ललिता सहस्रनाम: सौभाग्यभास्कर भाष्य (भास्करराय मखी प्रणीत मूर्धन्य शाक्त भाष्य)

ब्रह्माण्ड पुराणोत्तरभागीयं
ललितासहस्रनाम
भास्कररायप्रणीतसौभाग्यभास्कराख्यभाष्योपेतम्
भाष्यमिदं
श्रीमत्पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणसर्वतन्त्रस्वतन्त्र-
श्रीमद्गम्भीररायदीक्षितसूरिसूनुना भारत्युपाख्येन
भास्कररायेण भासुरानन्दनाथेति
दीक्षानामशालिना प्रणीतम्
इदं
पणशीकरोपाह्वविद्वद्वरलक्ष्मणशर्मतनुजनुषा वासुदेवशर्मणा
संस्कृतम्
NAG
PUBLISHERS
नाग पब्लिशर्स
११ ए/यू. ए. जवाहरनगर :: दिल्ली-७

© नाग पब्लिशर्स
(१) ११ ए/यू. ए. जवाहर नगर, दिल्ली-७
(२) ८ ए/यू. ए. जवाहरनगर, दिल्ली-७
(३) जलालपुरमाफी (चुनार-मिर्जापुर) उ० प्र०
पुनर्मुद्रित
१६८५
नागशरणसिंह द्वारा नागपब्लिशर्स, जवाहर नगर दिल्ली-७ के लिए
प्रकाशित तथा ज्ञान आफसेट प्रेस, दिल्ली द्वारा मुद्रित

अथ किंचित्प्रास्ताविकम्—

इह खलु वसुंधरामण्डलवर्त्यखिलजनाभिलषणीयः सुखविशेष एव पुरुषार्थो नाम ।
स च पुरुषार्थः पुनः कृत्रिमाकृत्रिमेत्युभयप्रकारो यथाक्रमं काममोक्षपदाभ्यां व्याहि-
यर्ते । तदुभयसाधनत्वाद्धर्मः सकलाभिलषितो धर्मसाधनत्वादर्थोऽपि सर्वाभ्यर्थनीय
एवेत्यन्योन्यं तरतमभावापन्ना अपि विशेषतः पुरुषैरर्थ्यमानत्वाविशेषाच्चत्वारोऽपि
पुरुषार्थशब्दवाच्या एवेति निर्विचिकित्सः सिद्धान्तः । अथ ते पुरुषार्था अपि तादृश-
ज्ञानविज्ञानसाध्याः । ज्ञानविज्ञाने अपि तादृशतादृशचित्तैकसाध्ये । ततश्च विविधकर्मपरि-
पाकायत्तविविधचित्तवृत्तिशालिनो जनाननुजिघृक्षुः परमकारुणिको भगवान् परस्परवि-
लक्षणा अपि साक्षात्परम्परया वा परमपुरुषार्थैकप्रयोजनिका विविधा विद्याः—वेद-
शास्त्र-स्मृति-पुराणे-तिहासाद्याः—प्रवर्तयामास । ततश्चाखिलानामपि विद्यानां भगव-
त्प्रणीतत्वाविशेषेणाधिकारिभेदेन प्रामाण्यं सिद्धम् ।
तत्र तावत्कर्मभाग-ब्रह्मविज्ञानेति पूर्वोत्तरभेदेन संविभक्तं भूमिकाद्वयं

