः सन्ति । तथा च वात्स्यायनीयकामशास्त्रे चतुःषष्टिकलात्मकानि शिल्पानि
(१) एपिग्राफिआ इण्डिका, प्रथमखण्डम्, पृ० ३७७ ।
( ७ )

क ] भूमिका
स्वीकृतानि (१)। तथैव श्रीमद्भागवतटीकाकृता श्रीधरेणाथ जीवगोस्वामिना चाप्येवं
विवृतम् (२) । विष्णुपुराणे तथा हरिवंशे (३), बौद्धानां ललितविस्तरे (४), जैनानामुत्तरा-
ध्यायनसूत्रे (५), तथा च कल्पसूत्रे (२११), दशकुमारचरिते (२, २१), कादम्बर्याम्
(पृ० ७०), क्षेमेन्द्रस्य कलाविलासे, समवायसूत्रे, विदर्भराजस्य रामचन्द्रकृतटीकायाम्,
ललितासहस्रनाम्नो नारायणकृतटीकायाम् (६) तथा च भास्करराजटीकायाम् (पृ० ७१)
शिल्पानां सुदीर्घा नामावली (७) द्रष्टव्या ।
अत्र खलु मानसार प्रस्तुता विषयाः सप्ततिसंख्याकैः प्रकरणैर्विभक्ताः । तत्र प्रथमेऽनु-
क्रमणिका । ततः क्रमेण शिल्पिहक्षणपूर्वकं मानोपकराणं, वास्तुप्रकरणं, भूपरीक्षाविधिः,
भूसंग्रहः, गृहादीनां दिङ्निर्णयार्थं शङ्कुस्थापनलक्षणं, संगृहीतभूमिषु पदविन्यासः, बलिकर्म-
विधिश्चेति विषया अष्टस्वध्यायेष्ववतरिकारूपेण वर्णिताः । अथ सर्वप्रकाराणां ग्रामाणां
नगरदुर्गाणां च स्थापनं बाहुल्येन विशदीकृतम्। तत एकादिद्वादशान्ततलयुक्तानां प्रासादानां
(१) १–गीतम्, २–वाद्यम्, ३–नृत्यम्, ४–आलेख्यम्, ५–विशेषकच्छेद्यम्, ६–तण्डुलकुसुमबलि-
विकाराः, ७–पुष्पास्तरणम्, ८–दशनवसनाङ्गरागः, ९–मणिभूमिकाकर्म, १०–शयनरचनम्, ११–उदकवाद्यम्,
१२–उदकाघातः, १३–चित्रयोगाः, १४–माल्यग्रथनविकल्पाः, १५–शेखरकापीडयोजनम्, १६–नेपथ्य-
प्रयोगाः, १७–कर्णपत्रभङ्गाः, १८–गन्धयुक्तिः, १९–भूषणयोजनम्, २०–ऐन्द्रजालयोगाः, २१–कौचुमार-
योगाः, २२–हस्तलाघवम्, २३–विचित्रशाकयूषभक्ष्यविकारक्रियापानकरसरागासवयोजनम्, २४–सूचीवान-
कर्माणि, २५–सूत्रक्रीडा, २६–वीणाडमरुकशब्दानि, २७–प्रहेलिका, २८–प्रतिमाला, २९–दुर्वाचकयोगाः,
३०–पुस्तकवाचनम्, ३१–नाटकाख्यायिकादर्शनम्, ३२–काव्यसमस्यापूरणम्, ३३–पट्टिकायेत्रवानवि-
कल्पाः, ३४ तककर्माणि, ३५–तक्ष्णम्, ३६–वास्तुविद्या ३७–रूप्यरत्नपरीक्षा, ३८–धातुवादः,
३९–मणिरागाकरज्ञानम्, ४०–वृक्षायुर्वेदयोगाः, ४१–मेषकुक्कुटलावकयुद्धविधिः, ४२–शुकसारिका-
प्रलापनम्, ४३–उत्सादन-संवाहन-केशमर्दन-कौशलम्, ४४–अक्षरमुष्टिकाकथनम्, ४५–म्लेच्छितविकल्पाः,
४६–देशभाषाविज्ञानम् ४७–पुष्पशकटिका, ४८–निमित्तज्ञानम्, ४९–यन्त्रमातृका, ५०–धारणमातृका,
५१–संपाठ्यम् ५२–मानसी, ५३–काव्यक्रिया, ५४–अभिधानकोषः, ५५–छन्दोज्ञानम्, ५६–क्रियाकल्पः,
५७–छलितकयोगाः, ५८–वस्त्रगोपनानि ५९–द्यूतविशेषाः, ६०–आकर्षक्रोडा, ६१–बालक्रीडनकानि,
६२–वैनयिकीनां विद्यानां ज्ञानम्, ६३–वैजयिकीनां विद्यानां ज्ञानम्, ६४–व्यायामिकीनां विद्यानां
