काव्यालङ्कार (आचार्य भामह - भारतीय काव्यशास्त्र एवं अलङ्कार-सिद्धान्त मूल महाग्रन्थ सटीक)

156 BHĀMAHĀLAṄKĀRA
45. अनन्वय defined. Where an object is com-
pared to itself the figure of speech known as अनन्वय
arises. Vide Kuvalayānanda—एकस्यैव वस्तुनः उपमानोपमेय-
त्ववर्णनमनन्वयः. Here a lady's face is compared to her
face itself. अनन्वय is so called because a similarity
of an object to itself is not consistent. न विद्यते अन्वयः
यस्मिन् सः अनन्वयः. The motive for such a comparison
is to suggest that the object dealt with is beyond
comparison. अनन्वयिनोऽप्यर्थस्याभिधानं सदृशान्तरव्यवच्छेदेन अनुपमत्व-
द्योतनाय. The distinction between Upamā and Anan-
vaya is quite apparent. In Upamā there are two
objects, one of which is compared to the other,
whereas in Ananvaya an object is compared to it-
self. The distinction of this figure from उपमेयोपमा may
also be noticed in this connection. उपमेयोपमा arises
where similarity between two objects is described
as reciprocal. The etymology of the word उपमेयोपमा
is to be explained as उपमेयस्य उपमा. The motive for
this reciprocal comparison is to suggest that there
is no third object with which the Upameya can be
compared. Vide Kuvalayānanda:—द्वयोः पर्ययेण उपमानो-
पमेयत्वकल्पनं तृतीयसदृशव्यवच्छेदार्थम् । This ślokā is cited by
Appayya Dīkshita in his Chitramīmāṁsā and by
Viśveśvarapaṇḍita in his Alaṁkārakaustubha.
ताम्बूलरागवलयं स्फुरद्दशनदीधिति ।
इन्दीवराभनयनं तवेव वदनं तव ॥ ४६ ॥
46. Possessed of the circular ring red with
Tāmbūla (pan supari), shining with the lustre of

THIRD PARICCHEDA 157

teeth and with eyes resembling lotuses, your face
is like your face.
46. अनन्वय illustrated. ताम्बूलस्य राग एव वलयः यस्य तत्
ताम्बूलरागवलयं. This refers to the presence of the red
lower lip on the face of a lady to whom this verse
is addressed. स्फुरन्त्यः दशनानां दीधितयः यस्मिन् तत् स्फुरद्दशनदीधिति
Possessed of lustrous teeth. इन्दीवराभ्यां सदृशे नयने यस्मिन्
तत् इन्दीवराभनयने Possessed of eyes resembling blue lo-
tuses. तव वदनं तव वदनमिव.
उत्प्रेक्षावयवालंकारः (33)
श्लिष्टस्यार्थेन संयुक्तः किंचिदुत्प्रेक्ष्यान्वितः ।
रूपकार्थेन च पुनरुत्प्रेक्षावयवो यथा ॥ ४७ ॥
47. Utprekshāvayava includes the element of
Ślishṭa, slightly accompanied by Utprekshā and
also by Rūpaka. Example follows.
47. उत्प्रेक्षावयव defined. This figure of speech is
not mentioned in other works. According to them
this will be treated only as a combination of two or
more Alaṁkāras. The elements of three Alaṁkāras
are involved in this figure of speech according to
our author viz., श्लिष्ट defined in III—14, उत्प्रेक्षा defined
in II—91 and रूपक in II—21.
तुल्योदयावसानत्वाद्वैतेऽस्तं प्रति भास्वति ।
वासाय वासरः क्लान्तो विशतीव तमोगृहम् ॥ ४८ ॥

