कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( ३७ )
पुत्रवात्सल्यं सुतप्रेम न अपाकरिष्यति । उत्तरत्र कुमारोदयेऽपि न
तेषु पुत्रवात्सल्यं निवर्तिष्यत इत्यर्थः ॥ १४ ॥
PROSE ORDER:—अतन्द्रिता सा स्वयमेव वृक्षकान् घटस्तन-
प्रस्रवणैः व्यवर्धयत्, गुहोऽपि प्रथमाप्तजन्मनां येषां पुत्रवात्सल्यं न
अपाकरिष्यति ॥ १४ ॥
NOTES :—अतन्द्रिता—तन्द्रा सजाता अस्याः इति तन्द्रिता,
न तन्द्रिता अतन्द्रिता अनलसा without being slack In (तन्द्रा
—इतच् ) इतच् is added by ‘तदस्य संजातं तारकादिभ्य इतच्’
पा० ५.२ ३६ । वृक्षकान्—ह्रस्वो वृक्षः वृक्षकः, तान्, स्वल्पपादपान्,
little trees. The suffix कन् is added by ‘ह्रस्वे’ पा०
५.३.८६ । घटस्तनप्रस्रवणैः—घटौ एव स्तनौ, तयोः प्रस्रवणैः प्रसृतैः
पयोभिः with outpourings from breast-like jars प्रस्रवण
—( प्र + √स्रु + ल्युः ) प्रस्रवन्ती कर्त्तरि ल्युः—यु of ल्यु is
changed to अन । For a similar idea see ‘यो हेमकुम्भस्तन-
निःसृतानां स्कन्दस्य मातु पयसां रसज्ञः ’ रघु० २ ३६ व्यवर्धयत्
—( वि + √वृध् + लङ् ) अपोषयत् reared up गुहः Name
of a son of Shiva and Parvati, ( popularly regarded
as god of war, because he leads the hosts of Shiva
against the demon hosts ). He is also known as
Kumara, Skanda or Karttikeya. The name Guha may
be derived as गूहति देवसेनां इति or ‘स्कन्दत्वात्स्कन्दतां प्राप्तो
गुहावासाद्गुहोऽभवत् ’ i e , he is called Guha because he
was reared in a cave प्रथमाप्तजन्मनाम्—प्रथमं आप्तं (प्राप्तं)
जन्म यैस्ते तेषां who were born before ; being first-born.
Parvati being still unmarried Guha was not born as
yet and all her affection for her children was devoted