मल्लपुराण (ज्येष्ठिमल्ल - प्राचीन भारतीय मल्लविद्या, अखाड़ा व्यायाम व कुश्ती महाग्रन्थ)

31
Bhukhandi was identical with Vajramuṣṭi. Incidentally, it may be noted that
Bhukhandi or Bhrsundi is a very ancient weapon but to-day our ideas about
its shape etc. are hazy, and it has been variously interpreted to mean a stick a
Vajramuṣṭi and a ball with iron points attached to it. Which of these meanings
correctly represents ancient Bhusundi is difficult to guess.
A weapon which is much nearer to the Vajramuṣṭi was also used in the
ancient Greek and Roman world. It was used by boxers and was known as
Caestus. This was a ring kept around the knuckles and used to give a powerful
blow. It was used by gladiators but its later history is not clear. Divine origin
is given to this sort of weapon by the Greeks as well as Indians.¹ This is a
phenomena known in ancient world but they do not signify any thing except
proving its currency in a particular culture. Only Vajramuṣṭi, being an instru-
ment made of bone, may lead one to infer that it is a pre-metallic weapon, but
its existence in archaeological deposits is still to be found.
The Vajramuṣṭi of war-fare seems to be a much powerful weapon. A pair
of such instruments is preserved in the Madras Museum and belongs to Tanjore
armoury. (fig. 6). It has the central grip but on the sides instead on points
are large twisted nails and the front side shows a trident-like blade. This
Vajramuṣṭi is a deadly weapon and would be a war equipment rather than
sports material.
If this instruments is compared with another war instrument called Māḍu
or Mādhu in Gujarati and Marathi, one is surprised by their similarity. Māḍu is
made of two antlers. The base of both of them are turned into a grip by fixing
them in such a way that the ends are in opposite directions. The antlers are
then held in position by two rivets that join them and keep sufficient place for
the grip. In a variety of Māḍu a small shield is attached in front of the grip
and the points are strengthened by an arrow-head like metal piece attached to
either end. This is then used as a weapon both of offence and defence. In
Mahābhārata a weapon is described as Bāhukaṇṭaka in the fight between
Jarasandha and Karṇa.² It was used after all the arrows were exhausted and
swords were broken. This weapon was used by Karṇa to defeat Jarasandha.
This small weapon may be either a small dagger or a type of Mauṣṭika.
Summarizing the above data it will be seen that Mauṣṭika, Bāhukaṇṭaka,
Vajramuṣṭi and Māḍu of India and Caestus of Greece are the instruments meant
for developing powerful blow with hand. They are weapons of war and some
of them are used in Sports. Their similarity is tempting to show a sort of deve-
¹ Indian tradition ascribes it to Goddess who gave it to Devamall cf.
Devamallotpatti.
² Mahābhārata, Śānti Parva, Ch. V. 4.

32
lopment in the sense that originally a horn or a bone might have served to
increase the strength of a blow, but later on the horn might have been cut from
the centre so that a grip could be formed and the regular Vajramuṣṭi might have
developed. The Māḍu seems to have developed straight from the use of an
antler to the idea of making two points for better attack and grip could give
additional protection. Out of these bone and antler things the metallic weapons
might have been copied. But the time factor involved in this development is
unknown; hence this type of development is more hypothetical. A study and
interpretation of the Sanskrit terms suggest that at least by the beginnings of
the Christian era some such tools were already known in India.
Traditionally however instruments of bone are known from the Vedic
period. Indra's Vajra was of bone. In archaeological deposit one has not come
across such a weapon in this country, but the bone points have been discovered
from a number of sites, pointing to the fact that bone was used as an arrow-head,
and for similar use.
These references suggest that this tradition of using instruments of bone is
of very high antiquity and hence Vajramuṣṭi also might be an old weapon.

एकस्मि
व्यग्रस्
नारायण
देवीं स
नारद उवाच ।
धर्माध
विद्याश्च
मल्लवि
विस्तरे
ब्रह्मोवाच ।
शृणु
यदभ्य
पुरा ब
संप्राप्ते
कृष्णश्च
स्वीकृ
सुखप्र
प्राप्तौ
१ माधुर्यते ह
प्रोक्ता संक्षेपतः पुरा ।

मल्लपुराणम् ।
प्रथमोऽध्यायः ।
एकस्मिन् कमला कटाक्षविवरे सानन्दमाधार्यते१
क्षीराब्धेरपरत्र दीर्घधवलैः कल्लोललोलोत्करैः ।
व्यग्रस्यापि समार्थितप्रमथनव्यापारलब्धोदया-
श्चत्वारो वितरन्तु वाञ्छितफलं वन्द्या हरेर्बाहवः ॥ १ ॥
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत् ॥ २ ॥
नारद उवाच ।
धर्माधर्मविधिः प्रोक्तो ब्रह्मन् सम्यक् श्रुतो मया ।
विद्याश्च विविधाः स्वामिन् वर्णभेदास्त्वनेकधा ॥ ३ ॥
मल्लविद्या त्वया प्रोक्ता मम संक्षेपतः पुरो२ ।
विस्तरेण मम ब्रूहि तस्यां कौतूहलं हि मे ॥ ४ ॥
ब्रह्मोवाच ।
शृणु पुत्र शुभां विद्यां कथ्यमानां३ मयानघ ॥
यदभ्यासान्नरः सम्यक् शत्रून् जयति सत्वरः ॥ ५ ॥
पुरा कंसे हते४ दैत्ये५ चाणूरे च निपातिते ।
संप्राप्ते मथुराराज्ये भोगान् भुक्त्वा बहूँस्तथा६ ॥ ६ ॥
कृष्णश्च बलभद्रश्च परमात्मदयान्वितौ ।
स्वीकर्तुं द्वारकां रम्यां चलितौ हर्षसंयुतौ ॥ ७ ॥
सुखप्रयाणकैर्देशान् पश्यन्तौ विविधान् बहून् ।
प्राप्तौ मयूरवं बालं नाम्ना नगरमुत्तमम् ॥ ८ ॥

१ माधुर्यते P. २ In B. this line reads as under मल्लविद्या त्वया तात
प्रोक्ता संक्षेपतः पुरा । ३ मध्यमाना P. ४ ययोक्तं सहते P. ५ दैत्यै B. ६ तदा B.