158 BHĀMAHĀLAṄKĀRA
48. Their rise and close being equal, when
the Sun is gone to set, the day fatigued goes as
it were into the home of darkness for residence.
48. उत्प्रेक्षावयव illustrated. Inasmuch as तमस्—
Darkness is identified with गृहं—Residence, the ele-
ment of रूपक arises. Inasmuch as the पञ्चम्यन्त (तुल्योद-
यावसानत्वात्) is employed the element of श्लिष्ट arises. The
double meaning in उदय and अवसान is to be noted. उदय
means both beginning and sunrise. अवसान means
both the end and sunset. Inasmuch as the day is
fancied as entering into the abode of darkness, the
element of उत्प्रेक्षा arises. This verse is cited in Lo-
chana, page 41. Vide the following extract :— तृतीयः
प्रकारः—यत्रैकवाच्यांशोऽनेकोऽर्थालंकारस्तत्रापि द्वयोः साम्यात्कस्य व्यङ्ग्यता ।
यथा—‘तुल्योदयावसानत्वादद्गतेऽस्तं प्रति भास्वति । वासाय वासरः श्रान्तो विशतीव
तमोगुहाम् ॥’ इति । अत्र हि स्वामिविपत्तिसमुचितव्रतग्रहणहेवाकिकुलपुत्रकरूपण-
मेकदेशविवर्तिरूपकं दर्शयति । उत्प्रेक्षा चेवशब्देनोक्ता । From this state-
ment it also appears that the identity of the day
with a faithful servant following his master's mis-
fortune is also suggested.
संसृष्ट्यलंकारः (34)
वरा विभूषा संसृष्टिर्बह्वलंकारयोगतः ।
रचिता रत्नमालेव सा चैवमुदिता यथा ॥ ४९ ॥
49. A superior ornament is Saṁsṛṣṭi by the
combination of a number of Alaṁkāras—like a

THIRD PARICCHEDA 159
necklace formed of a number of gems. Example
follows.
49. The author refers to संसृष्टि or a combination
of several Alaṁkāras. It is referred to as वरा विभूषा,
a superior ornament. The author refers to only one
type i.e., the co-existence of a multiplicity of Alaṁ-
kāras. Moderns recognise two types—संसृष्टि and संकर.
The former is a mixture of the तिलतण्डुल type. the
latter a compound of the क्षीरनीर type. संकर arises in
three ways—अङ्गाङ्गिभाव, समप्रधान and संदेह to which a
fourth type is added by Kuvalayānanda viz., एक-
वचनानुप्रवेश. The reader is fortunate in having been
spared all the later ramifications by our author
who recognises only a mixture of several Alaṁ-
kāras. रत्नमालेव Just as a necklace strung of several
gems confers additional beauty on the human per-
son a string of several Alaṁkāras confers beauty
on a literary passage.
गाम्भीर्यलावण्य¹वतोर्यु³वयोः प्राज्य²रत्नयोः ।
सुख⁶सेव्यो जनानां त्वं⁵ दुष्ट⁴ग्राहोऽम्भसां पतिः ॥ ५० ॥
50. Both of you being possessed of depth (unfa-
thomableness) and loveliness (salineness) and both
possessed of an abundance of gems, you are easy of
approach to the people whereas the Ocean is pos-
sessed of wicked crocodiles.
50. संसृष्टि illustrated. This verse is addressed
to a king. He is compared to the Ocean. The king

160 BHĀMAHĀLAṄKĀRA
is possessed of गाम्भीर्य Dignity and लावण्य Loveliness.
The Ocean is possessed of गाम्भीर्य Depth and लावण्य
Saltishness. The reading लाघव in the place of लावण्य
does not fit in. The king is प्राज्यरत्न possessed of
abundance of riches. The Ocean is also प्राज्यरत्न, har-
bours innumerable gems. That is why he is called
रत्नाकर. गाम्भीर्यलावण्यवतोः प्राज्यरत्नयोः युवयोः As between you
two i.e., the king and the Ocean. त्वं जनानां सुखसेव्यः,
अम्भसां पतिः दुष्टग्राहः. You are easily accessible to the
people. The Ocean possessed of wicked crocodiles
is difficult of approach. ग्राह means a crocodile. In
the first half of the verse श्लेष and उपमा arise or per-
haps strictly according to our author श्लिष्ट arises. In
the second half of the verse arises व्यतिरेक.
अनलंकृतकान्तं ते वदनं वनजद्युति ।
निशाकृतः प्रकृत्यैव चारोः का वास्त्यलंकृतिः ॥ ५१ ॥
51. Your face bearing the splendour of lotus
is unadorned yet charming. What adornment is
there for the Moon who is beautiful by nature ?
51. A further illustration of संसृष्टि. अनलंकृतकान्तं
Unadorned yet charming. Here arises विभावना. वदनं
वनजद्युति Face resembling a lotus in beauty. Here
arises उपमा. प्रकृत्यैव चारोः निशाकृतः का वा अलंकृतिः अस्ति. Here
arises अर्थान्तरन्यास.
अन्येषामपि कर्तव्या संसृष्टिरनया दिशा ।
कियदुद्घट्टितज्ञेभ्यः शक्यं कथयितुं मया ॥ ५२ ॥

