कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( ३५ )
NOTES :—नियमस्था—( $\sqrt{स्था}+$कः ) नियमे तिष्ठतीति
नियमस्था, तया by her, who was observing a vow.
विलासचेष्टितं—विलासेन चेष्टितं or विलासरूपं चेष्टितं इति विला-
सचेष्टितं sportive movements ; coquetry. विलास may be
explained as—a form of feminine gesture considered as
indicative of amorous sentiments. Cf ‘यानस्थाना-
सनादीनां मुखनेत्रादिकर्मणाम् । विशेषस्तु विलासः स्यादिष्टसंदर्श-
नादिना ।’ साहित्यदर्पणम् । In idiomatic Hindi it is known
as नखरा or हावभाव । विलोलदृष्टं—विलोळं ( चञ्चल ) दृष्टं
( दृष्टिः ) विलोलदृष्टं ( कर्मधारयः ) unsteady glances Here
दृष्टं ( $\sqrt{दृश्}+$क्तः ) is a noun and not a Past Part. द्वयं—
द्वौ अवयवौ यस्य तत् द्वय ( द्वि+अयच् ) the two things ;
having two parts ; a pair अयच् is added by ‘द्वित्रिभ्यां
तयस्य अयज्वा’ पा० ५।२।४३ । The alternative form is
द्वितयं । Similarly we have त्रितयं or त्रयं ( having three
parts ) from त्रि । तन्वीषु—कृशासु slender. तन्वी is fem.
from तनु । हरिणाङ्गनासु—हरिणानां अङ्गनाः, तासु ( मृगीषु )
female deer. द्वये—with the two. It is Locative Singular.
निक्षेपः—न्यासः a deposit. अर्पितं—दत्तं was given ; was
kept. The poet imagines that Parvati who was
leading the life of ascetism could not use graceful
movements and unsteady glances, hence she had
deposited them with creepers and female deer
respectively, who used them freely.
CHANGE OF VOICE :—नियमस्था सा विलासचेष्टितं तन्वीषु

( ३६ )
लतासु विलोलदृष्टं च हरिणाङ्गनासु इति द्वयं द्वयेऽपि पुनः ग्रहीतुं
निक्षेपं इव अर्पितवती ॥ १३ ॥
HINDI TRANSLATION :—( तपस्या के ) नियम के पालन
करने वाली उसने ( अपने ) हावभाव और चञ्चल दृष्टि इन दोनों
को ( क्रम से ) पतली लताओं और हरिणियों दोनों के पास
फिर लेने के लिये धरोहर की तरह रख दिया ॥ १३ ॥
ENGLISH TRANSLATION :—By her, who was observing
a vow, had been kept as a deposit to be taken back,
the two things with the two, viz., her sportive gesture
with the slender creepers and her unsteady glances with
the female deer. 13.
PURPORT IN SANSKRIT :—तपश्चरन्त्या पार्वत्या स्त्रीजन-
सुलभो विलासश्चञ्चलादृष्टिश्च परित्यक्तौ, परं न तत्सर्वदैवापि तु
व्रतसमाप्तिपर्यन्तम् । कथं तर्हि सा तौ पुनः प्राप्तुं शक्नुयात् क्व च
तौ गताविति विषये कविरुत्प्रेक्षते—यत् सा विलासादिकं सूक्ष्मासु
वल्लीषु चपलां दृष्टिश्च मृगीषु निक्षेपरूपेणास्थापयत् ॥ १३ ॥
अतन्द्रिता सा स्वयमेव वृक्षकान्
घटस्तनप्रस्रवणैर्व्यवर्धयत् ।
गुहोऽपि येषां प्रथमाप्तजन्मनां
न पुत्रवात्सल्यमपाकरिष्यति ॥ १४ ॥
अतन्द्रितेति । सा देवी स्वयमेव अतन्द्रिता असंजाततन्द्रा-
सती । तारकादित्वादच्प्रत्ययः । वृक्षकान् स्वल्पवृक्षान् ‘अल्पे’
इत्यल्पार्थे कः प्रत्ययः । घटस्तनप्रस्रवणै घटावेव स्तनौ तयोः प्रस्र-
वणैः प्रस्रुतपयोभिः व्यवर्धयत् । गुहः कुमारोऽपि प्रथमाप्तजन्मनां
प्रथमलब्धजन्मनाम् । अग्रजातानामित्यर्थः । येषां वृक्षकाणां सम्बन्धि

( ३७ )
पुत्रवात्सल्यं सुतप्रेम न अपाकरिष्यति । उत्तरत्र कुमारोदयेऽपि न
तेषु पुत्रवात्सल्यं निवर्तिष्यत इत्यर्थः ॥ १४ ॥
PROSE ORDER:—अतन्द्रिता सा स्वयमेव वृक्षकान् घटस्तन-
प्रस्रवणैः व्यवर्धयत्, गुहोऽपि प्रथमाप्तजन्मनां येषां पुत्रवात्सल्यं न
अपाकरिष्यति ॥ १४ ॥
NOTES :—अतन्द्रिता—तन्द्रा सजाता अस्याः इति तन्द्रिता,
न तन्द्रिता अतन्द्रिता अनलसा without being slack In (तन्द्रा
—इतच् ) इतच् is added by ‘तदस्य संजातं तारकादिभ्य इतच्’
पा० ५.२ ३६ । वृक्षकान्—ह्रस्वो वृक्षः वृक्षकः, तान्, स्वल्पपादपान्,
little trees. The suffix कन् is added by ‘ह्रस्वे’ पा०
५.३.८६ । घटस्तनप्रस्रवणैः—घटौ एव स्तनौ, तयोः प्रस्रवणैः प्रसृतैः
पयोभिः with outpourings from breast-like jars प्रस्रवण
—( प्र + √स्रु + ल्युः ) प्रस्रवन्ती कर्त्तरि ल्युः—यु of ल्यु is
changed to अन । For a similar idea see ‘यो हेमकुम्भस्तन-
निःसृतानां स्कन्दस्य मातु पयसां रसज्ञः ’ रघु० २ ३६ व्यवर्धयत्
—( वि + √वृध् + लङ् ) अपोषयत् reared up गुहः Name
of a son of Shiva and Parvati, ( popularly regarded
as god of war, because he leads the hosts of Shiva
against the demon hosts ). He is also known as
Kumara, Skanda or Karttikeya. The name Guha may
be derived as गूहति देवसेनां इति or ‘स्कन्दत्वात्स्कन्दतां प्राप्तो
गुहावासाद्गुहोऽभवत् ’ i e , he is called Guha because he
was reared in a cave प्रथमाप्तजन्मनाम्—प्रथमं आप्तं (प्राप्तं)
जन्म यैस्ते तेषां who were born before ; being first-born.
Parvati being still unmarried Guha was not born as
yet and all her affection for her children was devoted