ज्ञानम्—चेति । (मुम्बईसंस्करणम्—पृ० ३२—३४, ४३, ८५)
(२) स्कन्ध १०, अध्याय ४५, श्लोक ३६ ।
(३) मदीयाभिधानम्, पृ० ७३६ ।
(४) राजेन्द्रलालमित्रस्य संस्करणम् पृ० १७८, १७९, ४१७ ।
(५) सेकेड बुक्स आफ दी ईस्ट सोरीज, खण्ड ४५, पृ० १०८ ।
(६) जर्नल आफ द रायल एशियाटिक सोसाइटी, १८९४, पृ० ३५५, ३६७ ।
(७) वेङ्कटसुब्बियास्य कलानामकप्रबन्धः, पृ० ३५, ३२।
(८)

भूमिका [ ख
भूमिलम्बविधानं वर्णितम् । प्रसङ्गक्रमेण कतिसंख्यकतलेषु गृहेषु के के वसन्तीत्येतदपि
निर्धारितम् । अनन्तरं सर्वप्रकाराणां वास्तूनां गर्भन्यासविधिः, उपपीठलक्षणम्, अधिष्ठान-
विधिः, स्तम्भलक्षणम्, प्रस्तरविधिः, सन्धिकर्म च विस्तरेण वर्णितानि । ततो विमान-
लक्षणाभिधेऽध्याये सर्वप्रकाराणां गृहाणां कतिचित् साधारणविवरणानि कृतानि । ततो
द्वादशसु प्रकरणेष्वेकाद्विद्वादशान्ततलानि विस्तरेण प्रतिपादितानि । ततः प्राकारनामक-
वास्तुविशेषस्य विस्तृतं विवरणम् । परिवारकाख्येऽध्याये मन्दिरस्य प्राङ्गणे कुत्र केषां
परिवारदेवानां गृहाणि भवेयुरित्यालोचितम् । ततः षोडशतलान्तानां गोपुराभिधानानां देव-
मानवसदनबहिर्द्वारगृहाणां विशदं विवरणं कृतम् । तत एकस्मिन् सुदीर्घप्रकरणे मण्डपानाम्,
अन्यस्मिंश्च शालानां वर्णनमस्ति । ततो गृहविन्यासो गृहप्रवेशश्चेति द्वे प्रकरणे । एवं क्रमेण
सर्वप्रकाराणां हर्म्याणां द्वारमानं द्वारस्थानं चाध्यायद्वयं वर्णितम् । तदनु राजहर्म्यवर्णनानन्तरं
राज्याङ्गस्य भूपतीनां च लक्षणानि कृतानि । ततो यानरथादिलक्षणम् । अथ क्रमेण शयनं
सिंहासनं तोरणं चाध्यायत्रये विवृतानि । प्राङ्गणमध्यरङ्गनामकस्य वास्तुविशेषस्य वर्णनं
तथा तोरणासनमण्डपप्राङ्गणादीनां भूषणार्थं कल्पवृक्षलक्षणमध्यायद्वये ततो लभ्यम् ।
ऊनपञ्चाशत्तमे प्रकरणे नानाविधराजमुकुटराजाभिषेकवर्णनं कृत्वा सर्वप्रकाराणां गृहाभर-
णानां तथाऽङ्गाभरणानां च वर्णनं भूषणानामके पञ्चाशत्तमेऽध्याये कृतम् ।
ततो विंशतावध्यायेषु भास्कर्याणां वर्णनम् । तत्रैकपञ्चाशत्तमेऽध्याये ब्रह्मादित्रिमूर्ति-
लक्षणम् । शिवलिङ्गस्य तत्पीठस्य च लक्षणमध्यायद्वयं विस्तृतम् । शक्तिनामकेऽध्याये
स्त्रीमूर्तीनां भेदा लक्षणानि च वर्णितानि । बौद्धदेवानां जैनदेवानां च मूर्त्तिवर्णनं ततः परं
दृश्यते । अनन्तरं मुनिलक्षणं यक्षविद्याधरादिलक्षणं च । ततो भक्तलक्षणाङ्केऽध्याये
सालोक्यसामीप्यसारूप्यसायुज्यभेदभिन्नानां महापुरुषाणां मूर्त्तिलक्षणं विशदीकृतम् ।
ततो देववाहनानां मूर्त्तिलक्षणम्—तत्राध्यायचतुष्टये हंस-गरुड-वृषभ-सिंहलक्षणानि
क्रमेणालोचितानि । परवर्त्तिन्यध्याये प्रतिमाविधानाख्ये सर्वविधप्रतिमानां किञ्चित्साधारणं
विवरणं प्रदत्तम् ।