२ मल्लपुराणे
त्रेतायां रामचन्द्रेण सीतामुत्सृज्य वाल्मिकी ( जानकीम् ) ।
पश्चाद् गुरुं समानीय प्रायश्चित्तं समाचरत् ॥ ९ ॥
अहो ब्रह्मन् त्व( म )या प्राप्तो रावणो ब्रह्मराक्षसः ।
तस्य पापस्य शुद्ध्यर्थमुपायं मे द्विजोत्तम ॥ १० ॥
अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलेन शुभमिच्छसि ।
हे राम सीतया सार्धं यज्ञश्च क्रियते त्वया ॥ ११ ॥
सुवर्णमूर्तिं कृत्वा हि यज्ञं( ज्ञः) प्रारभ्यते त्वया ।
जाते यज्ञे च संपूर्णे ब्राह्मणांश्च प्रदापयेत् ॥ १२ ॥
ज्येष्ठांश्च कुण्डले दत्वा चातुर्वेदे च मुद्रिकाम् ।
द्विवेदिने स्त्री दातव्या चतुर्थं निष्कयस्तथा ॥ १३ ॥
आसनान्यङ्गवस्त्राणि तंदुलाः (तण्डुलाः) षट्कमेव च !
एवं च रामचन्द्रेण मोहेरे स्थापिता पुरा ॥ १४ ॥
सर्वेषां चैव विप्राणां वृत्तिं दत्वा विसर्जयेत् ।
कति वर्षाणि जातानि अन्योन्यं युद्धमेव च ॥ १५ ॥
ततः कुण्डलमुत्पाते यत्रस्थे तत्र जायते ।
किञ्चित्कालं तु निर्वृत्य पश्चाद्राममयाचत ॥ १६ ॥
वयं सर्वेऽपि दुष्प्राप्य अग्रे किञ्च करिष्यसे ।
वरं कृष्णावतारे च द्वापरान्ते प्रदीयते ॥ १७ ॥
प्रैदत्तं ब्राह्मणाम् पूर्वं रामेण स्थितिहेतवे ।
जपयज्ञाग्निहोत्रादिक्रियासंवादचेतसाम् ॥ १८ ॥
नारद उवाच ।
किं तन् मयूरवं बालं नाम्ना नगरमुत्तमम् ।
कस्मिन् देशेऽभवद्विद्वन् किं पुण्यं तद् वद प्रभो ॥ १९ ॥

७ B does not give Slokas 9-17. ८ Now onwards both P and
B agree. ९ भवत् कीट्क B. १० विपुण्यं P.

[दक्षिण पृष्ठम् (पृ. ३ - अंशतः)]

रक्षोवाच ।
धर्मारण्य...
लोहासुर...
मयेदं स्...
युतं द्वि...
स्वच्छोद...
आरामै...
अनुलिप्तं...
संकीर्ण...
वातेरित...
युक्तमक्ष...
यज्ञाग्नि...
न पीड...
सुन्दरीग...
पवित्रं ...
कृते तु ...
द्वापरे ...
अधिश्रि...
विद्याधरै...
वापीकूप...
अनेकगु...

११ लोहासुर P
१५ °यत्रान्तरितं B.
त्रेतायां कनकाख्य मे P.
दक्षिणे कृतभानु...

Here is the line-by-line transcription in original Unicode Devanagari and English:

प्रथमोऽध्यायः ।
ब्रह्मोवाच ।
धर्मारण्यस्य मध्येऽभूत् शृणु नारद सादरम् ।
लोहाखुरस्यै पूर्वं च मोहेरस्यै समीपतः ॥ २० ॥
मयेदं स्थापितं पूर्वं विद्यास्थानं महाद्भुतम् ।
युतं द्विजगणैः शुद्धं सर्वरत्नसमन्वितम् ॥ २१ ॥
स्वच्छोदकैः सुविस्तीर्णैः सरोभिरुपशोभितम् ।
आरामै रमणीयै च नाना वृक्षसमाकुलैः ॥ २२ ॥
अनुलित्तैं(सं) सुधामिश्र संगत सुरमन्दिरैः ।
संकीर्ण पुण्यलभ्यं च रम्यं स्वर्गमिवापरम् ॥ २३ ॥
वातेरितपताकाभिः सेवितं च दिवानिशम् ।
युक्तमक्षय्यमानीर्थैर्ब्राह्मणैरुपशोभितम् ॥ २४ ॥
धूञ्जमिधूमपटलैर्यन्त्रान्तरितमण्डलम् ।
न पीडयति दक्षिणांशुग्रीष्मेऽपि च तँपस्विनः ॥ २५ ॥
सुन्दरीगणसंपूर्णं वेदध्वनिसमाकुलम् ।
पवित्रं तीर्थभूतं च धर्मारण्यप्रदेशजम् ॥ २६ ॥
कृते तु नाम्ना चेशानं त्रेतायां च श्रीमालकर्म ।
द्वापरे मयूरवं बालं कलौ देवालयं स्मृतम् ॥ २७ ॥
अधिश्रितं सुरैः सर्वैः पालितं पुण्यसंपदौ ।
विद्याधरैः सिद्धगणैरप्सरोभिः समन्वितम् ॥ २८ ॥
वापीकूपतडागैश्च पुण्यैर्जलैर्युतैर्यृतम् ।
अनेकगुणपूर्णं च पुण्यं जननिषेवितम् ॥ २९ ॥
११ लेहासुर P. १२ मोहेरस्य (मोदेरा) P. १३ अनुलित्तैः B. १४ ˚नानार्थै˚ B.
१५ ˚यन्त्रान्तरित˚ B. १६ तपस्विनः B. १७ तीर्थभूमिंश्च B. १८ कृते तुनाम्न । रत्नारव्य
ब्त्रेतायां कनकवाल्य मे P. १९ सुपरिग्रहैः P. २० P has this additional śloka—
दक्षिणे कृतभानुश्च प्रतीच्यां ब्रह्मणःस्थितः । उत्तरे च महावीरो विदिक्षु यक्षकास्तथा ॥