( ३८ )
towards the small trees she reared up पुत्रवात्सल्यं—
वत्सलस्य भावः वात्सल्यं (वत्सल + ष्यञ् ) affection पुत्रस्य
वात्सल्यं पुत्रवात्सल्यं motherly affection , affection for
one’s child. The compound may also be expounded as
पुत्रोचितं वात्सल्यं पुत्रवात्सल्यम् ( मध्यमपदलोपी तत्पुरुषः ) । न
अपाकरिष्यति—न दूरीकरिष्यति will not set aside. The
idea is that even after the birth of Guha, Parvati will
continue to love them
CHANGE OF VOICE . —अतन्द्रितया तया स्वयमेव वृक्षकाः
घटस्तनप्रस्रवणैः व्यवर्ध्यन्त, गुहेनापि प्रथमात्मजन्मनां येषां
पुत्रवात्सल्यं न अपाकरिष्यते ॥ १४ ॥
HINDI TRANSLATION —आलस्य रहित हुई वह (पार्वती)
अपने आप ही छोटे छोटे वृक्षों को घड़े रूपी स्तनों के जल से
सींचती थी ; गुह भी पूर्वोत्पन्न उनके लिये ( पार्वती के ) पुत्र प्रेम
को दूर न कर सकेगा ॥ १४ ॥
ENGLISH TRANSLATION—Free from lassitude, she
herself reared up the small trees with outpourings from
breast-like jars her motherly affection for which, being
first born, even Guha would not be able to set
aside, 14
PURPORT IN SANSKRIT :—व्रतमाचरन्ती पार्वती सर्वकार्येषु
निरलसाभूत्, स्वाश्रमस्थान् ह्रस्वपादपांश्च पुत्रानिव मन्यमाना
स्वयमानीतैः कलशजलैरसिञ्चत् । यथा हि माता स्तनपयसा
स्वसन्ततिं पुष्णाति एवं सा घटजलैर्वृक्षान् पुपोष इति स्पष्टार्थः ।
तस्यास्तेषु पुत्रप्रेमानुभूय कविरुत्प्रेक्षते—यत्तस्याः भाविपुत्रस्य
कार्त्तिकेयस्योत्पत्त्यनन्तरमपि सा तान् न विस्मरिष्यति, अपि तु
तेषु पुत्रवत्स्नेहं करिष्यति ॥ १४ ॥

( ३१ )
अरण्यबीजाञ्जलिदानलालिता-
स्तथा च तस्यां हरिणा विशश्वसुः ।
यथा तदीयैर्नयनैः कुतूहलात्
पुरः सखीनाममिमीत लोचने ॥ १५ ॥
अरण्येति । अरण्यबीजाञ्जलिदानलालिता अरण्यबीजानां
नीवारादीनामञ्जनयस्तेषां दानेन लालिताः हरिणाः च तस्यां
देव्यां तथा विशश्वसुः विश्रम्भं जग्मु । 'समौ विश्रम्भविश्वासौ'
इत्यमर । यथा कुतूहलात् औत्सुक्यात् तदीयैः हरिणसम्बन्धिभिः
नयनैः नेत्रैः करणैः स्वकीये सखीनां पुरः पुरतः । अनेन तेषां
सम्बन्धसहत्वमुक्तम् । अमिमीत । अक्षिपरिमाणतारतम्यज्ञानाय
मानं चकारेत्यर्थः । केचित्तु सा पार्वती तदीयैर्नेत्रैः कुतूहलात्पुरोऽग्रे
वर्तमानानां सखीनां लोचने अमिमीत व्रतस्थत्वान्नात्मन इत्याहुः ।
'माङ् माने' इत्यस्माद्धातोर्लङ् । इयमेव खलु विश्वासस्य परा
काष्ठा यदक्षिपीडनेऽपि न क्षुभ्यन्तीति भावः ॥ १५ ॥
PROSE ORDER .—(किं) च अरण्यबीजाञ्जलिदानलालिताः
हरिणाः तस्यां तथा विशश्वसु यथा (सा) कुतूहलात् तदीयैः
नयनैः (स्व) लोचने सखीनां पुरः अमिमीत ॥ १५ ॥
NOTES :—अरण्यबीजाञ्जलिदानलालिताः—अरण्यस्य बीजानां
अञ्जलेः दानेन लालिता ( पालिताः ) fondled by being
given handfuls of forest-grain अरण्यबीज means wild
rice and such other grain as grow in forest of their
own accord. Deer were generally reared up in this
manner by maidens living in hermitages. Cf ' श्यामा-
कमुष्टिपरिवर्धितको० मृगः ' शकुन्तला० ४ १४ तथा—so much.
विशश्वसुः—(वि + √श्वस् + लिट् ) विश्वासं चक्रुः trusted.

