कौषीतकि ब्राह्मण (शाङ्खायन ब्राह्मण - उदय प्रणीत व्याख्या सहित सटीक)

कौषीतकिब्राह्मणम्

XVIII, 4, १६-5, ३० — कौषीतकिब्राह्मणे — 86

।१५। द्वाभ्यां यजेत् ।१६। द्वाभ्यां ह्याश्विनमित्याख्यायते ।१७। अनवानं गायत्रीमुक्त्वा
विराजोऽर्धर्चेऽवानिति ।१८। श्रीर्विराळन्नाद्यम् ।१९। श्रियां तद् विराज्यन्नाद्ये प्रतिष्ठितिति
।२०। उत्तरेण विराजोऽर्धर्चेन वषट्करोति¹ ।२१। स्वर्गं एव तल्लोके यजमानं दधाति
।२२। विराजैव यजेदिति ह स्माह कौषीतकिः ।२३। त्रयस्त्रिंशदक्षरा वै विराट् ।२४।
त्रयस्त्रिंशद् देवताः ।२५। अक्षरभाजो देवताः करोति ।२६। अश्विना वायुना युवं सुदक्षेति
त्वेव स्थिताश्विनी त्रिष्टुप् तिरोअह्न्यचवती ।२७। तिरोअह्नया हि सोमा भवन्ति ।२८।
अथो बलं वै वीर्यं त्रिष्टुप् ।२९। बलमेव तद् वीर्यं यजमाने दधाति ।३०। अनुवषट्करो-
त्याहुतीनामेव शान्त्यै ।३१। आहुतीनां प्रतिष्ठित्त्यै ।३२। संसन्नेषु⁷ छन्दोगेषु प्रवृत्तहोमीये⁸
आहुती जुहोति ।३३। महच्छस्त्वं वाक् च मनश्च प्रीते उच्चच्छातमिति⁹ ।३४ ।।४।।

¹ L. P. ०भापीयात्; L. (var.) as here
² L. P. यदेनं
³ L. प्रत्युत्सर्पेरन्; ER. प्रत्युत्पन्ति
⁴ IO. पाप्मनो
⁵ L. P. Here ends Khaṇḍa 4
⁶ BM¹. BM². अवानिति
⁷ BM². संपन्नेषु
⁸ P. प्रवृत्त०
⁹ L. उच्चच्छाते इति; P. उद्यत्साते इति; L. P. Here ends Khaṇḍa 5

अथ हारियोजनेन चरन्ति ।१। हरी एव तत् प्रीणन्ति ।२। अत्र देवाः साध्याः प्रीता
भवन्ति ।३। त्रिष्टुभं हारियोजनस्य पुरोनुवाक्यामनूच्य जगत्या यजति ।४। बलं वै वीर्यं
त्रिष्टुप् ।५। पशवो जगती ।६। बल एव तद् वीर्येऽन्तः पशुषु च प्रतितिष्ठति ।७। महती
याज्या महद्धि तृतीयसवनम् ।८। अनुवषट्करोत्याहुतीनामेव शान्त्यै ।९। आहुतीनां प्रति-
ष्ठित्यै ।१०। तासां भूयिष्ठा धानानामाददीत ।११। पशवो वै धानाः ।१२। भूमानमेव
तत् पशूनामात्मन् धत्ते ।१३। अथ यदृचं जपन्ति¹ स्वस्त्ययनमेव तत् कुर्वते² ।१४। ता
आहवनीयस्य भस्मान्ते निवपन्ति³ ।१५। योनिर्वै⁴ पशूनामाहवनीयः ।१६। स्व एवै-
नांस्तद् गोष्ठेऽजनपक्रमे दधति⁵ ।१७। अथ शाकलान् जुह्वति ।१८। तद् यथाऽहिर्जिर्णायाै
त्वचो निर्मुच्येत ।१९। इषीका वा मुञ्जात् ।२०। एवमेवैते सर्वस्मात् पाप्मनः संप्रमुच्यन्ते⁶
।२१। अथ सव्यावृतोऽप्सु सोमानुपवपयन्ति ।२२। तानिहान्तर्वेद्यासादयन्ति ।२३। तद्धि
सोमस्यायतनम् ।२४। व्यपवर्धन्ते⁷ बर्हिष्पिञ्जलानि ।२५। यदा वा आपश्चौषधयश्च संगच्छन्ते
।२६। अथ कृत्वः सोमः ।२७। ता वैष्णव्यार्चा निनयन्ति ।२८। यज्ञो वै विष्णुः ।२९।
यज्ञ एवैनांस्तदन्ततः प्रतिष्ठापयन्ति ।३० ।।५।।