६ ललितासहस्रनाम ।
श्रीमद्गम्भीररायदीक्षितसूरिसूनुः सुगृहीतनामधेयो भास्कररायः भासुरानन्दनाथेति-
दीक्षानामशाली सौभाग्यभास्कराख्यं द्वादशकलाप्रविभागभिन्नं भाष्यमरीरचत् ।
पुरा किल श्रीविद्योपासकाग्रेसरो महामुनिरगस्त्यः श्रीमद्भगवतो देशिकेन्द्रस्य
हयग्रीवाख्यस्य मुखाद्ब्रह्माण्डपुराणीयैर्मन्त्र-जप-न्यास-पूजा-पुरश्चरण-होमरहस्यस्तो-
त्राख्यैः सप्तभिः खण्डैः श्रीमातुः प्रादुर्भावादिरहस्यजातमाकर्ण्य एतावन्तं कालं श्रुतादपि
परमरहस्यं ललिताम्बानामसहस्रमस्तीति तपोबलादेव निश्चित्य तद्रहस्यमेकान्तभक्तायापि
मे किमिति गुरुस्तिरश्चकारित्यनुपदेशनिमित्तांशे संदिहानो यथावद्रहस्यबुभुत्सुर्भगवन्तं
हयग्रीवं परमादरेण सविनयं पप्रच्छ । ततश्चास्य रहस्यश्रवणपात्रतामाकलय्य ब्रह्माण्ड-
पुराणोत्तरभागं प्रक्रम्येदं ललितासहस्रनामनामगस्त्यायात्यन्तरहस्यतममप्युपदिदेश हय-
ग्रीवो भगवानिति ब्रह्माण्डपुराणादेव ज्ञायते । यस्यान्तिमभागे—
इत्येवं नामसाहस्रं कथितं ते घटोद्भव ।
रहस्यानां रहस्यं च ललिताप्रीतिदायकम् ॥
अनेन सदृशं स्तोत्रं न भूतं न भविष्यति ।
सर्वरोगप्रशमनं सर्वसंपत्प्रवर्धनम् ॥
इत्याद्युपसंहारफलश्रुतिः ।
यद्यप्यन्यानि नैकशः सन्ति सहस्रनामानि, समाद्रियन्ते च तत्तदुपासकैस्तत्तत्सप-
र्याङ्गपत्रपुष्पार्पणनित्यस्तोत्रपाठादिषु, परं नैतस्य तानि तुलामर्हन्ति - शब्दार्थगाम्भीर्या-
लंका‌रादिपुष्कलतौगौरवादिभिः । विष्णुसहस्रनामस्तोत्रस्यातिप्रौढतायामपि तत्र
“पूतात्मा परमात्मा च” “क्षेत्रज्ञोऽक्षर एव च” इत्यादौ सन्ति निरर्थकाव्ययप्रयोगास्तथा
कियतां नाम्नां द्विरुक्तिस्त्रिरुक्तिरपि । न तादृश्यत्र ललिताम्बासहस्रस्तोत्रे स्तोभप्रयोग-
पुनरुक्तिरव्यायैः पूर्तिर्वा क्वचन विद्यते । यद्यपि श्रीभगवत्पादैर्विष्णुसहस्रभाष्ये नाम्नां
द्विरुक्तिस्थले तत्तत्रार्थभेदो वर्णितस्तथार्थभेदेपि नाम्नां भेदाङ्गीकारो नानार्थोच्छेदा-
पत्त्याऽनन्यगतिकः अर्थभेदेऽप्युच्चारणभेदाद्भेदापत्तिश्चेति । न तथात्राण्वपि वैगुण्यं
दृश्यते । अत्र पुनर्विशेषश्चकरहस्यमन्त्रोद्धारादिरूपरहस्यार्थान्तराणामपि भूरिचमत्कृ-
तानि गुम्भितानि विलसन्ति । तथाचात्र प्रसङ्गमनुसृत्य तान्त्रिकहृदयमार्गावलम्बिनां
विविधाः परापरादिपूजाभेदाः कौलाद्या न्यासानुष्ठानप्रकाराः पुरश्चरणादिविधयः सह-
स्रभोजनाद्यङ्गकलापविवरणानि नैकग्रन्थालोडनवेद्यानि च सन्ति संदर्शितानि । तानि
यद्यपि गुरुमुखादेव वेद्यमून तथापि विद्वच्चित्तचमत्काराय कचित्कचिद्दिङ्मात्रेणात्र भाष्ये
प्रतिपादितान्येव भास्कररायेण, परंच गूढमन्त्रगोपनहानभियाखिलविवरणान्ते तत्रतत्र
‘इदं गुरुमुखाद्वेद्यं’, ‘इदं गुरुमुखाज्ज्ञेयं’, ‘अत्र रहस्यं देशिकवरादवगन्तव्यं’
इत्यादिसंकेतगोपनेन मन्त्रमञ्जूषा नैवोद्घाटितेत्यहो मान्त्रिकधुरीणताशैली ।

द्धृष्टालौकिकगुणगणस्तत्रतत्र महान्तं संमानमर्जयन्"
Wait, in line 24: is it 'परिश्रमन्' or 'परिभ्रमन्'?
Look at the second letter:
Line 22 has 'परिभ्रममाणस्यासेतोरा'.
In line 24: 'प', 'रि', then 'भ्र' or 'श्र'?
Look at the loop: it has 'भ्र'! Compare with 'भ्र' in 'परिभ्रममाणस्य' (line 22). It's 'परिभ्रमन्'!
Line 25: "श्रीभगवतो विश्वनाथस्य पुरीं वाराणसीमाससाद। यत्र श्रीभागीरथी निजावासप्राणि-"
Line 26: "निकायfilter/आनवरतं" -> "निकायfilter" no: "निकायfilter" is nonsense, let's read: "निकायfilter" -> "निकायfilter"?
Wait, look at line 26:
नि - का - या - न - न - व - र - तं = "निकायfilter"? No!
नि-का-या-न-न-व-र-तं = "निकायfilter"?! No, it is:
नि (ni)
का (kā)
या (yā)
न (na)
न (na)
व (va)
र (ra)
तं (taṁ)
= "निक