( ४० )
√श्वस् ' to breathe ' means ' to trust ' when preceded
by वि । विश्वसिति ( लट् ) विशश्वास ( लिट् ) व्यश्वसीत्
( लुङ् ) । कुतूहलात्—out of curiosity. तदीयैः—( तद् +
छः—ईय् ) तेषां इमानि तदीयानि, तैः belonging to them
( fawns ). लोचने—स्वकीये नेत्रे her own eyes. सखीनां
पुरः:—in the very presence of her friends. The fawns
were so much tamed that they would not mind the
presence of Parvati's friends. अमिमीत—( √माङ् + लङ् )
Measured. Imperfect 3rd person Sing. of √मा ' to
measure. ' माति ( लट् ) ममौ ( लिट् ) मास्यति ( लृट् )
अमासीत् ( लुङ् ) । Some commentators, thinking it
improper for Parvati to compare her own eyes with
those of the fawns, construe the third and the fourth
lines as—कुतूहलात् तदीयैः नयनैः पुरः सखीनां लोचने अमिमीत
i. e., out of curiosity she measured the eyes of her
friends before her ( पुरः ) with theirs. But this does
not seem to be the idea of the author, who is expected
to describe the eyes of Parvati and not those of her
friends, and, secondly in that case we would expect
सखीनां लोचनानि and not सखीनां लोचने ।
CHANGE OF VOICE:—अरण्यबीजाञ्जलिदानलालितैः हरिणैः
तस्यां तथा विशिश्वसे यथा ( तया ) कुतूहलात् तदीयैः नयनैः
लोचने सखीनां पुरः अमीयेताम् ॥ १५ ॥
HINDI TRANSLATION :—जंगली अन्नों की मुट्ठियों के देने
से पले हुए मृग उसका इतना विश्वास करते थे कि वह उत्सुकता-
वश ( अपनी ) सहेलियों की उपस्थिति में ही उनकी आंखों से
( अपनी ) आंखें नापा करती थी ॥ १५ ॥

( ४१ )
ENGLISH TRANSLATION —And the fawns, by being
given handfuls of forest-grains, trusted her so much
that, out of curiosity, she used to measure (her own)
eyes with theirs in the presence of her friends 15
PURPORT IN SANSKRIT —पार्वती नीवारादिभिर्वनधान्यैः
हरिणान् पोषति स्म अन्यप्रकारेण च तेषु स्निह्यति स्म । तस्याः
वात्सल्यं पुत्रवत्पालनञ्चानुभूय हरिणास्तस्यामतिशयमनुरक्ता जाता-
स्तस्याः लेशमात्रमपि न बिभ्यति स्म । सापि तेषां निर्भीकत्व-
मालोक्य कुतूहलवशात् स्वसखीनां समक्षमेव हरिणानां नेत्रैः
स्वनेत्रे माति स्म । एवं सा तैस्सह मनोविनोदं कुर्वन्ती तान्बह्व-
मन्यत ॥ १५ ॥
कृताभिषेकां हुतजातवेदसं
त्वगुत्तरासङ्गवतीमधीतिनीम् ।
दिदृक्षवस्तामृषयोऽभ्युपागम-
न्न धर्मवृद्धेषु वयः समीक्ष्यते ॥ १६ ॥
कृतेति । कृताभिषेकां कृतस्नानां हुतजातवेदसं हुताग्निकाम् ।
कृतहोमामित्यर्थः। त्वचा वल्कलेनोत्तरासङ्गवतीमुत्तरीयवतीं त्वगुत्त-
रासङ्गवतीम् । अधीतमस्या अस्तीति अधीतिनीं स्तुतिपाठादि
कुर्वन्तीम् 'इष्टादिभ्यश्च' इतीनि प्रत्ययः । तां देवीं दिदृक्षवः द्रष्टु-
मिच्छवः ऋषयः मुनयः अभ्युपागमन् समुपागताः । न चात्र
कनिष्ठसेवादोष इत्याह—धर्मवृद्धेषु वयो ज्यैष्ठ्यं न प्रयोजकमित्यर्थः।
तथा च मनुः—'न तेन वृद्धो भवति येनास्य पलितं शिरः । यो वा
युवाप्यधीयानस्तं देवाः स्थविरं विदुः ॥ ' इति ॥ १६ ॥
PROSE ORDER :—कृताभिषेकां हुतजातवेदसं त्वगुत्तरासङ्ग-
वतीं अधीतिनीं तां दिदृक्षवः ऋषयः अभ्युपागमन्, धर्मवृद्धेषु वयः
न समीक्ष्यते ॥ १६ ॥

