कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( १४४ )
name of the god of love The word धनुष् at the
end of a Bahuvrīhi compound becomes धन्वन् by
the addition of अनङ् by 'धनुषश्च' पा० ५ ४ १३२,
when the compound is a noun the change is
optional, hence its another form is पुष्पधनु । शिली-
मुखः-शिली ( शल्यं ) मुखे यस्य स शिलीमुखः ( बाणः ) an
arrow. It also means 'a black bee' 'अलिबाणौ शिली-
मुखौ' इत्यमर । असह्यहुङ्कारनिवर्तितः । असह्य -(√सह्+यत्)
सोढुं योग्यं सह्यं न सह्यं असह्यं which can not be borne
हुङ्कारः-the sound hum ( हुं ) expressive of menace
or contempt According to some Humkāra is the
weapon of Shiva as Rudra. असह्येन हुङ्कारेण निवर्तितः
असह्यहुङ्कारनिवर्तितः hurled back with the Humkāra
sound. पुरारिं-पुराणां ( दैत्यनगराणां ) अरिं पुरारिम् ( शिवं )
the enemy of the cities, i e Shiva Shiva is known
as पुरारि and त्रिपुरारि because he destroyed the
three cities made of gold, silver and iron, in the
sky, the ethereal region and on earth by the
demon Maya and presided over by himself, Vidyun-
màlı and Tàrakásura अप्राप्तमुखः-अप्राप्तं मुखं ( बाणाग्रं
फलकं ) यस्य सः whose point did not reach ( Shiva ),
because it was returned on its way. इमाम्-पार्वतीम् ।
while Shiva remained invincible, Parvati fell a
victim to the arrows of Cupid. व्यायतपातम्-( वि+
आ+√यम्+क्तः=व्यायतः । √पत्+घञ्=पातः) विशेषेण
आयतः व्यायतः ( अति तीव्रः; दीर्घः ) पातः ( प्रहारः ) यस्मिन्

( १४५ )
कर्मणि यथा भवति तथा व्यायतपातम् with a cruel blow ; so
as to make a deep wound An Adverb to अक्षिपोत्
—विव्याध struck. Imperfect ( लङ् ) of √क्षि
हिंसायाम् ।
In this verse the three states, viz, दृक्सङ्ग
(attachment through eyes ), मनःसङ्ग ( attachment
through mind ) and कृशता (leanness ) of Parvati
have been suggested by the poet. 54
CHANGE OF VOICE :—पुरा विशीर्णमूर्त्तेः अपि पुष्पधन्वनः
शितामुखेन असह्यहुङ्कारनिवर्तितेन पुरारिं अप्राप्तमुखेन इयं हृदि
व्यायतपातं अक्षीयत ॥ ५४ ॥
HINDI TRANSLATION :—पहिले समय में नष्ट शरीर वाले
भी पुष्प के धनुष वाले (कामदेव) के बाण ने, जो कि (शिव
का) न सहने योग्य हुङ्कार से लौटा दिया गया था और महादेव
तक जिसकी नोक नहीं पहुँच पायी थी, इसके हृदय में गहरा घाव
कर दिया ॥ ५४ ॥
ENGLISH TRANSLATION —Formerly, although his
body had been destroyed, the arrow of the Flower-
bowed (i. e., Cupid) which was hurled back with the
Hunkara sound, difficult to be borne (and) whose point
failed to reach the enemy of the cities (i. e., Shiva),
struck her in the heart with a cruel blow. 54
PURPORT IN SANSKRIT —पूर्वस्मिन् काले कन्दर्प शिवं
विजेतुं तस्योपरि स्वबाणममुञ्चत् परं स बाणस्तेन गम्भीरेण
हुंशब्देन परावर्तितः कामश्च दग्धः, ततो नष्टस्यापि कामस्य
बाणः कोमलहृदयामिमां पार्वतीं हृदयेऽतितीव्रतया विव्याध ।

( १४८ )
This verse suggests Parvati's अरति ( indifference
towards worldly pleasures ) or सज्वर ( fever caused by
passion ) 55
CHANGE OF VOICE :—तदा प्रभृति पितुः गृहे उन्मदनया
ललाटिकाचन्दनधूसरालकाया बालया तुषारसंघातशिलातलेष्वपि
जातु निर्वृति न लभ्यते स्म ॥ ५५ ॥
HINDI TRANSLATION .—तभी से लेकर पिता के घर
में उत्कट काम वाली, माथे के तिलक के चन्दन से सफ़ेद
बालों वाली वह युवती बर्फ़ की चट्टानो पर भी सुख न पाती
थी ॥ ५५ ॥
ENGLISH TRANSLATION .—Since then the maiden,
whose passion had been greatly excited, ( and ) whose
curling tresses were whitened by the sandal applied
as a mark on the forehead, never felt at ease even when
reclining on the surfaces of snow-slabs while in her
father's house 55
PURPORT IN SANSKRIT .—तस्मादेव कालात् शिवप्राप्त्यै
समुत्सुका कामेनातितरां पीडिता पार्वती स्वजनकस्य हिमाल-
यस्यापि शीतप्रधाने भवने शान्ति नालभत , हिमशिलासु शयन-
मपि तद्दाहं शमयितुं नाशक्नोत् । तापशान्तये तस्याः मस्तके लिप्तं
चन्दनञ्च क्षणादेव शुष्कं सत् तत्केशान् धूसरवर्णान् अकरोत् ।
गौरी नितरां कामपीडितासीत् तस्यास्तापशान्त्यै कृताश्चन्दनलेपा-
दिरूपा उपचारा व्यर्था एवाभवन् इति भावः ॥ ५५ ॥
उपात्तवर्णे चरिते पिनाकिनः
सबाष्पकण्ठस्खलितैः पदैरियम् ।