THIRD PARICCHHEDA 161
52. On these lines may be effected a combi-
nation of other Alaṁkāras also. How much is it
possible for me to say to men with imagination?
52. The author says that he has given only
two samples of संसृष्टि and other such combinations
can be easily observed by an intelligent reader.
भाविकत्वालंकारः (35)
भाविकत्वमिति प्राहुः प्रबन्धविषयं गुणम् ।
प्रत्यक्षा इव दृश्यन्ते यत्रार्था भूतभाविनः ॥ ५३ ॥
चित्रोदात्ताद्भुतार्थत्वं कथायाः स्वभिनीतता ।
शब्दानाकुलता चेति तस्य हेतुं प्रचक्षते ॥ ५४ ॥
53. They speak of Bhāvikatva as an excel-
lence pervading a literary work where things past
and future are witnessed as if within the range
of immediate perception.
54. The contributory causes to the same are
the presentation of a picturesque, exalted and won-
derful idea, the adaptability of the story to being
presented on the stage or conveyed by gestures and
a harmony of words.
53 & 54. भाविकत्व defined. A special distinction
is to be noticed with reference to this Alaṁkāra.
This is a quality pervading a whole literary work,
11

162. BHĀMAHĀLAṄKĀRA
     not only passages as in the case of the previous
     Alaṁkāras. प्रबन्धविषयं. The word गुणं is significantly
     used. Perhaps the author himself is in doubt as to
     the propriety of treating it as an Alaṁkāra. To
     justify भाविकालंकार a literary work must present vivid-
     ly incidents past and future as if within the range
     of direct perception of the reader. Further the
     ideas must be picturesque, exalted and wonderful.
     Further the plot must admit of being presented on
     the stage and the story must be couched in clear
     language. Moderns treat this Alaṁkāra as discover-
     able in particular passages. In fact the following
     is an oft-quoted illustration of a passage contain-
     ing Bhāvikālaṁkāra.
     मुनिर्जयति योगीन्द्रो महात्मा कुम्भसंभवः ।
     येनैकचुलुके दृष्टौ दिव्यौ तौ मत्स्यकच्छपौ ॥
     Of course our author has not illustrated this fig-
     ure of speech, it being impossible to do so because a
     whole work will come under the purview of this
     Alaṁkāra according to him. Verse 54 is quoted by
     Pratīhārendurāja in his commentary on Udbhaṭa’s
     Kāvyālaṁkārasārasaṅgraha :—तदुक्तं भाविकमुपक्रम्य भामहेन
     ‘चित्रोदात्ताद्भुतार्थत्वं कथायां स्वभिनीतता। शब्दानुकूलता चेति तस्य हेतून् प्रचक्षते’
     इति। स्वभिनीततेत्यभिनयादिद्वारेण शृङ्गारादिरससंवलितत्वं चतुर्वर्गोपायस्योक्तम् ॥
     The second half of the same verse is found
     quoted by Ruyyaka in his Alaṁkārasarvasva at
     page 183—‘शब्दानुकूलता चेति तस्य हेतून् प्रचक्षते’ इति भामहीये ।

THIRD PARICCHEDA 163
आशीरलंकारः (36)
आशीरपि च केषांचिदलंकारतया मता ।
सौहृद्याविरोधोक्तौ प्रयोगोऽस्याश्च तद्यथा ॥ ५५ ॥
55. According to some Āśīs (benediction) is
also an Alaṁkāra. It occurs where friendship or
extinction of opposition is wished for. Example
follows.
55. So far twenty-three Alaṁkāras which were
mentioned at the outset of this chapter have been
dealt with. Now the author deals with आशीस् recog-
nised as an Alaṁkāra by others. The use of केषांचित्
will lead us to presume the disapproval of our au-
thor. But an elaborate treatment of the same with
its definitions and illustrations points rather to the
conclusion that Bhāmaha does not seriously dissent
from those that hold आशीस् as a separate Alaṁkāra.
आशीस् means benediction which may arise in two
ways viz., a wish for friendship or a wish for the
absence of opposition. सुहृदयस्य भावः सौहृद्यं. विरोधस्य
अभावः अविरोधः.
अस्मिञ्जहीहि सुहृदि प्रणयाभ्यसूया-
माश्लिष्य गाढममुमानतमादरेण ।
विन्ध्यं महानिव घनः समयेऽभिवर्ष-
न्नानन्दजैर्नयनवारिभिरुक्षतु त्वाम् ॥ ५६ ॥