( ४२ )
NOTES :—कृताभिषेकां—कृतः अभिषेक ( स्नानं ) यया सा,
तां who had taken a bath. अभिषेकः—( अभि+√सिच्+
घञ् ) स्नानम् Here it refers to the sacred bath taken
thrice a day हुतजातवेदसं-हुतः जातवेदाः (अग्नि.) यया सा, तां
who had offered oblations to the fire. जातवेदस्—अग्निः।
‘कृपीटयोनिज्वलनो जातवेदास्तनूनपात्’ इत्यमरः। This word
is सकारान्त and is declined as—जातवेदाः, जातवेदसौ,
जातवेदसः। जातवेदसं, जातवेदसौ, जातवेदसः। जातवेदसा जात-
वेदोभ्यां, जातवेदोभिः etc, त्वगुत्तरासङ्गवतीं—त्वचा (वल्कलेन)
उत्तरासङ्गवती, तां who possessed an upper garment
of bark, or, त्वगेव उत्तरासङ्गोऽस्यास्तीति तत्पुरुषान्मतुप्
(उत्तरासङ्ग+मतुप्+ङीप्)। उत्तरासङ्ग means ‘the upper
garment.’ अधीतिनीम्—(अधीत+इनिः+ङीप्) अधीतं
(वेदाध्ययनं) अस्या अस्तीति अधीतिनी, तां one who was
occupied with the study of the Vedas अधीतं—(अधि
+√इङ् to read+क्तः) well-read; learned इनि is added
by ‘इष्टादिभ्यश्च’ पा० ५ २ ८८, then ङीप् is added to make
it feminine These four adjectives describe the daily
routine of Parvati's life दिदृक्षवः—(√दृश्+सन्+उ) द्रष्टुं
इच्छवो दिदृक्षवः, or द्रष्टुमिच्छन्ति दिदृक्षन्ति, ते दिदृक्षवः
desirous of seeing (her) This is Nom. Plu. of दिदृक्षु
Desiderative noun from √दृश् ‘to see.’ Similarly are
formed चिकीर्षु, जिज्ञासु, जिगमिषु etc, from √कृ, √ज्ञा
and √गम् respectively. अभ्युपागमन्—(अभि+उप+आ+
√गम्+लङ्) approached. धर्मवृद्धेषु—धर्मेण वृद्धेषु in case
of those who are old in spiritual attainments or

( ४३ )
advanced in virtue वयः—आयुः age समीक्ष्यते—is seen.
Passive Present of √ईक्ष् ‘ to see. ’ The idea is that it
is no wonder that even older and learned sages used
to visit her, because she was very much advanced in
spiritual attainments For this very idea Cf. ‘गुणाः
पूजास्थानं गुणिषु न च लिङ्गं न च वयः’ उत्तररामचरितम्
४-११। ‘प्रकृतिरियं सत्त्ववतां न खलु वयस्तेजसो हेतुः’ नीति-
शतक, ४८ । and ‘तेजसां हि न वयः समीक्ष्यते’ रघु० ११, १ ।
CHANGE OF VOICE: —कृताभिषेका हुतजातवेदाः त्वगुत्तरा-
सङ्गवती अधीतीना सा दिदृक्षुभिः ऋषिभिः अभ्युपागम्यत,
(विद्वांसः) धर्मवृद्धेषु वय न समीक्षन्ते ॥ १६ ॥
HINDI TRANSLATION: —स्नान करने वाली, अग्निहोत्र
करने वाली, पेड़ की छाल को धारण करने वाली और
(वेद को) पढ़ने वाली उसके पास उसे देखने की इच्छा वाले
ऋषि आते थे। धर्म में बढ़े हुए व्यक्तियों की आयु नहीं देखी
जाती ॥ १६ ॥
ENGLISH TRANSLATION —Sages came there, desirous
of seeing her, who used to take sacred baths, to offer
oblations to the fire, to put on bark as her upper gar-
ment and to recite (sacred texts), age is not taken
into consideration in case of those who are advanced
in virtue 16.
PURPORT IN SANSKRIT: —व्रतस्था पार्वती प्रतिदिनं
वारत्रय स्नाति स्म, नियमपूर्वकमग्निहोत्रं विदधाति स्म, महार्हाणि
वस्त्राणि परित्यज्य वल्कलमेव धत्ते स्म तथा वेदादीनां
पठनं करोति स्म। एवं गुणवतीं तपस्विनियमयुक्तां च तां मुनयो

( ४४ )
बहुमन्यमानास्तस्याः दर्शनार्थं तत्समीपं गच्छन्ति स्म । सा अल्प-
वयस्कापि ऋषिभिः पूजितेति विषये कविः कथयति—यद् धर्मवृतां
पुरुषाणामादरानादरे तेषामायु अकिञ्चित्करं भवति । अल्पवयस्का
अपि तेऽन्येषां पूज्या भवन्ति ॥ १६ ॥
विरोधिसत्त्वोज्झितपूर्वमत्सरं
द्रुमैरभीष्टप्रसवार्चितातिथि ।
नवोटजाभ्यन्तरसंभृतानलं
तपोवनं तच्च बभूव पावनम् ॥ १७॥
विरोधीति । विरोधिसत्त्वोज्झितपूर्वमत्सरं विरोधिभिः सत्त्वैर्गो-
व्याघ्रादिभिरुज्झितपूर्वमत्सर त्यक्तपूर्ववैरम् । हिंसारहितमित्यर्थः ।
द्रुमैः अभीष्टप्रसवार्चितातिथि अभीष्टप्रसवेनेष्टफलेणार्चिताः पूजिताः
अतिथयो यस्मिंस्तत्तथोक्तम् । नवोटजाभ्यन्तरसम्भृतानलं नवानामुट-
जानां पर्णशालानामभ्यन्तरेषु सम्भृताः सचिता अनला अग्नयो
यस्मिंस्तत्तथोक्तम् । तत् च तपोवन पावयतीति पावनं बभूव ।
अहिंसातिथिसत्काराग्निपरिचर्याभिर्जगत्पावनं बभूवेत्यर्थः ॥ १७ ॥
PROSE ORDER —( कि ) च विरोधिसत्त्वोज्झितपूर्वमत्सरं
द्रुमैः अभीष्टप्रसवार्चितातिथि नवोटजाभ्यन्तरसंभृतानलं तत्
तपोवनं पावनं बभूव ॥ १७ ॥
NOTES —विरोधिसत्त्वोज्झितपूर्वमत्सरम्। विरोधि—(विरोध
+इनि ) विरोधो वैरं अस्यास्तीति विरोधिन्, ते विरोधिनः
inimical ; hostile. उज्झित—( उज्झू+क्त ) abandoned
मत्सरः—वैरम् antipathy ; hostility ‘मत्सरोऽन्यशुभद्वेषे’
इत्यमरः । पूर्वमत्सर means ‘ the natural antipathy ’ that
exists between some pairs of animals such as cow and
tiger, peacock and snake, etc विरोधिभिः सत्त्वैः (प्राणिभिः)