महोदयस्यास्य जगदम्बाराधनव्यसनिताव्याहता प्रचलीत्यसकृदुक्तप्रायमेव । अथ
कदाचिद्भास्कररायः कर्णोपकर्णिकया सनातनवैदिकपथाभिमानिकाशीनिवासिद्विजज-
नकृतां वाममार्गसंबद्धामशृणोदात्मनो निन्दाम् । सा चेत्थम्—अहो अस्यां पुण्यनगर्यों
संप्रति यो भास्कररायाख्यः प्रतिवसति स यद्यपि महाविद्वान् वाग्मी विविधग्रन्थप्रणय-
नपटुर्नानागुणगणमण्डितः पण्डित इति सर्वोत्कृष्टकोटिकमेनं निश्चित्यैतावन्तं कालं तत्रतत्र
सम्मानितोऽस्माभिः, परंत्वयं न साधुसमाचारः, किंतु विशेषतो मन्त्रशास्त्रकृतातिपरिचयः
स्वैरी निस्त्रपो देव्याराधनमिषेण यथाजोषं वाममार्गमाचरतीत्यतःपरं न यथापूर्वं संमा-
नयामो वयमेनमिति । तदत्र सर्वैः संभूयावमाननमेवास्य योग्यं प्रायश्चित्तमित्यादि च ।
तदेतादृशं स्वाराध्यदेवतागर्हणरूपं श्रुतिकटुकमुत्कर्षासहिष्णुप्रतिपक्षवर्गोद्दिष्टं वाग्जा-
लमाकर्ण्य नितान्तं क्षुब्धस्वान्तः श्रीभास्कररायः परमरहस्यत्वेनात्यन्तगोप्यमपि
श्रीमद्भगवतीवरिवस्याविधानं द्विष्टमदमोचनाय प्रकटीचिकीर्षुः काश्यामेव यथाकाल-
लभ्यसंभारान्संभृत्य चतुष्पथसन्निकृष्टात्यन्तविशदस्थलेऽतिविस्तीर्णे स्थलं परिशोध्य सलक्ष-
णतोरणध्वजपताकाद्यलंकृतं चतुर्द्वारमण्डपं विधाय तन्मध्यदेशे यथावच्छ्रीयन्त्रं च
विस्तीर्णं विलिख्य मण्डपद्वारि चातिविस्तृतपटं महान्तं ध्वजमुच्छ्रितवान् । तत्र पटोपरि-
देशे त्रिपुरसुन्दर्याः सुलक्षणां मूर्तिं तस्या एकस्मिन्भागे मत्स्यं अपरस्मिंश्चषकं चोत्तंक्य
मध्यदेशे दूरादपि वाचनक्षमैः स्थूलाक्षरैरेवं विलिलेख—‘अद्यप्रभृति मन्त्रशास्त्रे देव्याराध-
नाऽप्रामाण्यवादिगर्वस्वान्तध्वान्तध्वंसनाय दृढबद्धपरिकरो भास्करः श्रीजगन्मातुर्बहिर्याग-
मारब्धवान् । तदत्र विप्रतिपत्तिक्षमैरखिलैर्द्विजैरागत्य प्रश्नप्रत्युत्तरैरस्य कर्मणः प्रामा-
ण्याप्रामाण्येऽवश्यं निर्णये । तत्र विवादे यद्यहं पराजितः स्यां मुञ्चेयं तर्हि वाममार्गम् ।
ऊरीकरणीयो वा मत्पराजितैर्जयपत्रिकादानपूर्वकमयमिति' ।--तथाचेममेवार्थं सर्वेऽपि
विदुरित्यन्तेवासिद्वारा प्रसिद्धिकरहस्तपत्रिकादिभिरखिलद्विजजनावसथेष्वपप्रथत् । अथ
तच्छ्रवणसमकालमेव काशीनिलया नारायणभट्टपुरोगाः सर्वे द्विजाः संघीभूय परस्परं
विचारयामासुः—अहो, पश्यतास्य मान्त्रिकवरस्य वैयात्यं यो विवादार्थं न आह्वयति ।
अस्मिंस्तावन्मतिप्रकर्षपराकाष्ठा, निरुपमविविधविद्यापारीणता चेत्युभेऽप्यक्षय्ये प्रतिवस-
तःस्म । अनुभूतपूर्वमेवास्य धृष्णोरसकृत्पाण्डित्यम् । शास्त्रार्थेषु वाचस्पतिरिवाकुण्ठितमतिः
समीचीनमेवोहति । अतो वयं तावन्न पारयामोऽनेन विवदितुं समाजीभूता अपीति भृशं
परिदृश्यते नश्चेतः । अभूतपूर्वं च श्रीविश्वेश्वराधिष्ठानेऽत्र समापतितं जयपत्रवितरणम् ।
तदत्र विषये श्रीकाशीपुराधीश्वरमृते को न ईदृग्दुरुद्धरापदुद्धरणक्षम इत्यादिविचारपरम्प-
रापर्याकुलचेतस्स्वखिलविद्वत्सु अतएवानवरतं भगवन्तं विश्वेशं ध्यायत्सु तत्प्रेरणयैवैषां
हृदि सहसाऽस्फुरदत्रैव जाह्नवीकूलोपकण्ठे महासमर्थः श्रीमत्परमहंसवर्यः पदवाक्येत्यादि-
बिरुदावलीविराजमानः कुङ्कुमानन्दस्वामी प्रतिवसतीति । सहि सर्वतन्त्रस्वतन्त्रो
महाविद्वानथच करतलामलीकृतमन्त्रशास्त्रः पूर्वाश्रमात्प्रभृत्यविरत विविधविधानपरिचरणस-
माराधनादिभिः साक्षात्कृतत्रिपुरसुन्दरीकलेनावाप्तापरिमितसामर्थ्यः शरणीकरणीय इति ।

उपोद्घातः । ९
असौ स्वामी कत्यः किंवांगीय इत्यादि निश्चेतुं न शक्यते, परं चिरकालान्मठं संपाद्य
छात्रानद्वैतवेदान्तरहस्यं श्रावयन् यतिधर्ममर्यादां यथावत्परिपालयन् अवशिष्टका-
लमात्मानात्मविचारेण निरतिशयानन्दनिमग्नो भागीरथीतीरेऽवात्सीत् । अयं पूर्वाश्रमे
चिरकालावधि निःसीमभक्तिभरेण श्रीभगवतीमारिराध । ततो देवीसाक्षात्कार एवास्य
बभूव कुङ्कुमानन्दस्वामीति नामविधाननिदानम् । यत्कारणं तस्मादेवाश्रमात्प्रभृति यदङ्गे-
ष्वसकृदुद्धूलितापि विभूतिः कुङ्कुमीभूय परिणमतीति । तदास्तां विषयान्तरविस्तारेण ।
प्रकृतमनुसरामः—
नारायणभट्टप्रभृतयो महामहिमभाजस्तदानींतना विद्वदग्रेसराः सर्वेऽपि भास्करराय-
प्रतीकारैकमनसः सन्तः कुङ्कुमानन्दस्वामिमठाभ्याशं गत्वा यतिवरं तं साञ्जलिबन्धं
यथायथं प्रणम