164 BHĀMAHĀLAṄKĀRA
56. Leave off your anger of love towards this
your loving friend. Closely embrace him as he bends
down with tenderness. Let him drench you with
tears of joy as a big cloud discharging its seasonal
shower would the Vindhya mountain.
56. आशीस् expressing a wish for friendship is il-
lustrated in this verse. This verse is the pronounce-
ment of a true well-wisher who brings about re-
conciliation between two friends that had recently
come to be on bad terms due to the mischief of tale-
bearers. प्रणयाभ्यसूया Anger in love subsists between
two friends notwithstanding the recent disaffection.
अस्मिन् सुहृदि प्रणयाभ्यसूयां जहीहि. The mediator says, ‘Give
up your anger towards your friend. He is your सुहृत्
or friend. He continues to be so notwithstanding
the estrangement. In your turn your bitterness too
is not real, but only prompted by your fondness of
him.’ अमुं गाढं आश्लिष्य Embrace him closely and show
your affection. आदरेण आनतं As he bows before you
in affection. When you are thus reconciled to him
he will shed tears of joy and drench you as a cloud
would drench the Vindhya mountain with its sea-
sonal showers.
मदान्धमातङ्गविभिन्नसाला
हतप्रवीरा द्रुतभीतपौराः ।
त्वत्तेजसा दग्धसमस्तशोभा
द्विषां पुरः पश्यतु राजलोकः ॥ ५७ ॥

THIRD PARICCHEDA 165
57. Let the host of princes witness your ene-
mies' cities with ramparts broken by your elephants
blinded by intoxication, with heroes slain, with
citizens fleeing in panic and with their beauty to-
tally extinguished (burnt) by your valour.
57. This is an illustration of आशीस् praying
for extinction of opposition—अविरोध. राजलोकः द्विषां पुरः
पश्यतु Let the host of kings behold your enemies' ci-
ties, ravaged, destroyed or demolished as set out in
the first three feet of the verse. मदान्धैः मातङ्गैः विभिन्नः
सालः यासां ताः The ramparts of their cities will be
broken down by your elephants mad with intoxica-
tion. हतप्रवीराः The warriors therein will be killed.
द्रुतभीतपौराः The panic-stricken citizens will flee the
city. त्वत्तेजसा दग्धसमस्तशोभाः The entire opulence and
splendour of the cities will melt away in your
valour. The twofold आशीरलंकार dealt with here does
not find a place in most other works of poetics
though Daṇḍin mentions it.
गिरामलंकारविधिः सविस्तरः
स्वयं विनिश्चित्य धिया मयोदितः ।
अनेन वागर्थविदामलंकृता
विभाति नारीव विदग्धमण्डना ॥ ५८ ॥
58. I have thus expounded the elaborate code
of the figures of speech by the exercise of my own

166 BHĀMAHĀLAṄKĀRA
judgment. The speech of poets who know how
best to put their ideas in keeping with the same
shines resplendent like a lady tastefully decorated.
58. The author winds up the chapter on Alaṁ-
kāras. गिरां अलंकारविधिः The code of the figures of speech.
सविस्तरः In elaborate detail. स्वयं विनिश्चित्य धिया shows
that most of Bhāmaha's conceptions of figures of
speech are original. This shows that though later
authors have made large improvements thereon,
Bhāmaha deserves very great respect as his treat-
ment represents one of the earliest contributions to
the science of literary criticism. Prose order of the
third foot-अनेन (अलंकारविधिना) अलंकृता अर्थविदां वाक् विदग्धमण्डना
नारीव विभाति A literary work conforming to the above
rules and composed by poets who know what are
the best ideas and how best to put them appears
charming like an elegantly decked damsel.
End of the Third Parichheda.

चतुर्थः परिच्छेदः ।
अपार्थं व्यर्थमेकार्थं ससंशयमपक्रमम् ।
शब्दहीनं यतिभ्रष्टं भिन्नवृत्तं विसन्धि च ॥ १ ॥
देशकालकलालोकन्यायागमविरोधि च ।
प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्तहीनं दुष्टं च नेष्यते ॥ २ ॥
अपार्थमित्यपेतार्थं स चार्थः पदवाक्ययोः ।
अर्थवान् वर्णसंघातः सुप्तिङन्तं पदं पुनः ॥ ३ ॥
पदानामेव संघातः सापेक्षाणां परस्परम् ।
निराकाङ्क्षं च तद्वाक्यमेकवस्तुनिबन्धनम् ॥ ४ ॥
क्रमवृत्तिषु वर्णेषु संघातादि न युज्यते ।
बुद्धौ तु संभवत्येतदन्यत्वेऽपि प्रतिक्षणम् ॥ ५ ॥
धीरन्त्यशब्दविषया वृत्तवर्णाहितस्मृतिः ।
वाक्यमित्याहुरपरे न शब्दाः क्षणनश्वराः ॥ ६ ॥
अत्रापि बहु वक्तव्यं जायते तत्तु नोदितम् ।
गुरुभिः किं विवादेन यथाप्रकृतमुच्यते ॥ ७ ॥
समुदायार्थशून्यं यत्तदपार्थ कमिष्यते ।
दाडिमानि दशापूपाः षडित्यादि यथोदितम् ॥ ८ ॥
विरुद्धार्थं मतं व्यर्थं विरुद्धं तूपदिश्यते ।
पूर्वापरार्थव्याघातात् विपर्ययकरं यथा ॥ ९ ॥