( ४५ )
उज्झितः ( त्यक्त ) पूर्वः मत्सरः यस्मिन् तत् in which the
previous antipathy was abandoned by the hostile
beasts It is not uncommon that the presence of holy
persons has effect on the life of wild beasts, and
references to such an effect are made at a number of
places in Sanskrit poetry. द्रुमैः—वृक्षैः by the trees.
अभीष्टप्रसवार्चितातिथि । अभीष्ट—( अभि+√इष्+क्तः )
वाञ्छितं desired प्रसवः—फलं fruits ‘ स्यादुत्पादे फले पुष्पे
प्रसवे गर्भमोचने ’ इत्यमरः । अर्चिताः—पूजिताः, सत्कृताः
were served with अभीष्टै प्रसवै अर्चिता अतिथयो यस्मिन्
तत् where the guests were honoured ( or served with )
desired fruits For the idea Cf ‘ तस्यातिथीनामधुना सपर्या
स्थिता सुपुत्रेष्विव पादपेषु ’ रघु० १३ ४६ । नवोटजाभ्यन्तरसंभृता-
नलम् । उटजः—पर्णशाला a hut made of leaves ( residence
of hermits ). ‘ पर्णशालोटजोऽस्त्रियाम् ’ इत्यमरः । संभृताः—
( सं√ भृञ्_+क्तः ) आहिताः maintained, kindled. नवानां
( नूतननिर्मितानां ) उटजानां अभ्यन्तरे संभृताः अनलाः ( अग्नयः )
यस्मिन् तत् in which ( sacred ) fires were kindled in
the newly built cottages. These three are Adjectives
of तपोवनं ( the penance-forest ) where Parvati
practised penance. पावनं—पावयति इति पावनं ( पवित्रम् )
purifying or holy.
CHANGE OF VOICE :—( किं ) च विरोधिसत्त्वोज्झितपूर्व-
मत्सरेण द्रुमैः अभीष्टप्रसवार्चितातिथिना नवोटजाभ्यन्तरसंभृता-
नलेन तेन तपोवनेन पावनेन बभूवे ॥ १७ ॥
HINDI TRANSLATION :— जिसमें ( एक दूसरे से ) शत्रुता
कु० सं०—५

( ४६ )
करने वाले जन्तुओं ने पुराने वैर को छोड़ दिया था, जिसमें वृक्षों
द्वारा वाञ्छित फलों से अतिथियों का सत्कार किया जाता था
और जिसकी नई कुटियों में अग्नि सञ्चित रहती थी ऐसा वह
तपस्या का वन पवित्र होगया ॥ १७ ॥
ENGLISH TRANSLATION —The penance-forest also
became holy, where the previous antipathy was given
up by the hostile beasts, where the guests were served
with the desired fruits by the trees, and where the
( sacred ) fires were maintained in newly built huts of
leaves 17
PURPORT IN SANSKRIT —पार्वत्या आदर्शचरित्रेण तत्त-
पोवनमपि पवित्रीकृतम् । तत्रस्थैर्वनजन्तुभिः स्वाभाविको विरोध-
स्त्यक्तः—गोव्याघ्रादयः प्रेम्णा परस्परं व्यवहरन्तिस्म । पादपाः
स्वफलैरतिथीनां सत्कारं चक्रुः । पर्णशालावासिनो मुनयश्च
सनियममग्निहोत्रादिकं धर्मकृत्यं विदधुः । एवं पार्वत्यास्तपोवनं
स्वयं पवित्रमन्येषां च पवित्रताकारकमभूत् ॥ १७ ॥
यदा फलं पूर्वतपःसमाधिना
न तावता लभ्यममंस्त काङ्क्षितम् ।
तदानपेक्ष्य स्वशरीरमार्दवं
तपो महत्सा चरितुं प्रचक्रमे ॥ १८ ॥
यदेति । सा देवी यदा यस्मिन् काले तावता तावत्प्रमाणेन
पूर्वतपःसमाधिना पूर्वेणानुष्ठीयमानप्रकारेण तपोनियमेन काङ्-
क्षितं फलं लभ्यं लब्धुं शक्यं न अमंस्त अशक्यममंस्तेत्यर्थः तदा
तत्काले । अविलम्बेनेत्यर्थः । स्वशरीरमार्दवं स्वशरीरस्य मार्दवं