४ मल्लपुराणे
तत्पूर्वेऽस्ति वृद्धसरः पूर्णं पुण्यजलैः सदा ।
मयैव निर्मितं पूर्वं लोकपापापनुत्तये ॥ ३० ॥
संचितं२१ सारसैर्हंसैर्नानापक्षिगणैस्तथा ।
देवासुरमनुष्यैश्च तापसैर्योगसाधकः ॥ ३१ ॥
याज्ञिकैर्द्विजवर्यैश्च यक्षगन्धर्वसिद्धकैः ।
तत्प्रतीच्यां महादेवी पालिनीति च नामतः ॥ ३२ ॥
स्थापिता लोकरक्षार्थं तत्पूर्वे मातरः स्मृताः ।
तदन्तरालतीर्थानि सन्ति पुण्यान्यनेकंशः ॥ ३३ ॥
अस्मिन् सरोजले२३ स्नात्वा देही पश्यति पालिनीम् ।
सर्वपापविनिर्मुक्तो लभते भोगमव्ययम् ॥ ३४ ॥
दृढाङ्गो रोगमुक्तश्च सर्वविद्याविचक्षणः ।
धनधान्यसमायुक्तो रिपुजेता महाबली ॥ ३५ ॥
त्रेतायां रामचन्द्रेण कृतं स्नानं फलाशये ।
कृता यज्ञाश्च दानानि लोकसंग्रहणाय वै ॥ ३६ ॥
किं वर्ण्यतेऽस्य श्रेष्ठस्य तडागस्य फलश्रुतिम्(तिः) ।
संक्षेपात् कथितं तात वृद्धस्य सरसः फलम् ॥ ३७ ॥
एतन्नगरपार्श्वे तु परितश्च प्रदक्षिणे ।
बहुदेवालयैः सन्ति तेन देवालैयं स्मृतम् ॥ ३८ ॥
ख्यातं चतुर्षु लोकेषु विद्यास्थानं परं सदा ।
सप्तपुरीसमं ह्येतन्नराणां कामदायकम् ॥ ३९ ॥
एवं मयूरवं बालं शोभां स्मृत्वा यदूत्तमः ।
प्रविष्टो बलभद्रेण सहितः कार्यचिकीर्षया ॥ ४० ॥
प्रविशन्तौ पुरे तस्मिन् ब्राह्मणैरभिनन्दितौ ।
कृष्णोऽयमागतः पुण्यैर्विद्वद्भिरिति सादरम् ।' ४१ ॥
— २१ Not found in B. २२ पुण्यसहस्रशः P. २३ सरसि जलैः P. २४ बृह-
देवाश्रया P. २५ देवालकं B. २६ च त्रिषु P.

प्रथमोऽध्यायः । ५
अहो पुण्यं महद्भाग्यमस्माकं जन्म सार्थकम् ।
यो दुर्निरीक्ष्यो योगीन्द्रैः सोऽयं कृष्णः समागतः ॥ ४२ ॥
रम्यवृक्षदलैः पुष्पैस्तोरणैः प्रतिमन्दिरम् ।
गीतवाद्यप्रकाराद्यैरन्यैश्च विविधोत्सवैः ॥ ४३ ॥
ऋग्यजुःसाममन्त्रैश्चैराशीर्वादैरनेकंशः ।
वर्धापितौ द्विजश्रेष्ठैः सानन्दमतिसेवितौ२८ ॥ ४४ ॥
स्त्रीभिः संमानितौ तत्र दूराञ्चलनिबन्धनैः२९ ।
लाजाविकीर्णै३०(किरणै)श्चैव दूर्वाकुशसमन्वितैः ॥ ४५ ॥
देवासुरमनुष्यैश्च दुर्लभोऽयं श्रियः प्रियः ।
सौभाग्यसाधनः कृष्णो युवतीभिर्निरीक्षितः ॥ ४६ ॥
ध्यानगम्यः प्रियः साक्षाद् बहुपुण्यैकसंचयात् ।
अँतीव३१ दृष्टो वृद्धाभिः प्रहृष्टाभिः कृतादरम् ॥ ४७ ॥
बाला अप्यद्यै३२तानेककौतूहलविलोभितैः३३ ।
धाविताः संभ्रमात् कृष्णमवलोकयि(कि)तुमुत्सुकाः ॥ ४८ ॥
मार्गावसरमप्राप्य कृष्णदर्शनलालसाः ।
आरोहन्ति गृहाद्वा३४ल्लँताराप्रमभितः स्त्रियः ॥ ४९ ॥
अहमहमतिगच्छन्नुपर्युपरि संपतन् ।
इतस्ततो भ्रमन् लोकः स्वं परं नावगच्छति ॥ ५० ॥
इति श्रीमल्लपुराणे धर्मारण्यमाहात्म्ये ब्रह्मानारदसंवादे कृष्णपुरप्रवेशो नाम प्रथमोऽध्यायः३५।

२७ °रम्यैश्च B. २८ सानन्दपरिसेवितौ P. २९ दूरं चलन्निबन्धनैः P. ३० लाजावि-
कीर्णैश्च B. ३१ इतिव B. ३२ अत्य° ३३ °विलोकिताः P. ३४ B गृहपृष्ट ३५ In B,
the colophon reads as under—इति श्रीमल्लपुराणे ब्रह्मानारदसंवादे कृष्णपुरप्रवेशोत्सव-
प्रकरणं प्रथमम् ।