( १४६ )

अनेकशः किंनरराजकन्यका
वनान्तसंगीतसखीररोदयत् ॥ ५६ ॥
उपात्तेत्ति । इयं पिनाकिनः शंभोः चरिते त्रिपुरविजयादिवेष्टिते
उपात्तवर्णे प्रारब्धगीतक्रमे । ' गीतक्रमे स्तुतौ वेदे वर्णशब्दः
प्रयुज्यते ' इति हलायुधः । सवाष्पकण्ठस्खलितैः सबाष्पे गद्गदे
कण्ठे स्खलितैः विशीर्णैः पदैः सुप्तिङन्तरूपैः । करणैः वनान्तसंगीत-
सखीः वनान्ते संगीतेन निमित्तेन सखीर्वयस्याः किन्नरराजकन्यकाः
अनेकशः बहुशः अरोदयत् अश्रुमोक्षमकारयत् । हरचरितगान-
जनितमदनवेदनैनां वीक्ष्य किंनर्योऽपि रुरुदुरिति भावः । अत्र
वर्णस्खलनलक्षणकार्यैक्या पुनः पुनस्तत्कारणीभूतमूर्च्छावस्था-
प्रादुर्भावो व्यज्यतेऽन्यथा सखीरोदनानुपपत्तेरिति । द्वादशावस्था-
पक्षे तु प्रलापावस्था व्यज्यते । प्रलापो गुणकीर्त्तनम् ' इत्या-
लंकारिकाः ॥ ५६ ॥
PROSE ORDER :—इयं पिनाकिनः चरिते उपात्तवर्णो ( सति )
सबाष्पकण्ठस्खलितैः पदैः वनान्तसंगीतसखीः किन्नरराजकन्यकाः
अनेकशः अरोदयत् ॥ ५६ ॥
NOTES :—पिनाकिनः—( पिनाक + इनि ) पिनाकः अस्या-
स्तीति पिनाकिन्, तस्य पिनाकिनः of the wielder of the
Pinaka See notes on पिनाकपाणि in verse 53 पिनाकिनः
चरिते the exploits of the Pinaka-holder (i. e., Shiva)
such as the destruction of the three cities of demons
etc उपात्तवर्णे । उपात्तः—( उप+आ+√दा+क्त =उपात्तः )
गृहीतः, आरब्धः begun. Past part of √ दा with आ ' to
take ' वर्णः—गीतक्रमः letters; the arrangement of
words in a song ' शुक्लादौ ब्राह्मणादौ च शोभायामक्षरे

( १५० )
तथा । गीतिक्रमे स्तुतौ वेषे वर्णशब्द प्रयुज्यते । ' इति हलायुधः ।
उपात्तं वर्णः यस्मिन् स उपात्तवर्णः, तस्मिन् begun to be
sung in due order. After this सति is understood.
सबाष्पकण्ठस्खलितैः—बाष्पेण सह वर्त्तमानः सबाष्पः ( गद्गदः )
सबाष्पे कण्ठे स्खलितैः ( अस्पष्टोच्चारितैः ) सबाष्पकण्ठस्खलितैः
faltering ( i e., inarticulate ) in the throat choking
with tears. Evidently Parvati was moved while
singing the heroic feats of Shiva पदैः—by her words.
वनान्तसंगीतसखीः—वनान्ते ( वनप्रदेशे ) संगीते संगीतेन वा
सख्यः वनान्तसंगीतसख्यः, ताः वनान्तसंगीतसखीः ( Acc.
plural ) Companions in the songs sung in the forest
plots संगीत is Past part. from √ गै to sing गै is
changed to गी by 'घुमास्थागापाजहातिसां हलि' पा० ६ ४.६६ ।
किन्नरराजकन्यकाः—किन्नराणां राजा किन्नरराज., किन्नरराजस्य
कन्यकाः किन्नरराजकन्यका, ताः ( Acc. plural ) the daugh-
ters of the Kinnara king किन्नर s in later mythology
are reckoned among the Gandharvas or celestial
choristers and celebrated as musicians In कन्यकाः
( कन्या+कन् ) the कन् suffix is in स्वार्थे ( i e ; its
presence does not cause any change in the meaning
of the word ), so कन्या. एव कन्यकाः । Parvati, being
herself a princess could make friends only with
princesses. अनेकशः—एकं एकं इति एकशः ( एक+शस् ) ; न
एकशः अनेकशः ( बहुश. ) many a time ; in numbers. शस्
is added to numerals when repetition is made by
‘संख्याकवचनाच्च वीप्सायाम्’ पा० ५.४.४३.। अरोदयत्—(√ रुद्