( ४७ )
मृदुत्वं सौकुमार्यं अनपेक्ष्य अविगणय्य महत् दुस्तरं तपः चरितुं
साधयितुं प्रचकमे उपचक्रमे ॥ १८ ॥
PROSE ORDER :—सा यदा तावता पूर्वतपःसमाधिना
काङ्क्षितं फलं लभ्यं न अमंस्त, तदा स्वशरीरमार्दवं अनपेक्ष्य
महत् तपः चरितुं प्रचकमे ॥ १८ ॥
NOTES :—तावता—( तावत् + टा ) तत् परिमाणमस्येति
तावत् , तेन by that much तावत् is formed by adding वतुः
to तत् and by lengthening the vowel of तत् by ' आ
सर्वनाम्नः ' पा० ६ ३ ६१ । पूर्वतपःसमाधिना — तपसः समाधिना
तपः समाधिना . पूर्वेण तपःसमाधिना पूर्वतपःसमाधिना ( उपरि-
वर्णिततपोनियमेन ) by the penance she had been practis-
ing तपःसमाधिः — penance. समाधिः—( सम् + आ + √धा
+कि ; ) concentration of thoughts काङ्क्षितं—(√ काङ्क्ष्
+क्तः) desired लभ्यं—( √लभ् + यत् ) प्राप्यं obtainable
अमंस्त—she thought Aorist third pers sing. of √ मन्
to think. मन्यते ( लट् ) मेने ( लिट् ) मंस्यते ( लृट् ) । स्वशरी-
रमार्दवम् । मार्दव—(मृदु + अण् ) मृदोः भावः मार्दवं (कोमलत्वं)
tenderness , delicacy अण् is added by ' इगन्ताच्च
लघुपू्र्वात् ' पा० ५. १. १३१ । to form Abstract noun. स्वस्याः
शरीरस्य मार्दवं स्वशरीरमार्दवं delicacy of her own body.
अनपेक्ष्य—(न + अप् + √ ईक्ष् + ल्यप् ) not minding. प्रचकमे—
( प्र + √क्रम् + लिट् ) आरेभे began. The √ क्रम् ' to walk '
when preceded by प्र or उप् and means ' to begin ' is
conjugated as आत्मनेपदी । Cf. ' प्रोपाभ्यां समर्थाभ्याम् '
पा० १. ३. ४२., but प्रक्रामति he goes, उपक्रामति comes
CHANGE OF VOICE : — तया यदा तावता पूर्वतपःसमा-

( ४८ )
धिना काङ्क्षितं फलं लभ्यं न अमनि, तदा स्वशरीरमार्दवं
अनपेक्ष्य महत् तपः चरितुं प्रचक्रमे ॥ १८ ॥
HINDI TRANSLATION :—जब उसने सोचा कि पहिले की
( अब तक की हुई ) तपस्या से चाहा हुआ फल प्राप्त होने
वाला नहीं, तब ( उसने ) अपनी देह की कोमलता का विचार
न कर ( अधिक ) कठोर तप करना आरम्भ किया ॥ १८ ॥
ENGLISH TRANSLATION .— When she thought that the
desired fruit was not to be attainable by that much
penance which she had been so far practising, then,
not minding the delicacy of her body, she began a
great penance. 18.
PURPORT IN SANSKRIT :—पूर्वोक्तप्रकारेण तप आचरन्ती
पार्वती यदा स्वाभीष्टसंसिद्धौ ससन्देहा जाता, तदा सा निजदेहस्य
कोमलत्वमनादृत्य कठिनतरं तपः कर्तुं निश्चितवती ॥ १८ ॥
क्लमं ययौ कन्दुकलीलयापि या
तया मुनीनां चरितं व्यगाहत ।
ध्रुवं वपुः काञ्चनपद्मनिर्मितं
मृदु प्रकृत्या च ससारमेव च ॥ १९ ॥
क्लममिति । या देवी कन्दुकलीलया कन्दुकक्रीडया अपि
क्लमं ययौ ग्लानिं प्राप । तया देव्या मुनीनां चरितं तीव्रं तपः
व्यगाहत प्रविष्टम् । अत्रोत्प्रेक्षते—ध्रुवम् अस्याः वपुः काञ्चनपद्म-
निर्मितं काञ्चनपद्मेन सुवर्णकमलेन निर्मितं घटितम् । अतएव
प्रकृत्या पद्मस्वभावेन मृदु च सुकुमारमपि काञ्चनस्वभावेन संसारं
च कठिनं एव । तथा च तदुपादानकत्वाद्देव्या वपुषः सुकुमारस्यापि
तीव्रतपःक्षमत्वमित्युत्प्रेक्षार्थः ॥ १९ ॥

( ४६ )
PROSE ORDER .—या कन्दुकलीलया अपि क्लमं ययौ, तया
मुनीनां चरितं व्यगाहत । ध्रुवं ( अस्याः ) वपुः काञ्चन
पद्मानिर्मितं ( अस्ति ) ( अतएव ) प्रकृत्या मृदु च ससारं एव च
( अस्ति ) ॥१९॥
NOTES :—कन्दुकलीलया—कन्दुकेन कन्दुकस्य वा लीला,
तया by playing with the ball क्लमं—श्रान्ति fatigue ययौ
—प्राप्ता went ; i. e. was fatigued चरितं—the life i. e.
the austerities व्यगाहत—आचर्यत, अक्रियेत्यर्थः was
followed ; was practised. Passive Imperfect of √गाहू
‘ to dive into, to bathe ’ गाहते ( लट् ), अगाहिष्ट (लुङ्) ।
ध्रुवं—निश्चयेन verily It is used to indicate Imagination
( उत्प्रेक्षा ) Cf ‘ मन्ये शङ्के ध्रुवं प्रायो नूनमित्येवमादिभिः ।
उत्प्रेक्षा व्यज्यते शब्दैरिव शब्दोऽपि तादृशः ’ ॥ काव्यादर्श ॥
काञ्चनपद्मनिर्मितं—काञ्चनस्य ( सुवर्णस्य ), पद्मेन ( कमलेन )
निर्मितं made of gold lotuses The expression काञ्चन-
पद्मनिर्मितं does not only mean that her body was of
fair complexion, but also that it possessed the hardness
and power to resist destructive forces of gold and the
softness and beauty of lotus The poet gives reason for
calling the body as such—प्रकृत्या—स्वभावेन by nature.
ससारं—सारेण सह इति ससारम् ( कठिनं बलयुक्तं वा ) hard ;
full of substance 19
CHANGE OF VOICE :—यया कन्दुकलीलयापि क्लमः यये सा
मुनीनां चरितं व्यगाहत । ध्रुवं (अस्याः) वपुषा काञ्चनपद्मनिर्मि-
तेन ( भूयते स्म ) (अतएव) प्रकृत्या मृदुना संसारेणैव च (भूयते
स्म ) ॥ १९ ॥