¹ L. P. add यदाहुतीर्जुह्वति
² L. P. add यज्ञस्यैव शान्त्यै यजमानस्य च भिषज्यायै
³ P. निर्वपन्ति
⁴ L. (var.). P. ज्योतिर्वे
⁵ L. P. Here ends Khaṇḍa 6
⁶ L. P. Here ends Khaṇḍa 7
⁷ L. P. व्यव०

87 — अवभृथः — XVIII, 6, १-8, १६

अथ प्राणान्त्संमृशन्ते¹ ।१। तद् यदेवात्र प्राणानां क्रूरीकृतं यद् विलिष्टं तदेवैतदाप्या-
ययन्ति तद् भिषज्यन्ति ।२। भक्षपरिशीन् कुर्वते ।३। मानुषेणैव तद् भक्षेण दैवं भक्ष-
मन्तर्दधते² ।४। अवभृथः ।५। अमुमेवैतत् सवनैरीप्सन्ति योऽसौ तपति ।६। उद्यन्तं प्रातः-
सवनेन ।७। मध्यं सन्तं माध्यंदिनेन सवनेन ।८। अस्तं यन्तं तृतीयसवनेन ।९। स वा
एषोऽप्सु प्रविश्य वरुणो भवति ।१० ।।६।।

¹ L. P. ०मृशन्ति
² L. P. Here ends Khaṇḍa 8

तस्माद् वारुणमेककपालं पुरोडाशं निर्वपन्ति¹ ।१। एकस्था वै श्रीः ।२। श्रीर्वै वरुणः
।३। श्रियामेव तदन्ततः प्रतितिष्ठन्ति² ।४। तेऽन्तरेण चात्वालोत्करा उपनिष्क्रामन्ति ।५।
तद्धि यज्ञस्य तीर्थमाप्रानं नाम ।६। तदेतदृचाम्युदितम् ।७। आप्रानं तीर्थं क इह प्र
वोचदिति ।८। एतेन वै देवास्तीर्थेन यज्ञं प्रपद्य सर्वान् कामानापुः ।९। तथो एवैतद् यजमान
एतेनैव तीर्थेन यज्ञं प्रपद्यते³ ।१०। सर्वान् कामानाप्नोति⁴ ।११। ते यस्यां दिश्यापो भवन्ति
तां दिशमभ्यावृत्य चरन्ति ।१२। सा वै प्राची दिग् यस्यां देवताः ।१३। चतुरः प्रयाजान्
यजत्यृते बर्हिष्कम्⁵ ।१४। बर्हिष्मन्तमुत्सृजति ।१५। न ह्यत्र बर्हिः स्तीर्यते ।१६। वार्त्र-
घ्नावाज्यभागौ भवतः पाप्मन एव वधाय ।१७। अथो हास्य पौर्णमासात् तन्नादनितं
भवति ।१८। अप्सुमन्तौ हैके कुर्वन्ति ।१९। वार्त्रघ्नौ त्वेव स्थितौ ।२०। अथ यदप्सु वरुणं
यजति ।२१। स्व एवैनं तदायतने प्रीणाति ।२२। अथ यदग्नीवरुणौ यजति ।२३। अग्नाग्निः
सर्वेषु हविःषु भागी भवति ।२४। द्वावनुयाजौ यजत्यृते बर्हिष्कम्⁶ ।२५। बर्हिष्मन्त-
मुत्सृजति ।२६। प्रजा वै बर्हिः ।२७। नेत् प्रजाम्प्सु प्रव्रजानीति ।२८ ।।७।।

¹ L. P. निर्वपति
² L. P. प्रतितिष्ठति
³ L. P. प्रपद्य
⁴ L. P. Here ends Khaṇḍa 9
⁵ L. P. बर्हिष्कान्
⁶ L. P. बर्हिष्को