अतःपरं तालमानं विशदीकृतम् । तालमानं तु मूर्त्तीनां पादादिमस्तकान्ताङ्गप्रत्यङ्गानामा-
पेक्षिकं षड्विधं मानादिकम् । तथा हि—मानं प्रमाणं परिमाणं लम्बमानमुन्मानमुपमानं
चेति । अत्र मानसारे तालमानस्य दश एव भेदाः । परन्तु बिम्बमाने द्वादश भेदाः स्वीकृताः ।
काश्यपीये अंशुमद्भेदे बृहत्संहितायां ब्रह्माण्डपुराणे मत्स्यपुराणे शिल्परत्ने सुप्रभेदागमे
( ९ )

कारणागमे वैखानसागमे कामिकागमे चेदं तालमानं समुपवर्णितम् (१) । मानसारस्य पञ्च-
षष्टितमषट्षष्टितमाध्याययोरुत्तमदशताललक्षणं मध्यमदशताललक्षणे यथाक्रमं विशेषेणोदा-
हृते । ततः प्रलम्बलक्षणाभिधेऽध्याये समभङ्ग आभङ्गोऽतिभङ्गस्त्रिभङ्गश्चेति भङ्गस्थानां मूर्तीनां
कतिभिः शिरसः पार्श्वादिभ्यश्च निर्गताभिः काल्पनिकीभी रेखाभिर्मानादिकं निर्द्धारितम् ।
ततो मधूच्छिष्टनाम्न्यध्याये मूर्तीनां स्वर्णरजतादिनिर्मितानां मधूच्छिष्टादिना शोधनं वर्णि-
तम् । ततो मूर्तीनां तथा च गृहादीनां निर्माणदोषपरिहारार्थोऽङ्गदूषणविधाननामकोऽध्यायः ।
अन्तिमे सप्ततितमे नयनान्मीलनाध्याये मूर्तीनां निर्माणशेषे चक्षुरुन्मीलनं वर्णितम् ।
अस्य मानसारस्य सप्ततिसंख्यकेष्वध्यायेषु प्रथमाष्टकं प्राथमिकं प्रस्तावनामूलकमानु-
षङ्गिकविषया

भूमिका [ व
शिल्पशास्त्रेभ्योऽन्यत्रापि शिल्पानां किञ्चिद्विवेचनं दृश्यत एव । तथा ह्यृगथर्वादिग्वेदेषु
ऐतरेयादिब्राह्मणेषु बौधायनापस्तम्बादीनां सूत्रेषु (१), नानाविधेषु बौद्धशास्त्रेषु (२), तथा
मत्स्याग्निगरुडस्कन्धवायुभविष्यनारदीयादिषु पुराणेषु (३), बृहत्संहितायाम् (४) कौटिली-
येऽर्थशास्त्रे (५), शुक्राचार्यस्य नीतिशास्त्रे (६), सूर्यसिद्धान्त-सिद्धान्तशिरोमणि-लीलावती-
प्रभृतिषु ज्योतिःशास्त्रेषु (७), विविधकाव्यनाटकैतिहासेषु (८), तथा यास्कीये निरुक्ते (६),
(१) ऋग्वेदः- ३।५३।६ ; ४।४८।६ ; ८।१०।१ ; ७।८२।६ ; १।११२।७ ; २।४१।५ ; ५।६२।६ ; ७।८८।५ ;
अथर्ववेदः ७।८३।१ ; १०।६।४ ; ३।१२ ; ८।५ ; ८।३।५।५ तैत्तिरीयसंहिता-५।४।११ ऐतरेय-
ब्राह्मणम् -८।२१। सूत्राणां प्रमाणानि मदीयभारतीयशिल्पशास्त्रे सप्तमपृष्ठे द्रष्टव्यानि ।
(२) विमानवत्थु (टीका) - पृ० ८२ । दीघनिकाय - १८।३६ । जातक १।१८६ ; ६।२६८ ।
चुल्लवग्ग - ६।१७।१ ; ४।८ ; ३।७।१० ; ४।१० ; २।३ ; ३।५ ; १४ १ ; ४।१० ; ३।१० ; ३।८ ; २।२ ; ३।३ ;
३।८ ; ११।६ ; १३।२ ; १४।१ ; ८।१ ; २।४ ; २।६ ; ५।१५।६ ; १०।२ । महासुदस्सनसुत्त - १।६० ; १।५८।
विनय - ४।३०८ ; २।६७ ; ४।४७ पृ० । महावग्ग-५।३०।४ ; ३।५।६ ; ६।५।८ ; १।२५।१८ ; ५।१०।६ ; ५।१०।२ ।
(३) मत्स्यपु० - अ० २५२, २५५, २५७, २५८, २५६, २६२, २६३, २६८, २७०। अग्निपु० - अ०
१०६, ४२, १०४, ५१, ४८, ४३, ४४, ६२, ५० ५१, ५३, ५४, ५५। गरुडपु० - अ० ४७ ४५, ४८ ।