तत्तान्त्रिकानुष्ठानविषय एव प्रश्नो युक्ततरः स्यात् इति चिरं विचार्य स्वाम्यादेशात् इदमेव
निश्चितं यत्तान्त्रिकार्चासु प्रायश्चतुःषष्टियोगिन्यः पूज्यन्ते प्राधान्येन, ताश्चतुःषष्टिकोटिसं-
ख्याकाः सन्ति, परं तासां प्रादुर्भावप्रसङ्गचरितादीनि अष्टादशपुराणेष्वष्टादशोपपुराणेषुच
क्वापि नोपवर्णितान्युपलभ्यतेऽतस्तान्येव प्रष्टव्यानीति निश्चित्य पप्रच्छुः । भास्कररायोप्यो-
मिति प्रश्नसमकालमेव उत्तरदानमङ्गीकृत्य सर्वासां योगिनीनामादितः प्रादुर्भावचरितादि
यथाक्रमं कथयिष्ये विलिखन्तु तत्रभवन्त इत्युक्त्वा एकैकस्या योगिन्याः समग्रं चरितं
तेषां पुरतो दिनावसानं यावत्कण्ठीकृतमिवास्खलितमपीपठत् । चित्रं ह्येतदत्र लेखका
एव श्रान्ता न भास्कररायो लेशेनापि ग्लानो न च चुकुण्ठेति । तदा पुनः कुङ्कुमानन्द-
स्वामिना नारायणभट्टादय उक्ताः-भो विद्वांसः, अलमत्रातिप्रसङ्गेन । भवद्भिरालोचित-
मेवास्य लोकोत्तरं प्रागल्भ्यम् । अपरंच काप्यदृष्टश्रुतपूर्वाणि योगिनीचरितानि तदाननादे-
तावन्ति निःसृतानि श्रीमद्भिः श्रुतानि तान्येवमस्खलितरीत्या नायं ब्रूते किंत्वस्याराध्यदैवतैव
तत्तद्योगिनीरूपेण तत्स्कन्धदेशमारुह्य कर्णे कथयति सैव चैतन्मुखाद्ब्रवीतीति देवीबला-
न्महानुभाव· संपन्नोऽयं कथं कुण्ठीभवेत् । अतो विरमतास्माच्छलव्यापारान्नोचेद्देवता-
क्षोभेण यूयमेव पराहता भविष्यथेति । तच्छ्रुत्वा नारायणभट्टेनोक्तं यदि देवतात्रागत्य
वक्ति तर्हि सास्माकं कुतो न दृश्यते । स्वामिनोक्तं नह्यल्पतपसामिदं फलं यत्प्रत्यक्षदेव्या
दर्शनं, भवादृशैर्देव्याराधनपराङ्मुखैस्तु सुतरामिति । पुनर्नारायणभट्टेनोक्तं भो यतिचूडा-
मणे, मां सकृदपि देव्या दर्शनं कृपया कारयित्वानुगृहाण, नोचेत्प्रायोपवेशेनात्रैव स्थास्ये
गृहानपि नेतो व्रजेयेति । ततः स तस्येमं दृढनिर्बन्धमाकलय्य देव्यनाराधकमपि सना-
तनवैदिकमार्गपरिपोषकं सदाचारसंपन्नं परमसुकृतिनं विशेषतश्च विनीततया शरणं
प्रपन्नमेत्वाधिकारिणं निश्चित्य भास्कररायविरचितश्रीजगदम्बाभिषेकजलं गृहीत्वा तेन
भट्टचक्षुषी आनञ्ज । अञ्जनसंस्काराव्यवहितक्षण एव लब्धदिव्यदृष्टिर्नारायणभट्टो भास्क-
ररायस्कन्धारूढामखिलदिव्यलक्षणैरुपलक्षितां श्रीमत्रिपुरसुन्दरीं ददर्श । अथालोचन-
समकालमेव गलितदुरभिनिवेशोऽत्यन्तं विनीतः सन् श्रीदेवीं भास्कररायं कुङ्कुमानन्द-
स्वामिनं चासकृत्प्रणम्य स्वात्मानमपि साक्षात्कारात्कृतार्थं मन्वानः सहागतैरखिलपण्डितैः
सह जगाम गृहानिति । सन्त्यन्यान्यप्यस्य बहूनि चरितान्येतादृंशि तथापीदमेवालं तस्या-
तिमानुषप्रभावाद्यतिशयव्यापनायेत्यत्रैव विरम्यते ।
भास्कररायप्रणीतनिबन्धेषु निबन्धव्याख्यासु च कियतामुल्लेख आवश्यकस्तथापि
तमकृत्वा तदन्तेवासिना विश्वामित्रगोत्रेण जगन्नाथमहाश

) - that's 10 or 11 syllables!
Wait! Let's re-read line 22-23:
Is it Anushtubh?
Line 22:
सप्तवर्षोऽपि युक्त्या यः सभेश्वरपतेर्मनः । (16 syllables total? 8 + 8 = 16!)
Wait:
सप्-त-वर्-षो-ऽपि युक्-त्या यः (8)
स-भे-श्व-र-प-तेर्-म-नः (8)
Yes, first half is 16 syllables (two 8-syllable padas)!
Now second half (line 23):
Wait, look at line 23:
सभेशभक्तो भूपालसभे कस्मिन् जयी न सः ॥ ९ ॥
Let's count:
स-भे-श-भक्-तो (5)
No, what is that word?
Is it: "स भेशभक्तो"?
Wait, look at line 23:
"सभेशभक्तो भूपालसभे कस्मिन् जयी न सः"
Wait, could it be:
"स...":
स(1) भे(2) श(3)... wait, look at the first word of line 23:
स (sa)
भ (bha)
े (e)
श (sha)
No, wait!