त एकशतं प्रयाजानुयाजा भवन्ति ।१। शतायुर्वै पुरुषः¹ शतवीर्यः शतेन्द्रियः ।२। उप
य एकशततमः स आत्मा ।३। तदेतदाङ्गिरसामयनम् ।४। स एतेनायनेन² प्रतिपद्याङ्गिर-
रसां³ सलोकतां सायुज्यमाप्नोति ।५। अथ याः षड् वाष्टौ वा वषट्कृतयः ।६। तदादि-
त्यानामयनम्⁴ ।७। स एतेनायनेन⁵ प्रतिपद्यादित्यानां⁶ सलोकतां सायुज्यमाप्नोति⁷ ।८।
अनुबन्ध्या ।९। चतुर्थमेवैतत् सवनं यदनूबन्ध्या ।१०। तस्मादच्युता भवति ।११। चतुर्थं
ह्येवैतत् सवनानाम् ।१२। सा वै मैत्रावरुणी भवति ।१३। अग्नीषोमीयो हि पुरस्तात् कृतो
भवति⁸ ।१४। तस्मान्मैत्रावरुणी भवति ।१५। यज्ञस्यैव संभरतायै ।१६। अथ यदप्सु

कौषीतकिब्राह्मणम्

[पृष्ठम् ८८]

XVIII, 8, १७-9, २९ कौषीतकिब्राह्मणे 88

वरुणम् यजति ॥१७॥ अत्र मित्रो हीनो भवति ॥१८॥ तस्मान्मैत्रावरुणी भवति ॥१९॥ मित्र-
स्यैवानुलब्ध्यै⁹ ॥२०॥ अथ यदि पशुरावीतोऽनुपाकृतो¹⁰ म्रियेत ॥२१॥ ऋत्विग्भ्यस्तं कार-
येत् ॥२२॥ अथान्यं तद्रूपं तद्वर्णमालभेरन्¹¹ ॥२३॥ तमाप्रीतं पर्यग्निकृतमुदञ्चं नयेयुः¹²
॥२४॥ तस्यानु न्यायमितरं¹³ कर्षयेयुः¹⁴ ॥२५॥ तयोर्नाना वपे उल्लिख्य नाना श्रपयित्वा
नानावदाय समाने वषट्कारे जुहुयुः ॥२६॥ तयोर्नानैव पशुपुरोडाशौ श्रपयित्वा नाना-
वदाय समाने वषट्कारे जुहुयुः ॥२७॥ तयोर्नानैव हविर्षी श्रपयित्वा नानावदाय समाने
वषट्कारे जुहुयुः ॥२८॥ एवं तृतीयगुदावेवं जाघन्या¹⁵ ॥२९॥ यदि त्वप्येकयैवाप्रियाप्रीतः¹⁶
स्यात् ॥३०॥ तेनैव प्रचरेयुरिति सा स्थितिः ॥३१॥ प्राणा वा आप्रयः¹⁷ ॥३२॥ प्राणा-
नेवास्मिंस्तद् दधाति ॥३३ ॥४॥

¹ L. P. add शतपर्वा
² IO. ॰यतनेन
³ L. ॰पद्यतेऽङ्गि॰
⁴ IO. ॰मायनं
⁵ IO. ॰यतनेन; L. (var.) एनेना॰
⁶ L. P. ॰पद्यत आदि॰
⁷ L. P. Here ends Khaṇḍa 10
⁸ L. (var.) adds तस्मादच्युता भवति
⁹ L. P. Here ends Khaṇḍa 11
¹⁰ L. P. IO. ॰रानीतो॰
¹¹ L. P. तद्देवतं पशुमालभेरन्. L. records the reading तद्रूपं (for तद्देवतं) in IO. but does not mention the omission of पशुं therein
¹² L. P. add तं संज्ञपयेयुः
¹³ L. (var.) ज्ञातमि॰; ज्ञायमि॰; the latter is also P. reading
¹⁴ L. कर्शयॆयुः
¹⁵ IO. BM². जघन्यौ
¹⁶ IO. ॰कयैवावाप्रीतः
¹⁷ L. P. आप्रियः