( १५१ )
णिच्+लङ् ) made them weep. Causal Imperfect of
√रुद् ।
In this verse there is a reference to मूर्च्छावस्था
( the state of being unconscious ) or, according to
others प्रलापावस्था ( i. e., singing in praise of one's
beloved ). 56.
CHANGE OF VOICE :—अनया पिनाकिनः चरिते उपात्त-
वर्णे सबाष्पकण्ठस्खलितैः पदैः वनान्तसंगीतसख्यः किन्नरराज-
कन्यकाः अरोद्यन्त ॥ ५६ ॥
HINDI TRANSLATION :—महादेव की वीरता के गीतो के
गाने पर यह अश्रुसहित ( गद्गद ) कण्ठ से अस्पष्ट निकलने
वाले शब्दों के द्वारा वन प्रदेश में साथ गाने वाली अपनी
सहेलियों, किन्नर राजाओं की कन्याओं को बार बार रुलाती
थी ॥ ५६ ॥
ENGLISH TRANSLATION :—She made ˙many a time
the daughters of the Kinnara kings, her companions
in the music ( sung ) in the woods, burst into tears, by
her words, faltering in the throat choking with tears,
while the exploits of the Pinaka-holder were being
sung 56
PURPORT IN SANSKRIT :—शिवप्रीतिमग्ना पार्वती वन-
प्रदेशेषु गत्वा शिवस्तुतिगीतान्यगायत् , परं मध्य एव शिवविषयक-
भावेनाभिभूता गद्गदकण्ठाभूत् गातुञ्चासमर्था अश्रुपूर्णनेत्रावर्तत ।
तस्या इमां करुणां दशाञ्चावलोक्य किन्नराणां राजपुत्र्यस्तत्सख्योऽ-
त्यन्तं अरोदिषुः ॥ ५६ ॥

( १५२ )
त्रिभागशेषासु निशासु च क्षणं
निमील्य नेत्रे सहसा व्यबुध्यत ।
क्व नीलकण्ठ व्रजसीत्यलक्ष्यवा-
गसत्यकण्ठार्पित बाहुबन्धना ॥ ५७ ॥
त्रिभागेति । च कि च इति चार्थः । त्रिभागशेषासु शिष्यते इति
शेषः । कर्मणि घञ् । त्रिभ्यो भागेभ्य शेषास्ववशिष्टासु । यद्वा
रात्रेस्त्रियामत्वेन प्रसिद्धत्वात् तृतीयो भागस्त्रिभागः संख्या शब्दस्य
वृत्तिविषये पूरणार्थत्वमिष्यते । यथा शतांशः सहस्रांश इति ।
त्रिभागः शेषो यासां तासु निशासु क्षणं क्षणमात्रं नेत्रे निमील्य
मीलयित्वा सहसा सद्यः हे नीलकण्ठ क्व व्रजसि कुत्र गच्छसीति
अलक्ष्यवाक् अलक्ष्या निर्विषया वाग्वचनं यस्याः सा तथोक्ता ।
तथा असत्यकण्ठार्पितबाहुबन्धना असत्ये मिथ्याभूते कण्ठे अर्पित
बाहुबन्धन यस्याः सा तथा सती व्यबुध्यत विबुद्धवती । एतेन
जागरोन्मादौ सूचितौ ॥ ५७ ॥
PROSE ORDER :-( किं ) च त्रिभागशेषासु निशासु क्षणं
नेत्रे निमील्य सहसा ( हे ) नीलकण्ठ, क्व व्रजसि इति अलक्ष्यवाक्
असत्यकण्ठार्पितबाहुबन्धना व्यबुध्यत ॥ ५७ ॥
NOTES :-त्रिभागशेषासु—शिष्यते इति शेषः ( √शिष् +
घञ् ) what is left The comp. त्रिभागशेषासु may be
expounded and interpreted in two different ways.
( i ) त्रिभ्यो भागेभ्यः शेषासु त्रिभागशेषासु ( उत्तरपदे द्विगुः )
what was left of nights after their three parts had
passed, i. e. during the fourth part of the
night. In this case the night is divided into four

( १५३ )
parts or quarters. ( ii ) तृतीयो भागः त्रिभाग, त्रिभागः
शेषो यासां ता त्रिभागाः, तासु in the nights of which
only the third part was left Here a night is divided
into three parts or watches, ( Cf The word त्रियामा
त्रयो यामाः यस्याः सा—a night), and the word त्रि is
taken in the sense of the ordinal तृतीय, just as शत
and सहस्र are ordinals in the words शतांशः (=शतत-
मांशः) and सहस्रांशः (=सहस्रतमांशः) । Parvati could
not get sound sleep during the whole of night and
she was generally awakened by her thoughts about
Shiva during the last part of the night. निमील्य—
(नि+√मील् to close+ल्यप्) having shut क्षणं नेत्रे
निमील्य—i e., having slept for a little while. When
preceded by उत्, √मील् means 'to open', e. g.,
उन्मीलन। सहसा—अकस्मात् all of a sudden. नीलकण्ठ—
नील कण्ठो यस्य स नीलकण्ठ, तस्य संबोधने O thou of
azure neck; blue-necked Shiva is called Nīlakantha
because his neck had become black by swallowing
the poison produced at the churning of the ocean
‘क्व व्रजसि’—'where art thou going?' such were
the cries uttered by Parvati in the subconscious
state of her mind. अलक्ष्यवाक्—अविद्यमानं लक्ष्यं यस्याः
सा अलक्ष्या (Adj of वाक्) ; अलक्ष्या वाग् यस्या. सा
अलक्ष्यवाक् (Adj. of Parvati) whose speech was uttered
without a particular aim or without there being
any person present to whom the words could be