वाजपेयिसकाशतः साधितगौडतर्कः ।"

Line 23:
"गङ्गावगाहाद्विरजाः पितॄणां गतोऽनृणत्वं सुकृती गयायाम् ॥ २० ॥"

Line 24:
"शिवभक्त्यामुपमन्युः शिवापदाम्भोजार्हणे हयग्रीवः ।"
Wait, "शिवापदाम्बोजार्हणे" or "शिवापदाम्भोजार्हणे"?
In line 24: शिवापदाम्बोजार्हणे (it's ब or भ? It has a diagonal stroke inside: 'ब'!).

Line 25:
"यः पुण्डरीकनयनोपास्ताविह जगति पुण्डलीकोऽभूत् ॥ २१ ॥"
(Wait, "पुण्डलीकोऽभूत्" or "पुण्डरीकोऽभूत्"? As noted before, it's printed "पुण्डलीकोऽभूत्".)

Line 26:
"साचारोऽखिलतीर्थेष्व्वाचारो वृद्धिमान्प्रचारणया ।"
(Wait, or "साचालो"? It looks like "साचारो".)

Line 27:
"आत्मविचारः संततमव्यभिचारः शिवेऽस्य भावोऽभूत् ॥ २२ ॥"

Line

त्रयीमधीत्याधिगतार्थमेष त्रेतां यथाकालमथादधानः ।
आम्नायमाथर्वणमप्रचारमध्येष्ट चाध्यापिपदग्रजातीन् ॥ २६ ॥
देवीभागवतं नाम पुराणं प्रोक्तलक्षणम् ।
आनीय प्रकटीचक्रे दानी पात्रेष्वदाम्भिकः ॥ २७ ॥
सारल्यशालिचेताः सारं श्रीरामभद्रचरितस्य ।
अष्टममद्भुतकाण्डं स्पष्टदशां प्रापयत्खिलीभूतम् ॥ २८ ॥
भासुरानन्दनाथाख्याभासुरो दीक्षया स्वयम् ।
पद्मावत्यम्बिकेत्याख्यां चकार सुदृशः सुधीः ॥ २९ ॥
शिवदत्तशुकूचरणासादितपूर्णाभिषेकसाम्राज्यः ।
गुर्जरदेशे विदधे जर्जरधैर्यं स वल्लभाचार्यम् ॥ ३० ॥
वादे मस्करिणं माध्वं विधूयामुष्य बन्धुजाम् ।
पार्वतीं व्यवहत्कीर्त्या समं सत्यप्रतिश्रवः ॥ ३१ ॥
आसृष्टेरनुवर्तमानमभितः श्वश्रूश्वशुर्वाभावजं
[L

१४ ललितासहस्रनाम ।
इति स्माय लाके नियतमसमानाधिकरणो
गुणग्रामः पूर्णो जगति ववृधे भास्करबुधे ॥ ४० ॥
नवस्यन्दिमाध्वीकधारानुकारप्रकारोल्लसत्साहितीसौहितीकः ।
विनिश्वासकल्पं भुवः कल्पशाखी चवन्ध प्रबन्धान्प्रबन्धासनेकात् ? ॥ ४१ ॥
दान्तेषु वर्यैर्वेदान्ते नितान्तेडितनैपुणः ।
अतनोदान्तनध्वान्तखण्डकं चण्डभास्करम् ॥ ४२ ॥
लीलामात्रेरितया नीलाचलपूर्वया चपेटिकया ।
विमतादुद्धतं प्रहस्तं व्यतनिष्ट विहस्तमब्जनिभहस्तः ॥ ४३ ॥
पूर्वमीमांसाग्रेसरैः श्लाघितः पूर्वमीमांसयोद्दामकक्ष्याकुलम् ।
वादकौतूहलं नाम चक्रे कृतिं वादकौतूहलीसूनुनासौ गुरोः ॥ ४४ ॥
चन्द्रोदयं च भाट्टोपपदं भट्टारकः प्रवीणानाम् ।
मध्यायाः कौमुद्या

भास्करविलासः । १५
नानाविधैरसौ वृत्तैर्नाम्नामष्टोत्तरं शतम् ।
अष्टमूर्तेरतिस्पष्टं व्याचष्टेस विशिष्टधीः ॥ ५६ ॥
गणेशनामसाहस्रव्याख्यां विख्यातिमान्गुणैः ।
खद्योतनाम्नीं निष्पाद्य व्यद्योतिष्ट स भास्करः ॥ ५७ ॥
स्कान्दीयं चन्द्रलाम्बायाश्चन्द्रोपममुखद्युतिः ।
माहात्म्यं ख्यातमाहात्म्यो व्याचख्यावतिविस्तृतम् ॥ ५८ ॥
मत्तप्रतिवद्वदनप्रत्तजनानुत्तरलमुद्राकः ।
नाथन्नवरत्नमालामङ्कां मञ्जुलां जुगुम्फासौ ॥ ५९ ॥
भावनोपनिषद्व्याख्यं सप्रयोगं स भाविकः ।
चक्रे श्रीसूक्तभाष्यं च चिरं परिचितः श्रिया ॥ ६० ॥
कौलोपनिषद्व्याख्यं कुलजैः सेव्यो जनैश्चकारासौ ।
त्रैपुरमहोपनिषदं त्रैपुरसिद्धान्तविद्वरेण्यः सः ॥ ६१ ॥
ललि