द्वितीयोऽध्यायः ।
एवं प्रविष्टौ नगरे परमातिथ्यपूर्वकम् ।
स्थितौ दिनानि कतिचित् क्रीडाभिरुदितोत्सवैः ॥ १ ॥
तत्र सोमेश्वरो नाम ब्राह्मणो गर्गगोत्रजः ।
वेदवेदाङ्गविद्² धीमान् कलासु कुशलो युवा ॥ २ ॥
अतीव भक्तिमान् कृष्णे तत्त्वज्ञानपरो वरः ।
³कृष्णमाराधयत्येवं बलभद्रं च सन्ततम् ॥ ३ ॥
तं दृष्ट्वा भक्तिसंयुक्तं सुशरीरं कृतादरम् ।
संतुष्टो भगवान् कृष्णः प्रोवाच प्रीतिपूर्वकम् ॥ ४ ॥
श्रीकृष्ण उवाच ।
⁴कच्चित् संघाश्च सुखिनो नगरे सर्वदा नृणाम् ।
ब्राह्मणानां च सर्वेषां याज्ञिकानां च ऋत्विजाम् ॥ ५ ॥
तीर्थानि सन्ति पुण्यानि शुद्धोदकानि च सर्वशः ।
गावः कामदुधाश्चाग्निः ⁵पवनैः समिधः कुशाः ॥ ६ ॥
सोमेश्वर उवाच ।
सर्वतः कुशलं स्वामिन् ⁶प्रसादात् ते जनार्दन ।
भवत्प्रसादो येषां स्यात्तेषां विघ्नं कुतो नृणाम् ॥ ७ ॥
रामेण स्थापिताः पूर्वं पालनीयास्त्वयाधुना ।
इति श्रुत्वा वचस्तस्य भगवान् देवकीसुतः ॥ ८ ॥
कार्यद्वयं चिकीर्षुस्तं सोमेश्वरं जगाद ह ।
[ श्रीकृष्ण उवाच । ]
तुष्टोऽहं तव विप्रेन्द्र यतो भक्तोऽसि मे प्रियः ॥ ९ ॥

१ सहितोत्सवैः P. २ वेदवेदाङ्गपारगश्च P. ३ This line reads in P as
follows कृष्णश्चाराध्यते नित्यं बलभद्रेण संयुतः ४ This line reads in P as follows
कच्चित् अनामयं तेऽस्ति नगरेऽस्मिन्सर्वदा नृणाम्. ५ पवनः P. ६ त्वत्प्रसादाजनार्दन P,

द्वितीयोऽध्यायः ।
तेन तुभ्यं प्रदास्यामि विद्यां शुद्धां मम प्रियाम् ।
कलौ युगे समायाते म्लेच्छप्रायाश्च भूभुजः ॥ १० ॥
वृत्तिलोपं करिष्यन्ति पीडयिष्यन्ति गोद्विजान् ।
ततस्त्वेकां मल्लविद्यां ददामि ते द्विजोत्तम ॥ ११ ॥
प्रधानं सर्वविद्यानां यया वृत्तिर्न जायते ।
पच्यते सर्वधातुश्च मल्लविद्याविधारणात् ॥ १२ ॥
धारयन्ति बलात् शत्रून् तेन मल्लाः प्रकीर्तिताः ।
तेषां विद्या परं गोप्यां परदर्पप्रभञ्जनी ॥ १३ ॥
ज्येष्ठार्था सर्वविद्यानां 'सर्वकालशरीरगा ।
अचौरार्या च सर्वत्र सर्वकालाविनाशिनी ॥ १४ ॥
सर्वकामप्रदा ह्येषा सर्वलोकाभिमोहिनी ।
अनया साध्यते धर्मः कामः सम्यगवाप्यते ॥ १५ ॥
मोक्षोऽपि प्राप्यतेऽभ्यासात् मदभ्यस्ता पुरा यतैः ।
ममाङ्गसंस्थितां विद्यां धारयिष्यन्ति भूतले ॥ १६ ॥
विद्याविभूषिता लोके मत्परा मां १० लभन्ति ते ।
इमां गुह्यतमां विप्र न दत्तां कस्यचिन्मया ॥ १७ ॥
तुभ्यं सम्यक् प्रदास्यामि यतो मद्भक्तिमान् भवान् ।
विद्येयं मम शक्तिश्च मद्भक्तेष्वेव स्थास्यति ॥ १८ ॥
मद्विद्यालंकृतो लोके १२ मान्यो भवति सर्वतः ।
अङ्गशुद्धिः सत्त्वशुद्धिर्बलवृद्धिस्तथोत्तरा ॥ १९ ॥
मृगयाजयसंसिद्धिरनया शत्रुसंजयः ।
तस्मात् सोमेश्वरस्त्वं च तथान्येपि तव प्रियाः ।
धारयन्तूत्तमां विद्यां मयोक्तां सर्वलक्ष्णाम् ॥ २० ॥
७ कलि P. ८ सर्वथा मल्लौ B. ९ मल्लविद्या P. १० Not found in P.
११ मनोरमाम् P. १२ लोकस्तथा यौवनवान् भवेत्. १३. Rest of the verses of
this Adhyāya as well as first twelve verses and first half of the
thirteenth verse of the 3rd Adhyāya are not found in P.