( १५४ )
addressed, i.e. whose cries were incoherent. असत्य-
कण्ठार्पितबाहुबन्धना—न सत्यः असत्यः ( अविद्यमानः ); असत्ये
कण्ठे अर्पितं ( दत्तं ) बाह्वो बन्धनं यया सा, having her arms
thrown tight round an imaginary neck. Although
there was no person at the time near about Parvati,
yet she used to address words as if to some person
present there and to throw her arms for embracing
the person imagined to be present. व्यबुध्यत—( वि+
√बुध to get up+लङ्) woke up
This verse is quoted in the Sahityadarpana as
an instance of प्रलाप ( अलक्ष्यवाक् प्रलापः स्याच्चेतसो
भ्रमाद् भृशम् ) । According to Mallinātha it describes
जागर ( absence of sleep ) and उन्माद ( madness, in
which incoherent words are uttered ). 57.
CHANGE OF VOICE :—( किं ) च, त्रिभागशेषासु निशासु
क्षणं नेत्रे निमील्य सहसा ( हे ) नीलकण्ठ ! ( त्वया ) क्व व्रज्यते,
इति अलक्ष्यवाचा असत्यकण्ठार्पितबाहुबन्धनया ( अनया )
व्यबुध्यत ॥ ५७ ॥
HINDI TRANSLATION :—और, रात्रि के तीसरे (या चौथे)
भाग के शेष रह जाने पर, मुहूर्त्तमात्र के लिये आंखों को बन्द
करके ( अर्थात् सो कर ) अकस्मात् 'हे नीलकण्ठ ( शिव ) !
कहां जाते हो ?' इस प्रकार असंगत वाणी बोलती हुई ( तथा )
एक काल्पनिक गले में ही अपने बाहुओं को लपेटती हुई जग
पड़ती थी ॥ ५७ ॥
ENGLISH TRANSLATION —Moreover, at night, when
its third ( or fourth ) part only remained, she, having

( १५५ )
closed her eyes for a moment, all of a sudden woke
up with cries without a listener such as 'O thou of blue
neck, where dost thou go ?' ( and ) having her arms
thrown tight round an imaginary neck 57
PURPORT IN SANSKRIT :—शिवेऽत्यन्तमनुरक्ता पार्वती
दिवानिशं तमेव ध्यायन्ती रात्रावपि गाढनिद्रामलभमाना स्वल्प-
शयनानन्तरमेव अकस्मादेव विबुध्यते स्म, उन्मादाभिभूता
चाविद्यमानमपि शिवं लक्ष्यीकृत्य ' हे शिव ! त्वं कुत्र गच्छसि ?
किमर्थं मत्समीपं नायासि ? ' इत्यादिकमालपन्ती काल्पनिकं
शिवमालिङ्गितुञ्च तस्य ग्रीवां परितः स्वबाहू प्रसारयति
स्म ॥ ५७ ॥
यदा बुधैः सर्वगतस्त्वमुच्यसे
न वेत्सि भावस्थमिमं कथं जनम् ।
इति स्वहस्तोल्लिखितश्च मुग्धया
रहस्युपालभ्यत चन्द्रशेखरः ॥ ५८ ॥
स्वप्नसादृश्यप्रतिकृतिदर्शनतदङ्गस्पृष्टस्पर्शाख्याश्चत्वारो विरहिणा
विनोदाः। तत्र स्वप्नसंदर्शनमुक्त्वा प्रतिकृतिदर्शनमाह-यदेति । यदा
यत इत्यर्थः । ' यदेति हेतौ ' इत्युक्त्वा गणव्याख्यानेऽप्योदा-
हृतत्वात् । त्वं बुधैः मनीषिभिः सर्वगतः सर्वव्यापीति उच्यसे ।
तत इत्यध्याहारः । भावे रत्याख्ये तिष्ठतीति भावस्थम् । त्वय्यनुरा-
गिणमित्यर्थः । इमं जनम् । इममित्यात्मनिर्देशः । कथं न वेत्सि न
जानासि । इति मुग्धया मूढया । अकिञ्चित्करश्चित्रगतोपालम्भ
इत्यजानानयेत्यर्थः । तया स्वहस्तोल्लिखितः स्वहस्तेनोल्लिखि-
तश्चित्रे लिखितः चन्द्रशेखरः रहसि एकान्ते । सखीमात्रसमक्ष-
मित्यर्थः । उपालभ्यत साधिक्षेपमुक्तः च । उक्तसमुच्चयार्थश्च-