"?
Because at first glance: त + द्वै + तै... wait!
Could it be "तद्वैतैश्वर्यभाजः"?
Wait: त (ta) - द्वै (dvai) - त (ta) - ऐ (ai)... that makes no sense.
What about "त्वद्दत्तैश्वर्यभाजः"?
Look at the very first character:
Is it 'त'? Yes.
Is the second character 'द्'?
Wait, could it be 'द्द'?
Yes, 'द्द'!
Then what is next? 'त्तै'!
Yes, 'त्त' with 'ै'!
So it is: त + द्द + त्तै = "तद्दत्तैश्वर्यभाजः"!
Wait, look at: त द्द त्तै - wait, is there a 'द' or just 'द्' + 'द'?
Yes, 'द्द' in Devanagari is often written as two 'द's, or 'द्' followed by 'द', or a combined ligature 'द्द'.
Here it is: 'त' followed by 'द्' followed by 'द' (or 'त्त')?
Wait, look at:
त
द्
द (or त)
Wait, look at the typeset: "त द्द त्तै श्व र्य भ ा ज ः"
Let's re-verify:
Is the first word: "तद्दत्तैश्वर्यभाजः"?
Yes! तद्दत्तैश्वर्यभाजः = तद् (by Him

भास्करविलासः । १७
ब्रह्मात्मैक्यपरोनुयोनुरहसं यायावरः सस्यको
मर्त्यत्रा समयाकरोति विधिवत्तेनास्त्वजर्यं मम ॥ ८१ ॥
द्रव्याश्रयी गुणोऽथच दुःखध्वंसो विमुक्तिरिति च मुनिः ।
ऋतमाह गौतमोऽसौ त्रिभुवनमपि साक्षि यदिह सानुभवम् ॥ ८२ ॥
द्वित्रप्रस्तरखण्डगर्भकुतुपध्वानभ्रमाधायिवाक्
चेद्वैयाकरणो मनागपि रसं काव्यस्थितं विन्दति ।
तन्वाने रसितार्भटीं गतरसां मध्ये नभः शारदे
निर्घातैर्बधिरीकृतश्रुतिपुटे को वापराधोऽम्बुदे ॥ ८३ ॥
शुष्कोदर्ककुतर्ककर्कशगिरा चोद्यानि ये कुर्वते
साहित्येऽनुभवैकगोचररसे स्युस्तेऽपि चेत्पण्डिताः ।
को मन्तुर्महिलां निहत्य कुचयोरन्त्राणि संप्राश्नतां
वृक्षाणां कुसुमानि मर्दितवतां शाखामृगाणामपि ॥ ८४ ॥
वित्ते तत्पुरुषे तु तत्पुरुषति लन्नाम्नि शैवाग्रणी-
रल्पः कोऽपि समाश्रयन्निह बहुव्रीहिं बहुव्रीहिभाक् ।
श्रीरामेश्वरकर्मधारयमुनीकुर्वन्कविर्भास्करः
कस्मादण्वपि कर्म धारयंति न द्वन्द्वेऽपि निर्द्वन्द्वति ॥ ८५. ॥
कावेरि त्वं सरन्त्यनवरतसमाविष्टचित्ता तथाहं
न क्रोधस्ते ममापि त्वमहमपि कवेरात्मजत्वं प्रपन्नौ ।
भूमि न्यञ्चत्कवन्धा त्वमहमपि यदा जीवनं पातुमीहे
त्वं मे पातुं तदिच्छस्यनिरतगुणयोरावयोः को विशेषः ॥ ८६ ॥
'गयाप्रयाग'द्वितयं वैपरीत्येऽपि तादृशम् ।
'काशिका'पि तथैवातस्त्रिस्थली स्तूयते बुधैः ॥ ८७ ॥
लङ्गालेऽग्निशिखालेपात्तङ्गालेऽग्निशिखा भवेत् ।
गङ्गे शिवोऽपि न लत्तः कृतप्रतिकृते कृती ॥ ८८ ॥
तवाङ्घ्रौ यः प्रणिपतेत्तस्याङ्घ्रौ निपतस्यहो ।
गङ्गे शिवोऽपि न लत्तः कृतप्रतिकृते कृती ॥ ८९ ॥" इति
जायात्मजाभ्यां च विधीशराभ्यां विष्णोः समाहारयुगं निबद्धम् ।
अस्तीह ते विन्दति शाब्दिकस्तदिति प्रतिज्ञा कविभास्करस्य ॥ ९० ॥
नस्याच्चेदिति वाक्यस्य कोऽर्थः कस्मिन्पिकभ्रमः ।
आन्ध्रीगीर्वाणभाषाभ्यामेकमेवोत्तरं वद ॥ ९१ ॥ काकपोते ।
कमले कमलोत्पत्तिः ध्रूयते न च दृश्यते ।
दृष्टं शंभोः पदाम्भोजे विष्णुलोचनपङ्कजम् ॥ ९२ ॥