८ । मल्लपुराणे ॥
सोमेश्वर उवाच ।
कस्मात् त्वया धृता विद्या कदा शत्रुजयः कृतः ।
तन्मे वद जगन्नाथ मम चेदीप्ससि प्रियम् ॥ २१ ॥
श्रीकृष्ण उवाच ।
पञ्चवर्षसहस्राणि मधुकैटभसङ्गरे ।
साङ्गोपाङ्गं मया तत्र प्रयुक्ता तेन ते हताः ॥ २२ ॥
कंसमुष्टिकचाणूरमुख्याः सर्वेऽपि दानवाः ।
व्यापादिता मया पूर्वमनया विद्यया बलात् ॥ २३ ॥
त्वमिदानीमिमां विद्यां मम यत्नात् प्रयच्छतः ।
अङ्गीकुरु समोपेतः समस्तैर्ब्राह्मणैरिह ॥ २४ ॥
ब्रह्मोवाच ।
सुप्रसादमिति प्रोक्तः कृष्णेन प्रीतिपूर्वकम् ।
संतुष्टो ब्राह्मणः कृष्णं सोमेश्वर उवाच ह ॥ २५ ॥
सोमेश्वर उवाच ।
कृष्ण कृष्ण कृपालुस्त्वं जगन्मङ्गलमङ्गलम् ।
त्वच्चरितं च श्रोतव्यं मया त्वं कथयाधुना ॥ २६ ॥
मल्लवेषो धृतः कीदृक् कथं कंसो निपातितः ।
चाणूरो मुष्टिकश्चैव कथं घातितवान् भवान् ॥ २७ ॥
श्रीकृष्ण उवाच ।
शृणु विप्र यथा पूर्वं मल्लवेषो मया धृतः ।
सह बलेन घातार्थं कंसचाणूरविद्विषाम् ॥ २८ ॥
विस्तरात् कथयामि त्वां यथा पूर्वं कृतं मया ।
त्वं संमतोऽसि पात्रं मे मल्लविद्याविधारणे ॥ २९ ॥
पृथिव्यां मथुरा नाम पुरी यादवभूभुजाम् ।
राजधानी च नित्यास्ति यत्र संनिहितो हरिः ॥ ३० ॥
उग्रसेनसुतः कंसो मम मातुलसंज्ञकः ।
कालनेमिश्च दैत्योऽभूत्पूर्वजन्मनि महाबली ॥ ३१ ॥
२

अन्ये च बहवो दैत्या अशुभविघ्नकारकाः ।
विष्णुना निहताः संख्ये तेन द्वेषो मयाऽभवत् ॥ ३२ ॥
पितरं वसुदेवं च मातरं देवकीं च मे ।
निगृह्य निगडैर्बध्ध्वा कारागेहेऽरुणद् बलात् ॥ ३३ ॥
वधोपायाः कृतास्तेन मयि गोकुलवासिनि ।
विनाशिता मया सर्वे पूतनादिसर्वदानवाः ॥ ३४ ॥
कंसो भीतः स्वयं दृष्ट्वा विफलानुद्यमान् बहून् ।
मन्त्रं चक्रे च दुर्बुद्धिर्दुष्टं दानवमन्त्रिभिः ॥ ३५ ॥
मल्लयुद्धेन घातव्यो नान्यथा घात्यते बली ।
एवं विचार्यमाणं तमक्रूरं समनोदयत् ॥ ३६ ॥
अक्रूरोऽपि रथे कृत्वा मां [ च ] भद्रं च गोपकान् ।
मथुरामिनयत्कंसं निवेद्य च गृहं गतः ॥ ३७ ॥
रङ्गमण्डपमञ्चादीन् निर्माय मल्लकान् बहून् ।
चाणूरादीनाचार्यान्समाहूय समादिशत् ॥ ३८ ॥
कृष्णोऽयं बलिनां श्रेष्ठो रामोऽपि बलसत्तमः ।
मल्लविद्यां समासाद्य घातनीयौ नृभिर्बलात् ॥ ३९ ॥
इत्यादिष्टास्तु कंसेन चाणूरादिसर्वयोधिनः ।
मल्लाः समाविशँन् रङ्गं मन्दाः प्रोचुः प्रभर्त्सनैः ॥ ४० ॥
अहं च बलभद्रश्च मल्लौ चाणूरमुष्टिकौ ।
समासाद्य स्थितौ युद्धे मल्लमुष्टिप्रघातिनौ ॥ ४१ ॥
हस्तेन गृहीतहस्तोयं पद्भ्यां मे बलपादयोः ।
आकर्षितोऽयं चाणूरो निपपात महीतले ॥ ४२ ॥
परिभ्रामणनिक्षेपे( क्षेप )परिरम्भावपातनैः ।
उत्सर्जनानुगमनै रुन्धितः स मयाऽद्भुतम् ॥ ४३ ॥

१० मल्लपुराणे
हस्तेन प्रपदे गृह्य भ्रामितो लुण्ठितो भुवि ।
घातितो मुष्टिघातैश्च मारितो मल्लविद्यया ॥ ४४ ॥
संनिष्पिष्टसर्वाङ्गो भग्न(ग्नो)ष्ठो भग्नमानसः ।
गलत्केशोऽपतत् भूमौ चाणूरो गतचेतनः ॥ ४५ ॥
बलेनैवं मुष्टिकोऽपि घातितो मल्लविद्यया ।
अन्येऽपि मल्लमुख्याश्च पातिताः सर्वतो भुवि ॥ ४६ ॥
कंसोऽपि निहतः संख्ये पातितो ह्यवनीतले ।
हाहाकारोऽभवत् शब्दस्तदा कंसे निपातिते ॥ ४७ ॥
अन्ये च दुद्रुवुर्भीताः प्राणरक्षणतत्पराः ।
एके विदिततत्त्वार्था मामेव शरणं गताः ॥ ४८ ॥
तस्माद् गृहात्वेनां त्वं मल्लविद्यां द्विजोत्तम ।
यया च भ्रामिताः सर्वे शत्रवो निधनं गताः ॥ ४९ ॥
इति ते कथिता ब्रह्मन् मल्लविद्या मयानघ ।
किं पृच्छसि पुनः स्वामिन् कथयामि तव प्रियाम् ॥ ५० ॥
यः शृणोति नरो भक्त्या मल्लकंसादिघातिनम् ।
क्रीडितं मम विप्रेन्द्र स याति परमं पदम् ॥ ५१ ॥
इति श्रीमल्लपुराणे सोमेश्वरकृष्णप्रश्नोत्तरं नाम प्रकरणं द्वितीयम्* ॥
*There is no colophon in P.