168 BHĀMAHĀLAṄKĀRA
सखि मानं प्रिये धेहि लघुतामस्य मा गमः ।
भर्तुश्छन्दानुवर्तिन्यः प्रेम घ्नन्ति न हि स्त्रियः ॥ १० ॥
उपासितगुरुत्वात्त्वं विजितेन्द्रियशत्रुषु ।
श्रेयसो विनयाधानमधुनाऽऽतिष्ठ केवलम् ॥ ११ ॥
यद्भिन्नार्थमन्योन्यं तदेकार्थं प्रचक्षते
पुनरुक्तमिदं प्राहुरन्ये शब्दार्थभेदतः ॥ १२ ॥
न शब्दपुनरुक्तं तु स्थौल्यादलोपवर्ण्यते ।
कथमक्षिप्तचित्तः सन्नुक्तमेवाभिधास्यते ॥ १३ ॥
भयशोकाभ्यसूयासु हर्षविस्मययोरपि ।
यथाऽऽह गच्छ गच्छेति पुनरुक्तं न तद्विदुः ॥ १४ ॥
अथार्थपुनरुक्तं यत्तदेवैकार्थमिष्यते ।
उक्तस्य पुनराख्याने कार्यासंभवतो यथा ॥ १५ ॥
तामुत्कमनसं नूनं करोति ध्वनिरम्भसाम् ।
सौधेषु घनमुक्तानां प्रणालीमुखपातिनाम् ॥ १६ ॥
श्रुतेः सामान्यधर्माणं विशेषस्यानुदाहृतेः ।
अप्रतिष्ठं यद्वेति तज्ज्ञानं संशयं विदुः ॥ १७ ॥
संशयमिति प्राहुस्तत्तस्तज्जननं वचः ।
इष्टं निश्चितये वाक्यं न दोलायेत तद्यथा ॥ १८ ॥
व्यालवन्तो दुरारोहा रत्नवन्तः फलान्विताः ।
विषमा भूभृतस्तेभ्यो भयमाशु प्रमादिनाम् ॥ १९ ॥
यथोपदेशं क्रमशो निर्देशोऽत्र क्रमो मतः ।
तदपेतं विपर्यासादित्याख्यातमपक्रमम् ॥ २० ॥

विदधानौ किरीटेन्दू श्यामाभ्रहिमसच्छवी ।
रथाङ्गशूले बिभ्राणौ पातां वः शम्भुशार्ङ्गिणौ ॥ २१ ॥
सूत्रकृत्पदकारेष्टप्रयोगाद्योऽन्यथा भवेत् ।
तमाप्तश्रावकासिद्धेः शब्दहीनं विदुर्यथा ॥ २२ ॥
स्फुरत्तडिल्लयिनो वित्तताम्भोगरीयसः ।
तेजस्तिरयतः सौरं घनान् पश्य दिवोऽभितः ॥ २३ ॥
यतिश्छन्दोऽधिरूढानां शब्दानां या विचारणा ।
तदपेतं यतिभ्रष्टमिति निर्दिश्यते यथा ॥ २४ ॥
विद्युत्वन्तस्तमालासितवपुष इमे वारिवाहा ध्वनन्ति ॥ २५
गुरोर्लघोश्च वर्णस्य योऽस्थाने रचनाविधिः ।
तन्न्यूनाधिकता वाऽपि भिन्नवृत्तमिदं यथा ॥ २६ ॥
भ्रमति भ्रमरमाला काननेषून्मदाऽसौ ।
विरहितरमणीकोऽर्हस्यद्य गन्तुम् ॥ २७ ॥
कान्ते इन्दुशिरोरत्ने आदधाने उदंशुनी ।
पातां वः शम्भुशर्वाण्याविति प्राहुर्विसन्ध्यदः ॥ २८ ॥
या देशे द्रव्यसंभूतिरपि वा नोपदिश्यते ।
तत्तद्विरोधि विज्ञेयं स्वभावात्तद्यथोच्यते ॥ २९ ॥
मलये कन्दरोपान्तरूढकालागुरुद्रुमे ।
सुगन्धिकुसुमानम्रा राजन्ते देवदारवः ॥ ३० ॥
षण्णामृतूनां भेदेन कालः षोढेव भिद्यते ।
तद्विरोधकृदित्याहुर्विपर्यासादिदं यथा ॥ ३१ ॥