( १५६ )
कार । यद्यपि रहसीत्युक्तं तथापि सखीममत्तकरणाल्लज्जात्यागो
व्यज्यत एव ॥ ५८ ॥
PROSE ORDER :—यदा त्वं बुधै सर्वगतः उच्यसे ( ततः )
भावस्थं इमं जनं कथं न वेत्सि ? इति मुग्धया ( अनया )
स्वहस्तोलिखित चन्द्रशेखर रहसि उपालभ्यत ॥ ५८ ॥
NOTES —यदा—when Some books read सदा for
यदा । बुधै —(√बुध्+कः) पण्डितै by the wise सर्वगतः—
सर्व गत ( प्राप्त ) सर्वगत ( सर्वान्तर्यामी ) all-pervading ;
omnipresent The compound is द्वितीयातत्पुरुष by
‘ द्वितीया श्रितातीतपतितगतात्यस्तप्राप्तापन्नै ’ पा० २।१।२४।
उच्यसे—कथ्यसे is said or known Passive present
second pers. sing of √वच् ‘ to speak ’ भावस्थं—
( √स्था + क ) भावे (अनुरागे) तिष्ठतीति भावस्थः, तम्
( त्वदनुरागिणम् ) being in love ( with you ) ; who is
love-smitten ; enamoured क is added by ‘ सुपि स्थः ’
पा० ३ २ ४ । The compound is an instance of उपपदसमास
i e , in which the second member of a Tatpurusha
Comp is a root noun derived from a root which
takes a particular Krit affix ( here कः ) by virtue of
the presence of the first member. इमं जनम्—i e ,
Párvati मुग्धया—( √मुह् to be foolish ; to faint + क्तः ।
ह् is changed to घ् and then to ग्, and त to ध ) by
the foolish ; innocent. Párvati has been rightly
termed so, because she being love-smitten did not
realize that it was of little avail to talk to a picture.
In the books on rhetoric मुग्धा is a variety of नायिका ।

( १५७ )
स्वहस्तोल्लिखितः । उल्लिखितः—( उत् + √लिख् + क्तः )
चित्रितः painted or drawn. स्वेन हस्तेन उल्लिखितः स्वहस्तो-
ल्लिखित drawn with her own hand चन्द्रशेखरः—चन्द्रः
शेखरो यस्य or चन्द्रः शेखरे यस्य सः moon-crested i e,
Shiva It is well-known that Shiva bears the crescent
moon on his forehead. रहसि—एकान्ते in private उपा-
लभ्यत—( उप + √लभ् + य + लङ्) अधिचिप्त्यते स्म was
upbraided ; scolded √लभ् when preceded by उप +
आ means ‘ to reproach , to censure.’
“Drawing the beloved's picture is one of the
four ways by which lovers in separation beguile
longing ” The other three ways are स्वप्नदर्शन, सादृश्य-
दर्शन and तदङ्गस्पृष्टस्पर्श । Cf “वियोगावस्थासु प्रियजनस-
दृष्टानुभवनं, ततश्चित्रं कर्म स्वपनसमये दर्शनमपि । तदङ्गस्पृष्टा-
नामुपगतवतां स्पर्शनमपि, प्रतीकार. कामव्यथितमनसां कोऽपि
कथितः ।’ Of the ten states of lovers caused by love-
affliction this verse refers to हीत्यागः ( abandonment
of modesty ). 58.
CHANGE OF VOICE :—यदा त्वां बुधाः सर्वगतं ब्रुवन्ति
( ततः ) भावस्थः अयं जनः ( त्वया ) कथं न वेद्यते ? इति
मुग्धा ( सा ) स्वहस्तोल्लिखितं चन्द्रशेखरं रहसि उपाल-
भत ॥ ५८ ॥
HINDI TRANSLATION :—‘जब कि ज्ञानी लोग तुम्हें
सर्वव्यापक बताते हैं तो अपने प्रेमी इस व्यक्ति को तुम क्यों
नहीं जानते ?' इस प्रकार वह ( प्रेम में ) भोली ( पार्वती )
कु० सं०—१२

( १५८ )
अपने हाथ से चित्रित महादेव को, एकान्त में, उलाहना
देती थी ॥ ५४ ॥
ENGLISH TRANSLATON :—" When, thou art declared
to be all-pervading by the wise ; how, dost thou know
not this person in love with you ?" thus was the
moon-crested ( Shiva ), drawn with her own hand,
upbraided in private by this foclish girl. 58.
PURPORT IN SANSKRIT :—निजमनोविनोदार्थं पार्वती
स्वप्रियस्य शिवस्य चित्रमुल्लिख्य तेन सह नानाप्रकारेण वार्त्ता-
लापं विदधत्यकथयत्—यत् ' हे शिव ! विद्वांसो जनास्त्वां
सर्वव्यापकं कथयन्ति, तर्हि त्वं मम हृदये विद्यमानोऽपि स्वविषयकं
मेऽनुरागं कथं न जानासि ? ' ॥ ५८ ॥
यदा च तस्याधिगमे जगत्पते-
रपश्यदन्यं न विधिं विचिन्वती ।
तदा सहास्माभिरनुज्ञया गुरो-
रियं प्रपन्ना तपसे तपोवनम् ॥ ५९ ॥
यदेति । जगत्पतेः तस्य ईश्वरस्य अधिगमे प्राप्तौ अन्यं विधिं
उपायं विचिन्वती मृगयमाणा यदा न अपश्यत् तदा इयं पार्वती
गुरोः पितुः अनुज्ञया अस्माभिः सह तपसे तपश्चरितुं तपोवनं
प्रपन्ना प्राप्ता च ॥ ५६ ॥
PROSE ORDER :—( अथ ) च जगत्पतेः तस्य अधिगमे
विचिन्वती यदा अन्यं विधिं न अपश्यत्, तदा गुरोः अनुज्ञया
अस्माभिः सह तपसे तपोवनं प्रपन्ना ॥ ५६ ॥
NOTES :—जगत्पतेः—जगतां ( संसारस्य ) पतिः जगत्पतिः,
तस्य जगत्पतेः of the Lord of the worlds. Compound