तृतीयोऽध्यायः ।
ब्रह्मोवाच ।
इति कृष्णवचः श्रुत्वा सोमेश्वरपुरःसराः ।
ज्योतिर्विदं समाहूय मुहूर्त्तं स्थापयन्ति ते ॥ १ ॥
अक्रूरैः सुखदैर्वारैः सुभगायां तिथावपि ।
विद्यारम्भस्य नक्षत्रैर्ग्रहैश्चापि शुभप्रदैः ॥ २ ॥
ततस्ते मण्डपं रम्यं रङ्गभूमौ प्रकल्पितम् ।
पताकाभिस्तोरणैश्च स्वस्तिकैश्च विचित्रितम् ॥ ३ ॥
चतुर्द्वारिषु द्वौ द्वौ च कलशौ राजवारकौ ।
होमकुण्डसमोपेतं विस्तीर्णकृतवेदिकम् ॥ ४ ॥
तत्र ते ब्राह्मणाः सर्वे शुभे लग्ने समागताः ।
कृष्णं च बलभद्रं च पुरस्कृत्य कृतोत्सवाः ॥ ५ ॥
शुभासने चोपविष्टौ तत्र तौ परमेश्वरौ ।
कारयन्तौ शुभं होमं द्विजेभ्यो दानमुत्तमम् ॥ ६ ॥
ऋग्यजुःसामवेदैश्च कृतस्वस्त्य[य]नौ ततः ।
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा द्विजस्तत्र तयोः पुरः ॥ ७ ॥
ततः सोमेश्वरः कृष्णं प्रणम्य इदमब्रवीत् ।
सोमेश्वर उवाच ।
देव देव कृपालुस्त्वं सर्वविप्रगणाधिप ॥ ८ ॥
प्रथमं मल्लविद्यायां विधानमुपदिश्यताम् ।
ब्रह्मोवाच ।
पश्चाद्विधाने विज्ञाते कर्तव्योभिनवः सुखम् ॥ ९ ॥
एवमस्त्विति कृष्णेन-स च प्रत्यभिनन्दितः ।
प्रारब्धमुपदेशं तु संप्रदातुं मनो दधे ॥ १० ॥

१२ मल्लपुराणे
श्रीकृष्ण उवाच ।
ज्येष्ठी तथान्तरज्येष्ठी तथा गोपकुलेऽपि च ।
भविष्यश्चेति चत्वारि श्रममात्राणि तानि च ॥ ११ ॥ १
तत्रादौ तावदुच्यन्ते निःशेषा ज्येष्ठिनां गुणाः ।
संस्कृतप्राकृताभ्यां च ततो लौकिकभाषया ॥ १२ ॥
अपभ्रंशाच्च वक्ष्यामि ये यत्रोक्तास्तथैव तान् ।
३ कुलं च शीलं च नयो विनयश्च तथैव च ॥ १३ ॥
आहारश्च तथारोग्यमुद्यमो बलमेव च ।
प्राणश्चैव तथायासस्तथैव २ सुशरीरता ॥ १४ ॥
सुश्रमश्च शुभसहो ( श्रमसहो ) विजितेन्द्रिय एव च ।
जितश्रमः कष्टसहो मानी कर्मजयस्तथा ॥ १५ ॥
लज्जापरोभिमानी च तथा भक्तिपरः स्मृतः ।
स्थाने शक्तिः स्थापने च धातुशक्तिस्ततः परम् ॥ १६ ॥
आसने ग्रहणे शक्ती रक्षणे शक्तिरेव च ।
चारणे शक्तिरैत्रैव शक्तिर्निसरणेऽपि च ॥ १७ ॥
विज्ञानशक्ती रचनाशक्तिः सौष्ठवने तथा ।
भेदशक्तिः कर्षशक्तिर्युद्धशक्तिस्तथैव च ॥ १८ ॥
अधःशक्तिश्च विज्ञेया उर्ध्वशक्तिः परा स्मृता ।
तथा कातरशक्तिश्च त्राणशक्तिस्तथोत्तमा ॥ १९ ॥
अत्राणके च या शक्तिरशक्ते शक्तिरेव च ।
अरङ्गरङ्गयोः शक्तिर्भोजने शक्तिरेव च ॥ २० ॥
पाने च शयने शक्तिर्मात्राशक्तिः प्रशस्यते ।
कामव्यायामयोश्चैव मात्रां यत्नेन पालयेत् ॥ २१ ॥

१ Ślokas found in P also. २ तथा श्वासस्तथैव सुरतं ततः P.
३ Ślokas upto 27 not found in P.

तृतीयोऽध्यायः । ३२
कालमानं देशमानं राजमानमतः परम् ।
सभामानमर्थमानं यशोमानमिति क्रमात् ॥ २२ ॥
कथिताश्च चतुःषष्टिरित्येते ज्येष्ठिनो गुणाः ।
इति ६४ गुणाः ॥ २३ ॥
एवं सोमेश्वरः श्रुत्वा पुनः पप्रच्छ केशवम् ।
सोमेश्वर उवाच ।
कथिताः कृष्ण सर्वे च भवता ज्येष्ठिनो गुणाः ॥ २४ ॥
भगवन् कथयेदानीमन्तरज्येष्ठिनो गुणान् ।
श्रूयतामिति तं कृष्णः प्रत्युवाच कृतादरः ॥ २५ ॥
कृष्ण उवाच ।
कुलीनो र(द)क्ष(:) सर्वेषु नीतिशीलश्च सर्वदा ।
प्रमाणसुशरीरश्च सुविस्तरस्तनुस्तथा ॥ २६ ॥
शौर्ययुक्तो निरालस्यो व्यवसायी तथैव च ।
अग्रवृत्तिर्भगवृत्तिर्धर्प्राणसमन्वितः ॥ २७ ॥
अर्धश्रमगुणयुतः सत्यभाषी तथैव च ।
४ज्येष्ठी गुणवृद्धिकरः शौर्यवृद्धिकरस्तथा ॥ २८ ॥
पुण्यगुणवृद्धिकरो यशोवृद्धिकरोऽपि च ।
लघुवृत्तिकरस्तद्वत् गुणेषु कुशलस्तथा ॥ २९ ॥
भयहरः स्थानपरः सदा हेतुपरः स्मृतः ।
जितश्रमो विश्वासवान् ज्येष्ठिनः श्रमपूरकः ॥ ३० ॥
प्राणवान् बलवाँश्चैव सर्वकार्यविचारवित् ।
अन्तरज्येष्ठिनस्त्रिंशत् कथिता मध्यमा गुणाः ॥ ३१ ॥
इत्यन्तरज्येष्ठिनः ३० गुणाः ।
ब्रह्मोवाच ।
इत्युत्तममध्यमांश्च श्रुत्वा सोमेश्वरो गुणान् ।
४ गुणवृद्धिकरः शौर्ये यथा वृद्धिकरस्तथा P. ५ अन्तरे P.