( ५० )
HINDI TRANSLATION :—जो गेंद के खेलने से भी थक
जाती थी वही ( अब ) तपस्वियों का आचरण ( कठोर तपस्या )
कर रही थी । सचमुच उसका शरीर सोने के कमल का बना
हुआ था ( क्योंकि ) स्वभाव से ही कोमल एवं कठोर या शक्ति-
शाली था ॥ १६ ॥
ENGLISH TRANSLATION —She, who was wearied even
by playing with the ball, betook herself to the life
of ascetics, verily her body was made of gold lotuses,
as it was by nature delicate as well as possessed of
strength 19.
PURPORT IN SANSKRIT —या पार्वती पूर्वमतिकोमल-
शरीरासीत् कन्दुकक्रीडादिभिरपि च श्रान्ताभूत् सैवेदानीं मुनीनां
कठिनं व्रतं सहर्षमाचरति स्म । एतत्समीक्ष्य कविस्तर्कयति—
यन्नूनं तस्याः शरीरं सुवर्णपद्मेन विरचितमासीत्, यत्स्वभावेनैव
कमलमिव कोमलं सुवर्णमिव च कठोरं शक्तिसम्पन्नं वाभूत् ।
पार्वती मृदुशरीरापि सती कठिनतप आचरितुं शकासीदिति
कवेस्तात्पर्यम् ॥ १६ ॥
शुचौ चतुर्णां ज्वलतां हविर्भुजां
शुचिस्मिता मध्यगता सुमध्यमा ।
विजित्य नेत्रप्रतिघातिनीं प्रभा—
मनन्यदृष्टिः सवितारमैक्षत ॥ २० ॥
शुचाविति । शुचौ ग्रीष्मे शुचिस्मिता विशदमन्दहासा
सुमध्यमा पार्वती ज्वलतां दीप्तिमतां चतुर्णां हविर्भुजां अग्नीनां
मध्यगता सती । नेत्रे प्रतिहन्तीति तां नेत्रप्रतिघातिनीं प्रभां सावित्रं
तेजः विजित्य । न विद्यतेऽन्यत्र दृष्टिर्यस्याः सा अनन्यदृष्टिः सती

( ५१ )
सवितारंसूर्य ऐक्षत ददर्श । 'ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्यस्थो वर्षासु स्थण्डि-
लेशयः ' इति स्मरणात् । पञ्चाग्निमध्ये तपश्चचारेत्यर्थः । सवितैव
पञ्चमोऽग्निः—' अग्निः सविता सवितैवाग्नि. ' इति श्रौतलिङ्गात्
॥ २० ॥
PROSE ORDER:—शुचौ ज्वलतां चतुर्णां हविर्भुजां मध्यगता
शुचिस्मिता सुमध्यमा नेत्रप्रतिघातिनीं प्रभां विजित्य अनन्यदृष्टिः
सवितारं पेक्षत ॥ २० ॥
NOTES :—शुचौ—ग्रीष्मे during the hot season. It is
also used for one month only, viz, आषाढ or ज्येष्ठ ।
For the various meanings of शुचि Cf ‘ शुचिर्ग्रीष्माग्नि-
शृङ्गारेष्वाषाढे शुद्धमन्त्रिणि, ज्येष्ठे च पुंसि धवले शुद्धेऽनुपहते
त्रिषु । ’ इति मेदिनी । ज्वलतां—( √ज्वल्+शतृ ), दीप्तिमblock? No: दीप्तिमतां
burning, blazing चतुर्णां—of four ( fires ) While
practising the पञ्चाग्नितप, four fires are placed on all
the four sides, and the Sun serves the purpose of the
fifth fire हविर्भुजां—हविः भुञ्जते इति हविर्भुजः, तेषां which
consume the oblations i e, fires. Its another synonym
is हुतभुक् । मध्यगता—मध्यं गता ( मध्ये स्थिता ) sitting in
the midst शुचिस्मिता—शुचि ( शुद्ध ) स्मितं ( हसितं ) यस्याः
सा of bright smile ; of sweet smile Mark, here शुचि
means ‘ bright, ’ while in the first line it means ‘ the
hot season ’ स्मित—Smile. The √स्मि ‘ to smile ’ means
‘ to wonder ’ when preceded by वि, e. g, विस्मित । The
use of this Adjective shows that Parvati did not mind
the hardship of penance in the least and maintained
the same happy mood as before. सुमध्यमा—सु ( शोभनः )