स्कन्दपु०- माहेश्वरखण्ड, द्वितीय, अ० २५ । वैष्णवखण्ड, द्वितीय अ० २५ । माहेश्वरखण्ड प्रथम,
अ० २४ । वायुपु०- खण्ड १, अ० ३८ । भविष्यपु० - मध्यमपर्व, अ० १२ । ब्राह्म६६, अ० १३०, १३१,
१३२ । नारदीयपु० खण्ड १, अ० १३ । लिङ्गपु०- खण्ड २, अ० ४६ ।
(४) बृहत्संहिता प० ५३, ५६ ५७, ५८, ५८।
(५) कौ० अर्थशा०-प्रकरण २२, २३, २४, २५, ६५, ६६ ।
(६) शुक्रनीति० ४।४ ; ४।६ ।
(७) सूर्यसिद्धान्त ३।१४ । सिद्धान्तशिरोमणिः- गणिताध्ययने प० ७ श्लो० ३६ ४८ । लीलावती-
खण्ड २, अंश ४, अ० २ । गर्गसंहिता-(हस्तलिखिता ट्रिनिटीकालेज-कैम्ब्रिज) पृ० ६७-६८ ।
लघुशिल्पज्योतिःसारः- श्लो० ३-५ ।
(८) मेघदूतम् - २।१ । विक्रमोर्वशीयम् - अङ्क ३ । उत्तररामचरितम्-अङ्क ३, चत्वारिंशत्तमपद्य-
स्योपरितनो गद्यसन्दर्भः । मृच्छकटिकम् - १।१७ ; २।८२ ; ४।१२८ ; ६ २०८ ; ६।२१२, ३८, ५२ ; ८।२८२
३८३ ; ८।३४० ३४८-३५१ ; २।८८, १२६, १०१ ११७, १०७-८ ; ६।२०४ २११ ; ५।१७७ ; ६।२१६ ;
८।२८८ २८९, ३०२, ३०५, ३०७, ३२०, ६० । राजतरङ्गिणी-१।१०३, १७० ; ३।३८०, ३८१ ; ४।२००,
२०४ ; ५।८३, ९४, ९८, १४०-१४४, १४६, १४७ १६८, १६६, २०० ; ३।८, ११, १२, १४, ३५५, ३८०,
४६१, ४७६ ; ४७८, १८४, १८८, २१५, २१६, २६२, ५०७ ; ६।१७१, १७५, ३०३ ; ७।६८६, १२३६ ;
८।२४६, २४८, २४०२, २४१०, २४१७, २४३१, २४३३, २५५६ २७०६, ३३५२, ३३५३ । हर्षचरितम्-
पृ० २१५-२१६, १७६ ( मुम्बईसंस्करणम् ) । चिन्तामणिविनायकवैद्यकृतमध्ययुगीनभारतवर्षेतिहासस्य
पृ० १०३, १२७, १५२, १५५ द्रष्टव्यानि ।
(९) राजेन्द्रलालमित्रस्य इण्डोआरियन्स, खण्ड १, पृ० २५-२६ । निरुक्त- (१।१३) । निघण्टु-
(३।४) ।
( ११ )

क ] भूमिका
अमरकोषे (१), पाणिनीये व्याकरणे (२), तथा च कारणाकामिकसुभेदांशुमदाद्यागम-
शास्त्रेषु (३), ए' सर्वत्रैव संस्कृतवाङ्मये स्थापत्यभास्करीयादिशिल्पानां न्यूनाधिकं वर्णनमुप-
लभ्यते । एषु पौराणिकागमिकानि च विमृष्टानि विवरणानि प्रायेण मानसारमूलका-
न्येवेत्यपि प्रबन्धान्तरे मया दर्शितम् (४) ।
तत्र खलु विद्रुवियासनामधेयः प्राचीनॊ रोमकशिल्पग्रन्थो लातीनेतालीय-स्पेनीय-
फरांस-जर्माणाऽऽङ्ग्लादिभाषास्वनूदितः परःशतसंस्करणगतः । मानसारवदत्रापि ग्रन्थे सप्तति-
मितानि प्रकरणानि । अत्राऽऽद्येषु पञ्चाशन्मितेष्वध्यायेषु स्थापत्यशिल्पान्येव वर्णितानि ।
अवशिष्टेषु यन्त्रादिनिर्माणविधिरुपवर्णितः । मानसारं स्वेतेषु भास्करीयशिल्पवर्णनमेवास्ति ।
आद्यानामध्यायानां प्रस्तुतविषयक्रमवर्णनविन्यासादावुभयोर्ग्रन्थयोरसंदिग्धं सादृश्यं पबन्धा-
न्तरेऽस्माभिः प्रदर्शितम् (५), नामसंज्ञाविषयेऽप्यनयोरद्भुतं सादृश्यं प्रतीयते ।
विद्रुवियास इति कस्यचिद् वास्तुशिल्पिन एव नाम । अस्य शिल्पग्रन्थस्य प्रकृत-