( १५१ )
nouns ending in पति are declined like हरि ; hence
जगत्पतेः and not जगत्पत्युः । अधिगमे—( अधि + √गम् +
अप् ) प्राप्तौ to obtain ; to win over. √गम् with अधि
means ‘ to obtain. ’ विचिन्वती—वि + √चिञ् + शतृ

• ङीप् ) मृगयमाणा searching hard. विधिं—उपायं a
  means. Mark that विधि is Masculine and so are the
  words formed with the suffix किः e. g., उदधि etc.
  गुरोः—पितुः of her father. गुरुः गीष्पति पित्राद्यौ ’ इत्य-
  मरः । अनुज्ञया—आज्ञया with permission or consent.
  This is mentioned in verse 6 above. तपसे—तपः कर्त्तुं
  to practise penance. The Dative is used in the
  sense of infinitive. See notes on क्रियार्थ in verse 33.
  प्रपन्ना—( प्र + √पद् + क्तः ) प्राप्ता ; आगता came. 59.
  CHANGE OF VOICE :—( अथ ) च जगत्पतेः तस्य अधिगमे
  विचिन्वत्या ( तया ) यदा अन्यः विधिः न अदृश्यत, तदा
  गुरोः अनुज्ञया ( अनया ) अस्माभिः सह तपसे तपोवनं
  प्रपन्नम् ॥ ५६ ॥
  HINDI TRANSLATION :—फिर, जब संसार के स्वामी
  ( शिव ) की प्राप्ति के लिये खोज करती हुई ( उसने ) कोई
  दूसरा उपाय न देखा, तब पिता जी की आज्ञा लेकर तप करने
  के लिये हमारे साथ इस तपोवन में आगयी ॥ ५६ ॥
  ENGLISH TRANSLATION :—At last, when she searching
  hard to obtain the Lord of the worlds could find no
  other way, ( she ) with the permission of her father
  came with us to this penance forest for practising
  penance. 59.

( १६० )
PURPORT IN SANSKRIT —संसारस्वामिन शिवस्य
प्राप्त्यर्थे सा नानाविधानुपायानकरोत्, परं सर्वेषूपायेषु विफलेषु
सत्सु ' सर्वमपि तपसाधिगम्यम् ' इति विचारयन्ती पार्वती
पितुराज्ञामादाय स्वसखीभिरस्माभिः सार्धं तप आचरितुमिदं
तपोवनमागता ॥ ५९ ॥
द्रुमेषु सख्या कृतजन्मसु स्वयं
फलं तपःसाक्षिषु दृष्टमेष्वपि ।
न च प्ररोहाभिमुखोऽपि दृश्यते
मनोरथोऽस्याः शशिमौलिसंश्रयः ॥ ६० ॥
द्रुमेष्विति । सख्या पार्वत्या स्वयं कृतजन्मसु कृतं जन्म येषां
तेषु । स्वयं रोपितेष्वित्यर्थः । तप. साक्षिषु तपसः साक्षिषु साक्षात्
द्रष्टृषु एषु द्रुमेषु अपि फलं दृष्टं लब्धम् । जनितमित्यर्थ । अस्याः
पार्वत्याः च शशिमौलिसंश्रय चन्द्रशेखरविषयः मनोरथः तु
प्ररोहाभिमुखः अङ्कुरोन्मुखः अपि न दृश्यते । ' प्ररोहस्त्वङ्कुरः '
इति वैजयन्ती । स्वयं रोपितवृक्षफलकालेऽप्यस्या मनोरथस्य
नाङ्कुरोदयोऽप्यस्ति । फलाशा तु दूरापास्तेत्यर्थ ॥ ६० ॥
PROSE ORDER :-सख्या स्वयं कृतजन्मसु तपःसाक्षिषु
एषु द्रुमेषु अपि फलं दृष्टम्, शशिमौलिसंश्रयः अस्याः मनोरथः
च प्ररोहाभिमुखः अपि न दृश्यते ॥ ६० ॥
NOTES :-सख्या-by our friend Parvati कृतजन्मसु-
कृतं जन्म येषां ते, तेषु which were given birth to , which
were planted ( by her ) तपःसाक्षिषु—तपः साक्षिषु which
have been the witness of her penance. For the
word साक्षिन् see notes on तपःसाक्ष्ये in verse 25