१८ ललितासहस्रनाम ।
मर्त्यं मर्त्यो गिरि शुल्बं शब्दशास्त्रं च वर्णय ।
कविभास्कर एवात्र ब्रूते धातुगुणास्पदम् ॥ ९३ ॥
वीर श्रीकामरूपक्षितिरमण यशोनाशिना नायकेन
त्रैलोक्ये श्वेतिमानं कलयति यमुनामप्यत्यजन्नैजरूपम् ।
संदिग्धस्तीर्थराजोऽप्यभवदथ पुनः सा नदी लत्प्रतापा-
दामूलाग्रं यथावत्समजनि यवनीसंघदृग्गीतिपूरैः ॥ ९४ ॥
प्रस्तौमि प्रतिहार्येव जनैरूद्गीयतेऽखिलैः ।
निधनोपद्रवैर्हीनं साम तेऽन्यादृशं नृप ॥ ९५ ॥
रुद्रभूप भद्रमस्तु यद्विपूनुपद्रवैरहि द्रुतं प्रविद्रवद्य काद्रवेयपूरीम् ।
तद्रमावनिन्द्रेणेन मुद्रिता दरिद्रता दरिद्रतान्तदद्विभिद्दनङ्कमान्नचाद्रिये ॥ ९६ ॥
श्रीभास्करेणैव भुवि स्थितानि छत्राणि सर्वाण्यधरीकृतानि ।
छायां लदीयामभिवाञ्छतिस्म श्रीभास्करच्छत्रपतिस्ततस्स्वम् ॥ ९७ ॥
भोः पद्मपत्र भवता यदपां कणोऽपि न स्पृश्यते समुचितैव परस्वभीः सा ।
एवं धिया लयि धृते निहते सति लमाषाढभूतिनिवृतद्विलसीति युक्तम् ॥ ९८ ॥
कूपाकूपारकुल्यास्वथ च नदनदीखेयकासारवापी-
ष्वापातालं प्रविष्टैर्दशशतगुणितैरंशुभिर्वारि भूरि ।
ग्राहं ग्राहं निषिञ्चन्नवसि दिनपते विश्वमेतत्समस्तं
तं ते किं वर्णयामो निरुपधि करुणां दानशौण्ड्यं च भूयः ॥ ९९ ॥
भूषावानखिलैर्गुणैः सुकृतिभिः संतानवान्भूयसा
विद्याभिर्धनवान्सुधाधवलया कीर्त्या चिरं देहवान् ।
पित्रा दैवतवान्भूतसुकृतवाँल्लोकोपकारेण यः
साधर्म्यं लभतामनेन भुवि कः श्रीभारतीयाज्वना ॥ १०० ॥
श्रीमद्भास्करराय नैकजनिषु ल्हानतोयैर्भृता-
दासर्गं जलधेरवाप्तजनुषः स्वःशाखिनो गोश्च सा ।
औदार्यं भजते हि कारणगुणाः कार्येषु न स्युः किमि-
त्येनं पूर्णमनोरथा प्रतिदिशं सर्वेऽर्थिनोऽप्यस्तुवन् ॥ १०१ ॥
नाद्रुह्यत्कस्मा अपि नास्माक्षीच्चेतसापि परदारान् ।
नास्पृहयतपरराये भास्कररायो मखी धन्यः ॥ १०२ ॥
अदीधरच्चेतसि चन्द्रचूडमबीभरद्बन्धुजनं स दीनम् ।
अचीकरत्किंच मखानशेषानतीतरत्संसृतिमात्मभक्तान् ॥ १०३ ॥
पद्मोल्लासैकहेतुर्निखिलकुवलयस्यापि मोदप्रदायी
लोकालोकोदरैकोदयमथ परतोऽप्यस्य देदीप्यमानः ।
अह्न्येव प्रोज्जिहानं दिनमनु च निशा द्योतमानः प्रकाशं
तिग्मांशोर्नातिशेतां कथमिव सुमहान्भारतीयः प्रकाशः ॥ १०४ ॥

] अङ्गेषु (in Anga countries / on limbs)
चन्दनाम्यवति ???
Wait! Anga country!
काञ्ची = Kanchi (country/city)
चोल = Chola (country)
अङ्ग = Anga (country)!
कुन्तल = Kuntala (country)!
YES! Kanchi, Chola, Anga, Kuntala are all countries (देश)!
काञ्च्यां (in Kanchi) - हीरति
चोलतटे (in Chola) - हारति
अङ्गेषु (in Anga countries) - what does it do?
चन्दनाम्यवति?
Wait, in Anga, does it act like candana?
Wait, what verb for candana?
चन्दना...
Wait, is it चन्दनामयति?
Wait, look at the last two syllables: वति or यति?
Look at यति:
Look at यति in line 7: किंच स्मेरयतीव -> स्मे-र-य-ती-व.
Look at य in स्मेरयतीव: it has a loop on the left and a vertical stroke on the right.
Now look at line 9: चन्दनाम्यवति or चन्दनामयति?
Wait,