संज्ञाप्यासिन्न वेत्यपि न ज्ञायते । आसीच्चेत्सेदानीं लुप्तैव । मानसारमिति नामापि
त्वव्यक्तमस्पष्टं संदिग्धमनेकार्थम् । एतदेवाधुना समासेनालोच्यते ।
मानानां स्थापत्यशिल्पानां भास्करीयशिल्पानां च सारो मूलं संकलनं वा यत्र शास्त्रेऽस्ति
तन्मानसारमिति ग्रन्थविशेषस्य संज्ञा संभाव्यते । ग्रन्थान्तराणामपीदृश्यः सारान्ताः संज्ञा
दृश्यन्ते, यथा वेदान्तसारः, न्यायसारः, ज्योतिःसारः, आचारसारः, लघुशिल्पजोतिःसार
इत्यादयः । प्रस्तुते ग्रन्थे मानसारशब्दस्य द्विविधो व्यवहारः, ग्रन्थकृत्संज्ञारूपेण ग्रन्थसंज्ञारूपेण
चेति । ग्रन्थकारपरत्वेऽपि कचिद् व्यक्तिविशेषस्य संज्ञात्वेनान्यत्र तु शिल्पाचार्याणामृषीणां
संज्ञात्वेनेति । यथा—"कृतमिति अखिलमुक्तं मानसारपुराणैः ।
पितामहेन्द्रप्रमुखैः समस्तैर्देवैरिदं शास्त्रवरं पुरोदितम् ।
तस्मात्समुद्धृत्य हि मानसारं शास्त्रं कृतं लोकहितार्थमेतत् ॥”
( अ० ७० । पं० ११४–११८ पृ० ४१८ )
(१) अमरकोषः—२।२।१–२० द्र० ।
(२) पाणिनीय०—इण्डोआरियन्स ख० १, पृ० १९ ।
(३) कारणागम—ख० १, पटल ३–१४, १६, १८, २०, ४२, ५६, ५९–६२, ६६, ८८, १३६ ।
ख० २, प० ४–२०, ९८ । कामिकागम—प० ११– ३८, ४२–७२, ७४, ७५ । सुप्रभेदागम—प० २२–
४० । अंशुमदागम—प० २८ । वैखानसागम—प० २२, २३ ।
(४) भारतीयशिल्पशास्त्रम्—पृ० १११–१३३ ।
(५) भारतीयशिल्पशास्त्रम्, पृ० १३४–१५९ ।
( १२ )

अत्र मानसारपुराख्यैरित्यनेन शिल्पाचार्यसम्प्रदायसूचनम्, मानसारं शास्त्रमित्यनेन च
ग्रन्थसंज्ञाभिधानम् । एवमन्यत्रापि, यथा—"मानसार-ऋषीणां कृतं शास्त्रं मानसारमुनि-
नामकमासीत् ।” (१।३६ पृ० २) “मानानां सारं संगृह्य शास्त्र संक्षेपतः क्रमात्” (२३।२
पृ० १६६) । अत्रापि ग्रन्थसंज्ञैव सूच्यते । "मानसारो बहुः श्रुतः” (७०।११ पृ० ४०८)—
अस्माच्छिल्पाचार्यसम्प्रदायस्यैव द्योतनं सम्भवति । “सकलमुनिवरैर्मानसारादिमुख्यैः”
(६६।२१६ पृ० ३२१)—अस्मात्तु कस्यचिच्छिल्पाचार्यस्य न तु सम्प्रदायस्य प्रतीतिर्जायते ।
एतावन्त एवास्मिन् मानसारनाम्नि ग्रन्थे मानसार-शब्दस्य प्रयोगा दृश्यन्ते । एभ्योऽस्य
शब्दस्य सम्पूर्णार्थोपलब्धिर्नैव सञ्जायते ।
शिलालेखद्वये (१), मानसर्पः नतु मानसारः इति कस्यचिच्छिल्पिनः संज्ञा समुपलभ्यते ।
अग्निपुराणेऽपीदृशः सन्देहमूलको मानसारस्योल्लेखो दृश्यते—"तदूर्ध्वं तु भवेद् वेदी सकण्ठा
मनसारकम्” (२)—इति । अत्र 'मलसारकम्' 'मानसारकम्' चेति पाठद्वयं सम्भाव्यते ।
ख्रिष्टसप्तमशताब्दीयाचार्यदण्डिविरचिते दशकुमारचरिते प्रधानकुमारपितुः राजहंसस्य
प्रतिद्वन्द्वी मालववास्तव्यः कोऽपि मानसाराख्यो राजा पौनःपुन्येन श्रूयते (३), यथा—
“मगधनाथो मालवेश्वरं प्रत्यग्रसंग्रामघस्मरं समुत्कटमानसारं मानसारं प्रति......