( १६१ )
above. The trees have been described as witnesses
of Parvati's penance because they were planted
just on her arrival in the forest and because they
remained by her side day and night during the
practice of penance शशिमौलिसंश्रयः। शशिमौलिः—शशः
अस्यास्तीति शशी ( शश + इनिः ) चन्द्रः, शशी मौलौ ( मस्तके )
यस्य or शशी मौलिः ( शेखर ) यस्य स शशिमौलिः ( शिव )
the moon-crested, i e, Shiva The word मौलि means
'head' as well as 'a crest', hence the compound may
be expounded in both the ways संश्रयः—( सं + √श्रि
+अच् ) संश्रीयते इति संश्रयः ( अवलम्बः ) basis, support.
शशिमौलिः संश्रया यस्य स शशिमौलि संश्रय which has as
its basis the moon-crested God मनोरथः—अभिलाषः
desire, craving of her heart i e the longing to win
Shiva प्ररोहाभिमुखः । प्ररोहः—( प्र + √रुह् + घञ् ) प्ररोहतीति
प्ररोहः ( अङ्कुरः ) a sprout ' प्ररोहस्त्वङ्कुरः ' इति
वैजयन्तीकोशः । प्ररोहस्य अभिमुखः प्ररोहाभिमुखः towards
sprouting ; about to sprout न दृश्यते— i e does not
seem to be showing signs of sprouting, she has
not even a distant hope of the fulfilment of her object.
The contrast between the plants and the desire of
Parvati is really poetic. 60
Change of Voice :—सख्या स्वयं कृतजन्मसु तपः
साक्षिषु एषु द्रुमेषु अपि ( वयं ) फल दृष्टवत्यः, ( परं )
शशिमौलिसंश्रयं अस्याः मनोरथं च प्ररोहाभिमुखं अपि न
पश्यामः ॥ ६० ॥

( १६२ )
HINDI TRANSLATION :—हमारी सहेली द्वारा अपने आप
लगाये हुए, तप के साक्षीभूत इन वृक्षों में भी फल लग गये,
( परन्तु ) शिव सम्बन्धी इसकी इच्छा अभी अङ्कुरित होने
वाली भी नहीं दीखती ॥ ६० ॥
ENGLISH TRANSLATION :—Fruits have been seen even
on these trees which were planted by our friend
herself and which have been the witnesses of her
austerities, but the longing of her heart, which has for
its basis the moon-crested God, does not seem even
about to sprout. 60.
PURPORT IN SANSKRIT :—तपश्चरन्त्या अस्याः पार्वत्या
दीर्घः कालो जातः । अत्रागत्य चानया स्वहस्तेनैव ये वृक्षा
आरोपितास्ते फलिताः दृश्यन्ते, परमेतावत्तपस्याचरणानन्तरमपि
शिवसम्बन्धिनी अस्याः भावना लेशमात्रमपि साफल्यान्मुखी न
दृश्यते ॥ ६० ॥
न वेद्मि स प्रार्थितदुर्लभः कदा
सखीभिरस्रोत्तरमीक्षितामिमाम् ।
तपःकृशामभ्युपपत्स्यते सखीं
वृषेव सीतां तदवग्रहक्षताम् ॥ ६१ ॥
नेति। प्रार्थितः सन्दुर्लभः प्रार्थितदुर्लभः स देवः तपःकृशां तपसा
कृशां क्षीणां अतएव सखीभिः अस्रोत्तरं अश्रुप्रधानं यथा भवति
तथा ईक्षितां इमां नः सखीं तदवग्रहक्षतां तस्येन्द्रस्यावग्रहेणाना-
वृष्ट्या क्षतां पीडिताम् । ‘वृष्टिर्वर्षं तद्विघातेऽवग्राहावग्रहौ समौ’
इत्यमरः। ‘अवे ग्रहो वर्षप्रतिबन्धे’ इत्यप् प्रत्ययः। सीतां कृष्ट-
भुवम् । ‘सीता लाङ्गलपद्धतिः’ इत्यमरः। वृषा वासवः इव।

( १६३ )
' वासवो वृत्रहा वृषा ' इत्यमरः । कदा अभ्युपपत्स्यते कदा अनु-
ग्रहीष्यति न वेद्मि । अत्र वाक्यार्थः कर्म । तद्ववग्रहक्षतामित्यत्राव-
ग्रहक्षतामित्यनेनैव गतार्थत्वे तत्पदस्य वैयर्थ्यापत्तेस्तदिति भिन्नं
पदं वेद्मीत्यस्य कर्मेति युक्तमुत्पश्यामः ॥ ६१ ॥
PROSE ORDER :—प्रार्थितदुर्लभः सः तपःकृशां सखीभि-
अस्रोत्तरं ईक्षितां इमां सखीं तदवग्रहक्षतां सीतां वृषा इव कदा
अभ्युपपत्स्यते ( इति ) न वेद्मि ॥ ६१ ॥
NOTES .—प्रार्थितदुर्लभः—( प्र + √अर्थ् + कः । दुर् +
√लभ् + खल् ) प्रार्थितश्चासौ दुर्लभश्च इति प्रार्थितदुर्लभः who
is difficult to be obtained though sought after.
This is a reply to ' भविष्यति प्रार्थितदुर्लभः कथम् ? '
in verse 46 above सः—शिवः । तपःकृशां—तपसा कृशा
तपःकृशा, ताम् emaciated by austerities कृश—( √कृश् +
क्त ) Past Part of √कृश् It is formed irregularly
by dropping तः । अस्रोत्तरम्—अस्रं ( अश्रु ) उत्तरं ( प्रधानं )
यस्मिन् कर्मणि तद् अस्रोत्तरम् or अस्रैः उत्तरं यथा स्यात् तथा
अस्रोत्तरम् with tears ईक्षिताम्—दृष्टाम् seen तदवग्रहक्षताम् ।
अवग्रहः—( अव + ग्रह् + अप् ) वर्षप्रतिबन्धः drought.
' वृष्टिवर्षे तद्विघातेऽवग्राहावग्रहौ समौ ' इत्यमरः । The अप्
suffix is optionally added by ' अवे ग्रहो वर्षप्रतिबन्धे '
पा० ३. ३ ५१. The other form is अवग्राहः which is
formed by adding घञ् तस्य ( इन्द्रस्य ) अवग्रहेण क्षतां
( पीडितां ) तदवग्रहक्षताम् distressed by his holding
off the rain As अवग्रह means ' absence of rain ' there
is no use saying तद् अवग्रह, so Mallinatha takes तद्
separately as the object of न वेद्मि But this seems