ललितासहस्रनामभाष्योदाहृतग्रन्थानां ग्रन्थप्रणेतॄणां च
अकारादिमातृकाक्रमेण निर्देशः ।
अग्निपुराणम्
अग्निपुराणीयकोशः
अत्रिस्मृतिः
अथर्वब्राह्मणम्
अनेकार्थध्वनिमञ्जरी
अमरशेषः
अमरसिंहः
अरुणोपनिषत्
अष्टावक्रगीता
आगमः
आग्नेयपुराणम्
आज्ञावतारः
आथर्वणत्रैपुरम्
आदित्यपुराणम्
आनन्दलहरी
आपस्तम्बः
आयुष्यसूक्तम्
ईशावास्योपनिषत्
ईश्वरप्रत्यभिज्ञा
ऐतरेयम्
कल्पसूत्रम्
कल्याणाचार्यः
काठकोपनिषत्
काण्वाः
कात्यायनः
कादिमतम्
कादिविद्या
कामकलाविलासः
कामन्दकः
कामलाविलासः
कामशास्त्रम्
कामिकतन्त्रम्
कामिकागमः
कारिकाः
कालिकापुराणम्
कालिकोपपुराणम्
कालिदासः
कालीतन्त्रम्
काशीखण्डम्
कुलागमः
कुलार्णवः
कूर्मपुराणम्
कृष्णदासः
क्षेमराजः
क्षेमराजवृत्तिः
गरुडपुराणम्
गायत्रीकल्पः
गोपथब्राह्मणम्
गोरक्षः
गौडपादसूत्रम्
गौतमसूत्रम्
घेरण्डसंहिता
चक्रराजः
चण्डीरहस्यम्
चन्द्रज्ञानतन्त्रम्
चिद्गगनचन्द्रिका
चूडालोपाख्यानम्
छन्दःसुधाकरः

२१
छन्दोभास्करः निरुक्तम्
छान्दोग्यम् नृसिंहतापिनी
जैनतन्त्रम् नृसिंहपुराणम्
जैनेन्द्रव्याकरणम् नैरुक्ताः
जैमिनिः पञ्चदशीस्तवः
ज्ञानार्णवः पञ्चपादिका
ज्योतिःशास्त्रम् पञ्चरात्रम्
तोडरानन्दः पद्मपादाचार्यः
डामरतन्त्रम् पद्मपुराणम्
तन्त्रराजः परशुरामः
तन्त्रवार्तिकम् परानन्दतन्त्रम्
तैत्तिरीयकम् पराशरस्मृतिः
त्रिपुरार्णवः परिभाषा
त्रिपुरासिद्धान्तः पाणिनिः
त्रिपुरोपनिषत् पातञ्जलसूत्रम्
त्रिशती पाद्मपुष्करखण्डम्
त्रैपुरसूक्तम् पालिनीबीजतन्त्रम्
दक्षिणामूर्तिसंहिता पिङ्गलसूत्रम्
दत्तात्रेयसंहिता पुलस्त्यस्मृतिः
दाल्भ्यपरिशिष्टम् पुष्पदन्तः
दुर्वासामुनिः पूर्वचतुःशतीशास्त्रम्
दूतीयागप्रकरणम् पैङ्गलतन्त्रम्
देवीपुराणम् प्रत्यभिज्ञा
देवीभागवतम् प्रपञ्चसारः
देवीस्तवः बहुरूपाष्टकप्रस्तारः
धनुर्वेदः बह्वृचब्राह्मणम्
धौम्यः बह्वृचोपनिषत्
नवरात्रप्रदीपः बृहज्जाबालम्
नामकल्पद्रुमः बृहत्तन्त्रकौमुदी
नारदतन्त्रम् बृहत्पराशरस्मृतिः
नारदपञ्चरात्रम् बृहत्साम
नित्यातन्त्रम् बृहदारण्यकम्
नित्याहृदयम् बृहन्नारदीयम्

२२
बृहस्पतिस्मृतिः | मुण्डकोपनिषत्
बोधसारम् | मृगेन्द्रसंहिता
बौधायनः | मैरालतन्त्रम्
ब्रह्मगीता | यज्ञवैभवखण्डम्
ब्रह्मवैवर्तम् | याज्ञवल्क्यस्मृतिः
ब्रह्मसूत्रम् | यादवकोशः
ब्रह्माण्डपुराणम् | यास्कः
भक्तितन्त्रम् | योगवासिष्ठः
भक्तिमीमांसासूत्रम् | योगशास्त्रम्
भक्तिसूत्रम् | योगसूत्रम्
भगवतीपुराणम् | योगसूत्रभाष्यम्
भगवत्पादाचार्यः | योगिनीहृदयम्
भगवद्गीता | रत्नकोशः
भट्टोत्पलः | रत्नत्रयपरीक्षा
भरद्वाजस्मृतिः | रभसकोशः
भविष्योत्तरपुराणम् | रसरत्नसमुच्चयः
भामती | रहस्यनाम
भारतम् | राजमार्तण्डः
भैरवभट्टारकः | रामायणम्
भैरवयामलम् | रुद्रयामलम्
भोजराजवृत्तिः | रेणुकाराणकम्
भोजराजीयम् | लक्ष्मीतन्त्रम्
मण्डूकश्रुतिः | लघुनारदीयम्
मत्स्यपुराणम् | लघुस्तवः
मनुस्मृतिः | ललितास्तवरत्नम्
मल्लारिमाहात्म्यम् | ललितोपाख्यानम्
महाभारतम् | लल्लः सुभगो. टी.
महाभाष्यम् | लिङ्गपुराणम्
महामञ्जरी | वरदराजः
महास्वच्छन्दतन्त्रम् | वररुचिः
मातृकाविवेकः | वरिवस्याप्रकाशः
माधवः | वरिवस्यारहस्यम्
मार्कण्डेयपुराणम् | वसिष्ठतन्त्रम्