संग्रामाभिलाषेण रोषेण महताविष्टो निर्ययौ ।” इति । “राजहंसो मुनिमभाषत, भगवन्
मानसारः प्रबलेन दैवबलेन मां निर्जित्य मद्भाग्यं राज्यमनुभवति ।” इति । "अवन्तिसुन्दरी
नाम मानसारनन्दिनी......नगरोपान्तरम्योद्याने विहारोत्कण्ठया मनोभवमर्चयन्ती रेमे ।”
इति च ।
सन्दर्भत्रयेऽप्यत्र मानसार इति राज्ञ एव नाम न तु कस्यचिच्छिल्पिन ऋषेर्वेति ध्रुवम् ।
ग्रन्थकृदाश्रयदातृराज्ञानाम्नापि कदाचिद् ग्रन्थाभिधानं विधीयते—यथा गुप्तवंश्यस्कन्दगुप्त-
नाम्नैव स्कन्दपुराणस्य समाख्यासीदिति केचिन्मन्यन्ते । हर्षचरितं तु हर्षनृपनाम्नैवेति च ।
अत्र खलु मानसारग्रन्थे मालवाधिपाभिधयास्य ग्रन्थस्य नामकरणं न कैरपि युक्त्यादिप्रका-
रैनिर्धारितम् । परं तु षष्ठशताब्दीयवृहत्संहिताया मानसारं प्राचीनतरं पञ्चमशताब्दीय-
मत्स्यपुराणस्य समसामयिकं चेति मयान्यत्र प्रदर्शितम् (४) ।
(१) एपिग्राफी-प्रोग्रेस-रिपोर्ट- १९०१- सं० १०७, २०६-पृ० १३०, टि० ५ ; पृ० १३०, टि० ५ ;
पृ० १७५।१७६, टि० १ ।
२) अग्निपुराणम् —अ० ४२ श्लो० ११७ ।
(३) मोरेश्वररामचन्द्रकालेकृतसंस्करणम्-१९१७-पृ० ४, ९ ; ४३ ।
(४) अस्मत्कृतभारतीयशिल्पशास्त्रम्-अ० ५-पृ० १६१, १७१, १८७, १८८
( १३ )

छ ] भूमिका
अपि च सन्त्यत्र कारणान्तराणि मानसारस्य पञ्चमशताब्दीयत्वसम्भावनायाम् ।
तत्रेदमन्यतमम्—मानसारं गुप्तविशमिति पदं सप्तविंशार्थे प्रयुक्तम्, अतोऽत्र गुप्त-शब्दः
सप्तसंख्यावाचक एवेति । तत्र गुप्तवंशे सप्तैव भूपाः प्रधाना आसन्, अतः स्कन्दगुप्तपर्यन्त-
सप्तभूपान्तं गुप्तसाम्राज्यमिति । अयमभिप्रायो मानसारप्रणयनकाले सप्त गुप्तनृपा एवं
सुप्रसिद्धा अभूवन् यद् गुप्त इति पदं सप्तपर्यायतयैव परिणतमिति ।
ख्रिष्टप्रथमशताब्दीयेन विद्रुवियासनाम्ना ग्रन्थेन सह मानसारस्य विलक्षणं सादृश्यमत्र
स्मार्यम् । सादृश्यस्यास्य द्वावंशौ सम्भाव्येते, रोमकसिद्धान्तवद् भारतीयमानसारमपि
विद्रुवियासमूलकम् अथवा मानसारमेवावलम्ब्य विद्रुवियासग्रन्थः प्रणीत इति । किं
चैतावुभावपि कस्माच्चित्तृतीयास्मादनिर्दिष्टाद् ग्रन्थात् परम्परागतादाम्नायवचनात् संप्रदायाद्वा
विनिर्गतावित्येतदपि सम्भावयितुं शक्यते ।
कदा केन मानसारं विरचितं केन ग्रन्थेन सहास्य कीदृशः सम्बन्धोऽस्तीत्याद्यनुसन्धित्सा