170 BHĀMAHĀLAṄKĀRA
उदूढशिशिरासारान् प्रावृषेण्यान् नभस्वतः ।
फुल्लाः सुरभयन्तीमे चूताः काननशोभिनः ॥ ३२ ॥
कला-संकलना प्रज्ञा शिल्पान्‍यस्याश्च गोचरः ।
विपर्यस्तं तथैवाहुस्तद्विरोधकरं यथा ॥ ३३ ॥
ऋषभात्पञ्चमस्तस्मात् सषड्जं धैवतं स्मृतम् ।
अयं हि मध्यमग्रामो मध्यमे पीडितर्षभः ॥ ३४ ॥
इति साधारितं मोहादन्यथैवावगच्छति ।
अन्यास्वपि कलास्वेवमभिधेया विरोधिता ॥ ३५ ॥
स्थास्नुजङ्गमभेदेन लोकं तत्त्वविदो विदुः ।
स च तद्व्यवहारोऽत्र तद्विरोधकरं यथा ॥ ३६ ॥
तेषां कटतटभ्रष्टैर्गजानां मदबिन्दुभिः ।
प्रावर्तत नदी घोरा हस्त्यश्वरथवाहिनी ॥ ३७ ॥
धावतां सैन्यवाहानां फेनवारि मुखाच्च्युतम् ।
चकार जानुदघ्नापान् प्रतिदिङ्मुखमध्वनः ॥ ३८ ॥
न्यायः शास्त्रं त्रिवर्गोक्तिर्दण्डनीतिं च तां विदुः ।
अतो न्यायविरोधीष्टमपेतं यत्तया यथा ॥ ३९ ॥
विजिगीषुमुपन्यस्य वत्सेशं वृद्धदर्शनम् ।
तस्यैव कृतिनः पश्चादभ्यधाच्चारशून्यताम् ॥ ४० ॥
अन्तर्योधशताकीर्णं सालङ्कायननेतृकम् ।
तथाविधं गजच्छद्म नाज्ञासीत्स स्वभूगतम् ॥ ४१ ॥
यदि वोपेक्षितं तस्य सचिवैः स्वार्थसिद्धये ।
अहो नु मन्दिमा तेषां भक्तिर्वा नास्ति भर्तरि ॥ ४२ ॥

FOURTH PARICCHEDA 171
शरा दृढधनुर्मुक्ता मन्युमद्भिररातिभिः ।
मर्माणि परिहृत्यास्य पतिष्यन्तीति काऽनुमा ॥ ४३ ॥
हतोऽनेन मम भ्राता मम पुत्रः पिता मम ।
मातुलो भागिनेयश्च रुषा संरब्धचेतसः ॥ ४४ ॥
अस्यन्तो विविधान्याजावायुधान्यपराधिनम् ।
एकाकिनमरण्यान्यां न हन्युर्बहवः कथम् ॥ ४५ ॥
नमोऽस्तु तेभ्यो विद्वद्भयो येऽभिप्रायं कवेरिमम् ।
शास्त्रलोकावपास्यैवं नयन्ति नयवेदिनः ॥ ४६ ॥
सचेतसो वनेभस्य चर्मणा निर्मितस्य च ।
विशेषं वेद बालोऽपि कष्टं किंतु कथं नु तत् ॥ ४७ ॥
आगमो धर्मशास्त्राणि लोकसीमा च तत्कृता ।
तद्विरोधि तदाचारव्यतिक्रमणतो यथा ॥ ४८ ॥
भूभृतां पीतसोमानां न्याय्ये वर्त्मनि तिष्ठताम् ।
अलंकरिष्णुना वंशं गुरौ सति जिगीषुणा ॥ ४९ ॥
अभार्योढेन संस्कारमन्तरेण द्विजन्मना ।
नरवाहनदत्तेन वेश्यावान् निशि पीडितः ॥ ५० ॥
न दूषणायमुदाहृतो विधि-
र्न चाभिमानेन किमु प्रतीत्ये ।
कृतात्मनां तत्वदृशां च मादृशो
जनोऽभिसन्धिं क इवावभोत्स्यते ॥ ५१ ॥
॥ इति भामहालंकारे चतुर्थः परिच्छेदः ॥