तृतीयोऽध्यायः । ३१
कालमानं देशमानं राजमानमतः परम् ।
सभामानमर्थमानं यशोमानमिति क्रमात् ॥ २२ ॥
कथिताश्च चतुःषष्टिरित्येते ज्येष्ठिनो गुणाः ।
इति ६४ गुणाः ॥ २३ ॥
एवं सोमेश्वरः श्रुत्वा पुनः पप्रच्छ केशवम् ।
सोमेश्वर उवाच ।
कथिताः कृष्ण सर्वे च भवता ज्येष्ठिनो गुणाः ॥ २४ ॥
भगवन् कथयेदानीमन्तरज्येष्ठिनो गुणान् ।
श्रूयतामिति तं कृष्णः प्रत्युवाच कृतादरः ॥ २५ ॥
कृष्ण उवाच ।
कुलीनो र(द)क्ष(:) सर्वेषु नीतिशीलश्च सर्वदा ।
प्रमाणसुशरीरश्च सुविस्तरस्तनुस्तथा ॥ २६ ॥
शौर्ययुक्तो निरालस्यो व्यवसायी तथैव च ।
अग्रवृत्तिर्भगवृत्तिर्धैर्यप्राणसमन्वितः ॥ २७ ॥
अर्धश्रमगुणयुतः सत्यभाषी तथैव च ।
⁴ज्येष्ठि गुणवृद्धिकरः शौर्यवृद्धिकरस्तथा ॥ २८ ॥
पुण्यगुणवृद्धिकरो यशोवृद्धिकरोऽपि च ।
लघुवृत्तिकरस्तद्वत् गुणेषु कुशलस्तथा ॥ २९ ॥
भयहरः स्थानपरः सदा हेतुपरः स्मृतः ।
जितश्रमो विश्वासवान् ज्येष्ठिनः श्रमपूरकः ॥ ३० ॥
प्राणवान् बलवाँश्चैव सर्वकार्यविचारवित् ।
अन्तरज्येष्ठिनस्त्रिंशत् कथिता मध्यमा गुणाः ॥ ३१ ॥
इत्यन्तरॅज्येष्ठिनः ३० गुणाः ।
ब्रह्मोवाच ।
इत्युत्तममध्यमांश्च श्रुत्वा सोमेश्वरो गुणान् ।
४ गुणवृद्धिकरः शौर्ये यथा वृद्धिकरस्तथा P. ५ अन्तरे P.

[पृष्ठम् १४]

१४ | मल्लपुराणे |
अधमानपि पप्रच्छ प्रणम्य शिरसा हरिम् ।
सोमेश्वर उवाच ।
भगवन् कथयेदानीमधमानपि तान् गुणान् ॥ ३२ ॥
श्रीकृष्ण उवाच ।
शृणु गोपकुलादीनामधमांश्च गुणान्वहून् ।
विचार्य तत्त्वात् सर्वज्ञ अशेषं गदतो मम ॥ ३३ ॥
मतिमान् मार्गगश्चैव कृतद्विगुणवानपि ।
शीलवान्विनीतश्च सुविस्तरमयं हृदि ॥ ३४ ॥
श्रमासहोऽप्यसज्जडो न युद्धकुशलस्तथा ।
वाचाशक्तिरसद्वाक्यो विचार्यायासकार्यकृत् ६ ॥ ३५ ॥
बलवान् शक्तिहीनश्च प्राणवान् ७ मूर्ख ८ एव च ।
वाचा त्राणकरः कोऽपि वाचा लाभकरः परः ॥ ३६ ॥
वाचा हानिकरः कश्चित् न किंचित् परमार्थवित् ।
तथा कष्टसहः कोऽपि कर्माशक्यस्तथैव च ॥ ३७ ॥
सेवापरोऽपि कोऽप्यत्र कुरङ्गो भवति ध्रुवम् ।
कार्यतत्पर एव स्यादहितोपि कचिन्नरः ॥ ३८ ॥
हिंसावांश्च ह्यविश्वासी भवेत् कचित्तथा परः ।
भक्तिनश्वरं ९ एव स्यात् विकारी च तथा परः ॥ ३९ ॥
परान् दोषान् वादयंति १० पश्चाद्भादयति केवलम् ।
अधमाः कथिताः सर्वे सप्तत्रिंशदिमे गुँणाः ११ ॥ ४० ॥
इत्यधमा (३७) गुणाः
एवं गुणसमायुक्तो नाम्ना गोपकुलो भवेत् ।
तथाधमाधमगुणान् शृणु चान्यानशेषतः ॥ ४१ ॥

६ ॰यथार्थं न सकार्यकृत P. ७ प्राणान् P. ८ मुमूर्षु P. ९ भक्तिनेश्वर P.
१० परदोषान्वार्दयति P. ११ सप्तविंशति P.