( १६४ )
to be far-fetched तद् is a part of the compound and
it refers to वृषन् सीतां—लाङ्गलरेखा ; कृष्टां भुवम् a
furrow or line of a plough-share, hence ploughed
land ‘ सीता लाङ्गलरेखा स्याद् व्योमगङ्गा च जानकी ।
वृषा—वर्षति इति वृषा the showerer , Indra ; the god
of rain. ‘ वासवा वृत्रहा वृषा ’ इत्यमरः । अभ्युपपत्स्यते—
अनुग्रहीष्यति will favour. अभि+उप+√पद् means ‘to
favour ’ ; to confer a benefit or kindness The whole
sentence from प्रार्थितदुर्लभ. to अभ्युपपत्स्यते is the
object.
In the verse Shiva has been compared to Indra
and Parvati to the earth Just as the earth is
distressed by the stoppage of the rain so was
Parvati suffering from the indifference of Shiva
CHANGE OF VOICE :—प्रार्थितदुर्लभेन तेन तपःकृशा
सखीभिः अश्रोत्तरं ईक्षिता इयं सखी तदवग्रहक्षता सीता वृष्णा
इव कदा अभ्युपपत्स्यते ( इति ) ( मया ) न वेद्यते ॥ ६१ ॥
HINDI TRANSLATION :—चाहे हुए होने पर भी कठिनता
से मिलने वाला वह, तपस्या के कारण दुर्बल तथा सहेलियों
से आंसुओं के साथ देखी हुई इस सहेली ( पार्वती ) को इन्द्र
के द्वारा वर्षा के रोके जाने से दुःखी, हल चली हुई पृथ्वी
को इन्द्र की तरह कब अनुगृहीत करेगा ( यह ) मैं नहीं
जानती ॥ ६१ ॥
ENGLISH TRANSLATION :—I do not know when he,
difficult to be obtained though sought after, will favour

this our friend, emaciated by penance (and) looked
at by her friends with tears, as Indra favours the
ploughed earth distressed by his holding off the
rain 61
PURPORT IN SANSKRIT :—सत्यमेवाभिलषितोऽपि शिवो
दुष्प्रापः, यतः स इयता समयेनापि पार्वत्या न लब्धः। तस्येमां
चित्तवृत्तिं दृष्ट्वा मया ज्ञातु न शक्यते यत् स कियत्कालानन्तरं
वर्षाभावादत्यन्तं पीडितां महीं इन्द्र इवेमां तपश्चरणात्कृशीभूता-
मस्माकं सखीमनुग्रहीष्यति, यां दृष्ट्वा वय तत्सख्यो निरन्तरमश्रूणि
मुञ्चामः ॥ ६१ ॥
अगूढसद्भावमितीङ्गितज्ञया
निवेदितो नैष्ठिकसुन्दरस्तया ।
अपीदमेवं परिहास इत्युमा-
मपृच्छदव्यञ्जितहर्षलक्षणः ॥ ६२ ॥
अगूढेति । इङ्गितज्ञया पार्वतीहृदयाभिज्ञया ‘ इङ्गितं हृद्गतो
भावः ’ इति सज्जनः । तया गौरीसख्या इति एव अगूढसद्भावं
प्रकाशितसद्भिप्रायं यथा तथा निवेदितः ज्ञापित । नैष्ठिकसुन्दरः
निष्ठा मरणमवधिर्यस्य स नैष्ठिकः यावज्जीवब्रह्मचारी सुन्दरो
विलासी । नैष्ठिकश्चासौ तथोक्तः । द्वयोरन्यतरस्य विशेषणत्व-
विवक्षायां विशेषणसमासः । किन्तु नैष्ठिकत्वविशेषणेन कामित्व-
विरोधः । अथवा देवस्यालौकिकमहिमत्वादुभयं तात्त्विकमिति
न विरोध । अव्यञ्जितहर्षलक्षणं अव्यञ्जितं हर्षलक्षणं मुखरा-
गादिहर्षलिङ्गं यस्य तथाभूतः सन् । अयि गौरी । अयीति कोमला-
मन्त्रणे । इदं त्वत्सखीभाषितं एवम् । सत्यं किमित्यर्थ । परिहासः