न तावत् फलवती भविष्यति यावद् ग्रन्थकृतोऽनन्यत्वं न निर्धार्यते । मानसारः क आसीत् ।
किमेष कश्चिदृषिः शिल्पी नरपतिर्वा । केऽस्य पूर्वपुरुषाः कश्चास्य मातामहवंशः । कस्मिन्
देशे काले चासौ प्रादुर्भूवः । आहोखिन्मानसार इति ग्रन्थस्यैव संज्ञा न तु व्यक्तिविशेषस्य ।
पक्षेऽस्मिन् किमुपज्ञमस्य रचयितृत्वम्, कथं वा ग्रन्थकारपरिचयः सर्वथैव विलुप्तः ।
मीमांसास्थानं खल्वे तद्वर्ततेऽधुना विशेषज्ञेषाम् ।
इत्यावेदयति
श्रीप्रसन्नकुमाराचार्यः ।
( १४ )

मानसारम्

संग्रहः

उत्पत्तिरक्षणलयान् जगतां प्रकुर्वन् भूवारिवह्निमरुतो गगनं च सूते ।
नानासुरेश्वरकिरीटविलोलमालाभृङ्गावलीढचरणाम्बुरुहं नमामि ॥ १ ॥
गङ्गाशिरःकमलभूकमलेक्षणेन्द्रागीर्वाणनारदमुखैरखिलैर्मुनीन्द्रैः ।
प्रोक्तं समस्ततरवस्त्वपि वास्तुशास्त्रं तन्मानसार-ऋषिणापि हि लभ्यते स्म ॥ २ ॥ 4
मानोपकणं चादौ शिल्प[ल्पि]लक्षणपूर्वकम् ।
अथ वास्तुप्रकरणं भूपरीक्षाविधिं तथा ॥ ३ ॥
भूसंग्रहस्ततः प्रोक्तं शङ्कुस्थापनलक्षणम् ।
देवादीनां स्थापनाय पदविन्यास लक्षणम् ॥ ४ ॥ 8
बलिकर्मविधिं चैव ग्रामादीनां च लक्षणम् ।
नगरीलक्षणं चैव भूमिलम्बविधानकम् ॥ ५ ॥
गर्भन्यासविधिं चैव चोपपीठस्य लक्षणम् ।
अधिष्ठानविधिं चैव पादमानस्य लक्षणम् ॥ ६ ॥ 12
प्रस्तरस्य विधिं चैव सन्धिकर्मस्य(शो) लक्षणम् ।
विमानलक्षणं चैवमेकभूम्याश्च लक्षणम् ॥ ७ ॥
द्वितलस्य विधिं चैव त्रितलस्य विधानकम्
चतुस्तलविधिं चैव पञ्चभूम्याश्च लक्षणम् ॥ ८ ॥ 16
षट्सप्ततलं चैवमष्टभूनवभूमिकम् ।
दशभूमिविधानं च रुद्रभूमिविधानकम् ॥ ६ ॥
तलं द्वादशकं चैव प्राकाराणां च लक्षणम् ।
परिवारलक्षणं चैव(च) गोपुराणां च लक्षणम् ॥ १० ॥ 20

मानसार [अध्यायः
मण्डपस्य विधानं च शालानां चैव लक्षणम् ।
विन्यासश्च गृहस्याथ गृहप्रवेशलक्षणम् ॥ ११ ॥
द्वारस्थानविधिं चैव द्वारमानस्य लक्षणम् ।
राजहर्म्यविधिं चैव राज्याङ्गस्य तु लक्षणम् ॥ १२ ॥ 24
भूपतिलक्षणं चैव यानादिरथलक्षणम् ।
शयनस्य लक्षणं चैव सिंहासनस्य लक्षणम् ॥ १३ ॥
तोरणं(णस्य) मध्यरङ्गस्य कल्पवृक्षस्य लक्षणम् ।
अभिषेकलक्षणं चैव सर्वभूषणलक्षणम् ॥ १४ ॥ 28
ब्रह्मादीनां त्रिमूर्तेश्च लक्षणं लिङ्गलक्षणम् ।
पीठस्य लक्षणं चैव शक्तीनां लक्षणं तथा ॥ १५ ॥
बौद्धस्य जैनिकानां च लक्षणं मुनिलक्षणम् ।