पञ्चमः परिच्छेदः ।
अथ प्रतिज्ञाहेत्वादिहीनं दुष्टं च वर्ण्यते ।
समासेने यथान्यायं तन्मात्रार्थप्रतीतये ॥ १ ॥
प्रायेण दुर्बोधतया शास्त्राद्विभ्यत्यमेधसः ।
तदुपच्छन्दनायैष हेतुन्यायलवोच्चयः ॥ २ ॥
स्वादुकाव्यरसोन्मिश्रं शास्त्रमप्युपयुञ्जते ।
प्रथमलीढमधवः पिबन्ति कटु भेषजम् ॥ ३ ॥
न स शब्दो न तद्वाच्यं न स न्यायो न सा कला ।
जायते यन्न काव्याङ्गमहो भारो महान्कवेः ॥ ४ ॥
सत्त्वादयः प्रमाणाभ्यां प्रत्यक्षमनुमा च ते ।
असाधारणसामान्यविषयत्वं तयोः किल ॥ ५ ॥
प्रत्यक्षं कल्पनापोढं ततोऽर्थादिति केचन ।
कल्पनां नामजात्यादियोजनां प्रतिजानते ॥ ६ ॥
समारोपः किलैतावान्सदर्थालम्बनं च तत् ।
जात्याद्यपोहे वृत्तिः क क्व विशेषः कुतश्च सः ॥ ७ ॥
तदपोहेषु च तथा सिद्धा सा बुद्धिगोचरा ।
अवस्तुकं चेद्वितथं प्रत्यक्षं तत्त्ववृत्ति हि ॥ ८ ॥
ग्राह्यग्राहकभेदेन विज्ञानांशो मतो यदि ।
विज्ञानमात्रसादृश्याद्विशेषोऽस्य विकल्पना ॥ ९ ॥

FIFTH PARICCHEDA 173
अर्थादेवेति रूपादेस्तत एवेति नान्यतः ।
अन्यथा घटविज्ञानमन्येन व्यपदिश्यते ॥ १० ॥
त्रिरूपाल्लिङ्गतो ज्ञानमनुमानं च केचन ।
तद्विदो नान्तरीयार्थदर्शनं चापरे विदुः ॥ ११ ॥
विवादास्पदधर्मेण धर्मी कृतविशेषणः ।
पक्षस्तस्य च निर्देशः प्रतिज्ञेत्यभिधीयते ॥ १२ ॥
तदर्थहेतुसिद्धान्तसर्वागमविरोधिनी ।
प्रसिद्धधर्मा प्रत्यक्षबाधिनी चेति दुष्यति ॥ १३ ॥
तयैव हि तदर्थस्य विरोधकरणं यथा ।
यतिर्भम पिता बाल्यात्सूनुर्यस्याहमौरसः ॥ १४ ॥
अस्त्यात्मा प्रकृतिर्वेति ज्ञेया हेत्वपवादिनी ।
धर्मिणोऽस्याप्रसिद्धत्वात्तद्धर्मोऽपि न सेत्स्यति ॥ १५ ॥
शाश्वतोऽशाश्वतो वेति प्रसिद्धे धर्मिणि ध्वनौ ।
जायते भेदविषयो विवादो वादिनोर्मिथः ॥ १६ ॥
स्वसिद्धान्तविरोधित्वाद्विज्ञेया तद्विरोधिनी ।
कणभक्षो यथा शब्दमाचक्षीताविनश्वरम् ॥ १७ ॥
सर्वशास्त्रविरुद्धत्वात्सर्वागमविरोधिनी ।
यथा शुचिस्तनुस्त्रीणि प्रमाणानि न सन्ति वा ॥ १८ ॥
आकुमारमसंदिग्धधर्माहितविशेषणा ।
प्रसिद्धधर्मेति मता श्रोत्रग्राह्यो ध्वनिर्यथा ॥ १९ ॥
प्रत्यक्षबाधिनी तेन प्रमाणेनैव बाध्यते ।
यथा शीतोऽनलो नास्ति रूपमुष्णः क्षपाकरः ॥ २० ॥