[पृष्ठम् १५ (अपूर्ण/Right Page Fragment)]

अँकुलीनो
कोप्यतो
आलस्यवा
अतिमूर्खो
दुर्बलो नी
विर्षैक्षमेद
संवाहनक
अहितोऽ
एकविंशा
इत्यधमा
सोमेश्वर उवाच १६ ।
पुनः सोम
देव देव
श्रीकृष्ण उवाच ।
कुलीनोऽ
दयावान्
आधानी
श्रुतिग्राही
चित्तग्राह
जनप्रिय
मातृभक्त
देवद्विजन्

१२ After t[his...] redundant here.
१६ Not seen in [...]
२० वृष्टिग्राही P. [...]
२४ देवसाद्विजभक्तश्च B[...]

तृतीयोऽध्यायः । १५
१२अकुलीनो भवेत् कश्चिदतिमध्यम एव च ।
कोप्यतो दूतकारः स्यादातिकामी तथा परः १३ ॥ ४२ ॥
आलस्यवान् परः कश्चिदतिभीरुश्च निन्दितः ।
अतिमूर्खोऽतिलुब्धश्च स्थूलरोमविवर्जितः ॥ ४३ ॥
दुर्बलो नीचसङ्गी च निषिद्धो मल्लकर्मणि ।
१४विपक्षभेदकोऽप्यन्यो गुणप्रच्छादक १५स्तथा ॥ ४४ ॥
संवाहनकलो न स्यात् शोकदुःखप्रकाशकः ।
अहितोऽपि परः कश्चित् कार्याशय इति क्रमात् ।
एकविंशतिसंख्याताः कथिताश्चाधमाधमाः ॥ ४५ ॥
इत्यधमाधम ( २१ ) गुणाः
सोमेश्वर उवाच १६ ।
पुनः सोमेश्वरः कृष्णं सादरं पृच्छ( पृ )वानिति ।
देव देव भविष्यस्य गुणान् ब्रूहि विशेषतः ॥ ४६ ॥
श्रीकृष्ण उवाच ।
कुलीनोऽथ विनीतश्च लज्जावान् शीलसंगतः ।
दयावान् श्रद्धया युक्तो १७ व्यायामी चाभिमांस्तथा ॥ ४७ ॥
आधानी १८ सुवपुश्चैव सुश्रमश्च तथा परः ।
श्रुतिग्राही श्रमसहो दृष्टिग्राही २० तथैव च ॥ ४८ ॥
चित्तग्राही सत्यवांश्चै२१ शौर्यवान् बुद्धिमांस्तथा ।
जनप्रियश्च गुणवान् पितृभक्तः प्रियंवदः ॥ ४९ ॥
मातृभक्तो भ्रातृभक्तो २२ भक्तो २३गुरुजनेऽपि च ।
देवद्विज्योर्भक्तश्चै२४ चतुर्विंशै२५ इमे गुणाः ॥ ५० ॥
१२ After the verse 41 both B & P read श्रीकृष्ण उवाच, which is
redundant here. १३ Not found in P. १४ विषाक्ष° P. १५ प्रथोदक P.
१६ Not seen in B. १७ बलवान् P. १८ श्रमवान् चैव B. १९ अध्वानी B.
२० वृष्टिग्राही P. २१ श्री शौर्यवान् P. २२ गुरोर्भक्तो B. २३ गुरुभक्तो जनेऽपि च P.
२४ देवसाद्विजभक्तश्च B. २५ चतुर्विंशति मे B.

१६ मल्लपुराणे
मया तव समाख्याताँ: २६ सर्वे विजयहेतवे ।
२७ एवं गुणैश्च संयुक्तो ज्येष्ठी भवति सत्वरः ॥ ५१ ॥
२८इति श्रीमल्लपुराणे चतुःष्पात्रवर्णनं नाम द्वितीयो[ तृतीयो ]ऽध्यायः
२६ गुणा मया समाख्याताः P. २७ Line not found in P. २८ In B
the Colophon reads as under इति श्रीमल्लपुराणे चतुःपात्रप्रकरणं तृतीयम् ।

(Right page fragment)
श्रीकृष्ण उवाच ।
अथा
उत्तम
सुप्रा
स्वस्थ
सुवि
स्कन्
भुजै
तथ
कनि
विक्रे
शौ
द्वा
अ
वि
म
ग्री
वा
क
१ उत्तमा
विस्तीर्णे कथ्यते P.
८ The whol
३

चतुर्थोऽध्यायः ।
श्रीकृष्ण उवाच ।
अथाङ्गानां विवेकं च विविधं कथयाम्यहम् ।
उत्तमाधममध्यैश्च¹ भेदैः शृणु समाहितः ॥ १ ॥
सुप्राणस्तु² सुसंस्थानः सुशरीरस्तु मांसलः ।
स्वस्थश्चैव सुगात्रश्च समभ्यस्तवरासनैः³ ॥ २ ॥
सुविस्तरखरोऽथोपि नेत्रविस्तर एव च ।
स्कन्धयोरपि विस्तीर्णो ग्रीवाविस्तीर्णर्कस्तथा⁴ ॥ ३ ॥
भुजौ च (चापि) सुविस्तीर्णौ⁵ बाहुविस्तीर्ण एव च ।
तथा प्रकोष्ठविस्तीर्णो⁶ विस्तीर्णाङ्गुलिरेव च ॥ ४ ॥
कटिविस्तीर्ण एव स्यात् जङ्घाविस्तीर्ण एव च ।
विज्ञेयो जानुविस्तीर्णो चित्तविस्तीर्ण एव च ॥ ५ ॥
शौर्यस्य विस्तरः क्वापि गुणानां विस्तरोऽपि च ।
द्वात्रिंशत् कथिता ह्येते विस्तारा जयदायकाः ॥ ६ ॥
अथोत्तममध्यगानामुच्यन्ते लक्षणानि च ।
विशेषमविशेषं वा ज्ञायंते⁷ तेन तत्त्वतः ॥ ७ ॥
मध्यस्थूल उरःसूक्ष्मः स्कन्धस्थूलस्तथापरः ।
ग्रीवायामतिसंकीर्णो न स मल्लः प्रशस्यते ॥ ८ ॥
बाहुस्थूलो भवेत्कश्चित् संकटो भुजशीर्षयोः ।
कश्चित् प्रकोष्ठसंकीर्णो विस्तीर्णः स्थूलहस्तयोः ॥ ९ ॥
१ उत्तमान्ममध्यमांश्चैव P. २ सुप्राणस्तु च P. ३ समभ्यस्तवशासनः P. ४ ग्रीवा
विस्तीर्ण कथ्यते P. ५ भुजौ च करवितीर्णौ P. ६ तथा प्रकोष्ठविस्तीर्णो P. ७ ज्ञायते P.
८ The whole line is not found in B.
३