यक्षाविद्याधरादीनां लक्षणं भक्तलक्षणम् ॥ १६ ॥ 32
ब्रह्मादीनां च देवानां तत्तद्वाहनलक्षणम् ।
[लक्षणं प्रतिमानां चोत्तमदशतालस्य च ॥ १७ ॥
स्त्रीमानाय मध्यमस्य दशतालस्य लक्षणम् ।
प्रलम्बलक्षणं चैव मधूच्छिष्टविधानकम् ॥ १८ ॥ 36
तथा च लक्ष्यते सर्वमङ्गदोषविधानकम् ।]
नयनोन्मीलनं चैव लक्षणं वक्ष्यते क्रमात् ॥ १६ [१९] ॥
मानसार-ऋषि(षीणां) कृत(तं) शास्त्रं मानसारमुनिनामकमासीत् ।
तच्च शिल्पिवरदेशिकमुख्यैः स्वीकृतं सकललक्षणपूर्व[क]म् ॥ २० ॥ 40
इति मानमारे [मानसारे] वास्तुशास्त्रे संग्रहो नाम प्रथमोऽध्यायः ।

मानोपकरणविधानम् ३
शिल्पिलक्षणपूर्वकं मानोपकरणविधानम्
शिल्पिनां लक्षणं वक्ष्ये मानोपकरण(णं) क्रमात् ।
परःशिवसकाशाद्धि ब्रह्मा इ(चे)न्द्रोऽपि लोककृत् ॥ १ ॥
स महाविश्वकर्मेति ई(स्वी)श्वरेणैव कीर्तितः ।
स एवार्थं विश्वकर्मा ब्रह्माण्डं सृजते मुहुः ॥ २ ॥ 4
विश्वकर्मा चतुर्वर्ण्यं(र्वक्त्रं) जाति(तो) ब्रह्मादिवर्ण्य(वक्त्र)वत् ।
पूर्वोक्तवर्ण्यं(पूर्ववक्त्रादीनि) चत्वारि नामं(मानि) वक्ष्ये पृथक् पृथक् ॥ ३ ॥
विश्वभूरिति नामैतत्पूर्ववक्त्रं प्रकीर्तितम् ।
दक्षिणे विश्वविद्वक्त्रं विश्वस्त(स्य)श्च तथोत्तरे ॥ ४ ॥ 8
पश्चिमे विश्वस्रष्ट्राख्यं वक्त्रमेवं चतुर्विधम् ।
एतेभ्यः प्रथमो जातो विश्वकर्मा चतुष्टयः ॥ ५ ॥
पूर्वानने विश्वकर्मा जायते दक्षिणे मयः ।
उत्तरस्य मुखे त्वष्टा पश्चिमे तु मनुः स्मृतः ॥ ६ ॥ 12
उपयेमे विश्वकर्मा इ(त्वि)न्द्रस्य तनयां तदा ।
मयः सुरेन्द्रतनयामुपयेमे क्रमात्ततः ॥ ७ ॥
त्वष्टा वैश्रवणसुतामुपयेमे त्वनन्तरम् ।
मनुर्नलस्य तनयामुपयेमे तु तुर्यकम्(कः) ॥ ८ ॥ 16
विश्वकर्माख्यनाम्नोस्य(इस्यस्य) पुत्रः स्थपतिरुच्यते ।
मयस्य तनयः सूत्रग्राहीति परिकीर्तितः ॥ ९ ॥
त्वष्टुर्देव-ऋषेः पुत्रो वर्धकी(किरि)ति प्रकथ्यते ।
मनोः पुत्रस्तक्षकः स्यात्स्थपत्यादि चतुष्टयमूये ॥ १० 20
स्थपतिस्तु स्वतुर्येभ्यस्त्रिभ्यो गुरुरिति स्मृतः ।
सूत्रग्राही गुरुर्द्वाभ्यां तुर्येभ्योऽद्य इति स्मृतः ॥ ११ ॥
तक्षकस्य गुरुर्नाम(न्ना) वर्धकी(किरि)ति प्रकीर्तितः ।
स्थपतिः सर्वशास्त्रज्ञः सूत्रग्राहीति सूत्रधृत् ॥ १२ ॥ 24
वर्धकी(किर्) मानकर्मज्ञः तक्षणात्तक्षकः स्मृतः ।
स्थपतिः स्थापनायार्हः वेदविच्छास्त्रपारगः ॥ १३ ॥