( ५२ )
मध्यम ( कटिः ) यस्याः सा of beautiful waist ; slender-
waisted ; a graceful woman नेत्रप्रतिघातिनीम् । प्रतिघातिनी
—( प्रति + √हन् + णिनिः + ङीप् ) प्रति हन्तुं शीलमस्या इति
प्रतिघातिनी Dazzling ; repulsing. घातिनी is formed by
adding णिनि to √हन्, ह of which is changed to घ and
न to त । नेत्रयोः प्रतिघातिनी, तां dazzling the eyes. प्रभां—
तेजः lustre ( of the Sun ) विजित्य—having conquered.
The idea is that Parvati became accustomed to fix her
eyes on the Sun. अनन्यदृष्टिः—न अन्यस्मिन् दृष्टिः यस्याः सा
not looking at anything else सवितारं—सुवति इति सविता,
तं the Sun, lit., who impels creatures to action or who
is the producer of things पेक्षत—( √ईक्ष् + लङ् ) gazed
at The penance referred to in this verse is known
as पञ्चाग्निसाधन, which is a very severe type of
asceticism, and means self-mortification by means of
five fires. It is also mentioned in Raghu XIII 41.
‘हविर्भुजां एधवतां चतुर्णां मध्ये ललाटन्तप सप्तसप्तिः । ’
CHANGE OF VOICE :—शुचौ ज्वलतां चतुर्णां हविर्भुजां
मध्यगतया शुचिस्मितया सुमध्यमया नेत्रप्रतिघातिनीं प्रभां विजित्य
अनन्यदृष्ट्या सविता पेक्ष्यत ॥ २० ॥
HINDI TRANSLATION :—ग्रीष्म ऋतु में, जलती हुई चार
अग्नियों के बीच में स्थित, स्वच्छ मुस्कराहट वाली और सुन्दर
कमर वाली (पार्वती) आँखों को चकाचौंध करने वाली (सूर्य
की) चमक को सहकर, और तरफ न देखती हुई सूर्य की ओर
टकटकी लगाये रहती थी ॥ २० ॥
ENGLISH TRANSLATION .—In summer, she, of bright

( ५३ )
smile and of slender waist, sitting in the midst of four
blazing fires, having overpowered (i. e., being used to
bear) the lustre that dazzled the eyes, gazed at the
sun with her sight not directed to anything else. 20
PURPORT IN SANSKRIT —कठिनतरतपोवर्णनप्रसङ्गेन पूर्वं
पञ्चाग्निसारकं वर्णयति—पार्वती शास्त्राज्ञानुसृत्य पञ्चाग्निनामकं
तपः प्रारब्धवती । तत्करणार्थं कृशकटिमती सा ग्रीष्मे दीप्तिमत्तां
चतुर्णामग्नीनां मध्ये स्थिता लोचनयोः कष्टकारकं सूर्यस्य तेजः
पराभूय अनिमेषनेत्राभ्यां सूर्य प्रति ददर्श ॥ २० ॥
तथाभितप्तं सवितुर्गभस्तिभि-
र्मुखं तदीयं कमलश्रियं दधौ ।
अपाङ्गयोः केवलमस्य दीर्घयोः
शनैः शनैः श्यामिकया कृतं पदम् ॥२१॥
तथेति । सवितुः सूर्यस्य गभस्तिभिः किरणैः तथा पूर्वोक्त-
प्रकारेण अभितप्तं संतप्त तस्या इद तदीयं मुखं कमलश्रियं
कमलस्य शोभां दधौ प्राप । यथा रवितापात्कमलं न म्लायति
प्रत्युत विकसति तथा तदीयं मुखमासीदिति भावः । किन्तु अस्य
मुखस्य दीर्घयोः अपाङ्गयोः केवलं नेत्रान्तयोरेव शनैः शनैः मन्दं
मन्दं श्यामिकया कालिम्ना पदं स्थानं कृतम् । तयोः सौकुमार्या-
दित्यर्थः ॥ २१ ॥
PROSE ORDER :—सवितुः गभस्तिभिः तथा अभितप्तं
तदीयं मुखं कमलश्रियं दधौ, श्यामिकया केवलं अस्य दीर्घयोः
अपाङ्गयोः शनैः शनैः पदं कृतम् ॥ २१ ॥
NOTES :—सवितुः—of the Sun. Genitive Sing of
सवितृ (√षू+तृच्) ; सुवति इति सविता, stimulator ;

( ५४ )
rouser, i e, the Sun 'भानुर्हंसः सहस्रांशुस्तपनः सविता
रविः' इत्यमरः । गभस्तिभि. - किरणैः with the rays 'किर-
णोस्रमयूखांशुगभस्तिघृणिरश्मयः' इत्यमरः । अभितप्त-(अभि

• √तप् + क्तः) आभिमुख्येन तप्तं scorched तदीयं-(तत् +
  छः-ईय् ) तस्याः इदं तदीयम् of her, i e, of Parvati दधौ
  -(√धा + लिट् ) धारयामास put on : bore The beautiful
  face of Parvati being reddened by the heat of the
  sun looked like a red lotus श्यामिकया-कालिम्ना by
  darkness. Instru of श्यामिका। अपाङ्गयोः-नेत्रप्रान्तयोः
  of the outer corners of the eyes दीर्घयोः, because long
  corners of eyes are one of the marks of beauty. शनैः
  शनैः- by and by A sudden darkness would have
  marred the beauty of the face पदं कृतम् - i e, made
  appearance. The word केवलं indicates that no other
  part of the face, except the long corners of the eyes,
  was darkened by the heat of the Sun
  CHANGE OF VOICE - सवितुः गभस्तिभिस्तथा अभितप्तेन
  तदीयेन मुखेन कमलश्रीः दधे, श्यामिका केवलं अस्य दीर्घयोः
  अपाङ्गयोः शनैः शनैः पदं कृतवती ॥ २१ ॥
  HINDI TRANSLATION - सूर्य की किरणों से इस प्रकार
  अत्यधिक तपाया हुआ उसका चेहरा कमल की तरह
  सुन्दर हो गया; (और सूर्य की गर्मी से हुई) कालिमा से
  केवल उसकी आँखों के लम्बे कौए ही धीरे धीरे काले हो
  गये ॥ २१ ॥
  ENGLISH TRANSLATION - Her face greatly scorched
  by the rays of the sun in this way assumed the beauty