174 BHĀMAHĀLAṄKĀRA
सन्द्वयोः सदृशे सिद्धो व्यावृत्तस्तद्विपक्षतः ।
हेतुस्त्रिलक्षणो ज्ञेयो हेत्वाभासो विपर्ययात् ॥ २१ ॥
सन्द्वयोरिति यः सिद्धः स्वपक्षपरपक्षयोः ।
अभिन्नलक्षणः पक्षः फलभेदादयं द्विधा ॥ २२ ॥
परपक्षानुपादाने तद्वृत्तेश्चानुदाहृतौ ।
कथमन्यतरासिद्धहेत्वाभासव्यवस्थितिः ॥ २३ ॥
साध्यधर्मानुगमतः सदृशस्तत्र यश्च सन् ।
अन्योऽप्यसावेक इव सामान्यादुपचर्यते ॥ २४ ॥
विपक्षस्तद्विसदृशो व्यावृत्तस्तत्र यो ह्यसन् ।
इति द्वयैकानुगतिव्यावृत्तिर्लक्ष्मसाधुता ॥ २५ ॥
साध्यसाधनधर्माभ्यां सिद्धो दृष्टान्त उच्यते ।
तद्विपर्ययतो वापि तदाभासस्तद्वृत्तितः ॥ २६ ॥
साध्येन लिङ्गानुगतिस्तद्भावे च नास्तिता ।
ख्याप्यते येन दृष्टान्तः स किलान्यैर्द्विधोच्यते ॥ २७ ॥
दूषणं न्यूनताद्युक्तिर्न्यूनं हेत्वादिनाऽथ च ।
तन्मूलत्वात्कथायाश्च न्यूनं नेष्टं प्रतिज्ञया ॥ २८ ॥
जातयो दूषणाभासास्ताः साधर्म्यसमादयः ।
तासां प्रपञ्चो बहुधा भूयस्त्वादिह नोदितः ॥ २९ ॥
अपरं वक्ष्यते न्यायलक्षणं काव्यसंश्रयम् ।
इदं तु शास्त्रगर्भेषु काव्येष्वभिहितं यथा ॥ ३० ॥
अथ नित्याविनाभावि दृष्टं जगति कारणम् ।
कारणं चेन्न तन्नित्यं नित्यं चेत्कारणं न तत् ॥ ३१ ॥

FIFTH PARICCHEDA 175
लक्ष्म प्रयोगदोषाणां भेदेनानेन वर्त्मना ।
सन्ध्यादिसाधनासिद्धयै शास्त्रेपूदितमन्यथा ॥ ३२ ॥
तज्ज्ञैः काव्यप्रयोगेषु तत्प्रादुष्कृतमन्यथा ।
तत्र लोकाश्रयं काव्यमागमस्तत्त्वदर्शिनः ॥ ३३ ॥
असिसंकाशमाकाशं शब्दो दूरानुपात्ययम् ।
सदैव वारि सिन्धूनामहो स्थेमा महाचिषः ॥
रूपादीनां यथा द्रव्यमाश्रयो नश्यतीति च ॥ ३४ ॥
इष्टकार्याभ्युपगमं प्रतिज्ञां प्रतिजानते ।
धर्मार्थकामकोपानां संश्रयात्सा चतुर्विधा ॥ ३५ ॥
जरामेष बिभर्मीति प्रतिज्ञाय पितुर्यथा ।
तथैव पुरुणाऽभारि सा स्याद्धर्मनिबन्धनी ॥ ३६ ॥
उपलप्स्ये स्वयं सीतामिति भर्तृनिदेशतः ।
हनूमता प्रतिज्ञाय सा ज्ञातेत्यर्थसंश्रया ॥ ३७ ॥
आहरिष्याम्यमूमद्य महासेनात्मजामिति ।
कृत्वा प्रतिज्ञां वत्सेन हृतेति मदनाश्रया ॥ ३८ ॥
भ्रातुर्भ्रातृव्यमुन्मथ्य पास्याम्यस्यासृगाहवे ।
प्रतिज्ञाय यथा भीमस्तच्चकारावशो रुषा ॥ ३९ ॥
कार्योऽन्यत्र प्रतिज्ञायाः प्रयोगो न कथंचन ।
परित्यागश्च कर्तव्यो नासां चतसृणामपि ॥ ४० ॥
प्रायोपवेशाय यथा प्रतिज्ञाय सुयोधनः ।
राज्याय पुनरुत्तस्थाविति धर्मविरोधिनी ॥ ४१ ॥
आहूतो न निवर्तेऽहं द्यूतायेति युधिष्ठिरः ।