अथ¹ यद्यष्टापदी स्यात् कथं स्यादिति ॥१॥ गर्भस्य त्वचो वपा रूपं² फालीकरणान्
गर्भमिति शामित्रे श्रपयित्वेतरस्य वषट्कारेषु शामित्र³ एव जुहुयुः ॥२॥ रक्षांसि ह वा
एतद् यज्ञं गच्छन्ति यदत्रैतादृग् भवति ॥३॥ तानि तेनापहन्ति ॥४॥ तदरक्षोहतम् ॥५॥
एवं नु यदि पशुरनूबन्ध्या भवति ॥६॥ यद्यु वै पयस्या ॥७॥ एतद् वै मित्रावरुणयोः स्वं
हविर्यत् पयस्या ॥८॥ मित्रावरुणयोः पयस्येति ह⁴ स्थिता

कौषीतकिब्राह्मणम् — अध्यायः १९ (XIX)

XIX, 1, १-२, १९ (पृष्ठम् ९०)

ते वै दीक्षिष्यमाणा अग्नीन्संनिवपन्ते ।१। एकधैव तद् बलं वीर्यं यजमाना॑ आत्मन्
दधते ।२। अथैतां संनिवपनीयामिष्टिं तन्वते ।३। तेऽग्नये ब्रह्मण्वतेऽष्टाकपालं पुरोळाशं
निर्वपन्ति ।४। अग्नये क्षत्रवत एकादशकपालम् ।५। अग्नये क्षत्रभृते द्वादशकपालम् ।६।
ब्रह्मक्षात्रे एव तद् यजमानाः समारोहन्ति ।७। ताभ्यामेवैतत् स्वस्ति संवत्सरं तरन्ति² ।८।
³⁻त एतेन³⁻ प्राजापत्येन पशुना यजन्ते ।९। प्रजापतिप्रसूताः स्वस्तिमं संवत्सरं समभ्र-
वामहा इति ।१०। तं⁴ हैके वायव्यं कुर्वन्ति ।११। एतद् वै प्रजापतेः प्रत्यक्षं रूपं यद् वायु-
रिति ।१२। अग्नय उ हैके कामाय कुर्वन्ति ।१३। अग्निर्वे कामो देवानामीश्वरः ।१४।
सर्वैषामेव देवानां प्रीत्यै ।१५। तस्य हैके वैश्वानरीयं पशुपुरोळाशं कुर्वन्ति ।१६। असौ
वै वैश्वानरो योऽसौ तपति ।१७। एतमेव तत् प्रीणन्ति⁵ ।१८। ⁶⁻अथ या बहूनां संनिव-
पनीयोत्था संभरणीया संकस्य दीक्षिष्यमाणस्य भवति⁶⁻ ।१९। ते पुरस्तादेव दीक्षाप्रसवान्⁷
कल्पयन्ते⁸ ।२०। तैषस्यामावास्याया एकाह उपरिष्टाद् दीक्षेरन् ।२१। माघस्य वेत्याहुः
।२२। तदुभयं व्युदितम्९ ।२३। तैषस्य त्वेवोदिततरमिव ।२४। त एतं त्रयोदशमधिचरं
मासमाप्नुवन्ति ।२५। एतावान् वै संवत्सरो यदेष त्रयोदशो मासः ।२६। तदत्रैव सर्वः
संवत्सर आप्तो भवति¹⁰ ।२७। स वै माघस्यामावास्यायामुपवसत्युदङ्ङावर्त्स्यन् ।२८।
उपेमे वसन्ति ।२९ ।१।

पादटिप्पण्यः (Footnotes):
¹ L. P. omit
² L. (var.) P. चरन्ति; L. P. add बहूनां चेष्यमाणानामेषा संनिवपनीयोत्था (P. था) संभरणीया सैवैकस्य दीक्षिष्यमाणस्य भवति ॥१॥
³⁻³ L. P. अथैतेन; L. (var.) as here
⁴ L. P. तस्य
⁵ IO. प्रीणाति
⁶⁻⁶ L. P. omit
⁷ L. (var.) ॰प्रसुवान्
⁸ L. (var.) कल्पन्ते
⁹ C. विदितं
¹⁰ L. P. Here ends Khaṇḍa 2

प्रायणीयेनातिरात्रेण¹ यक्ष्यमाणाः ।१। तदेनं प्रथममाप्नुवन्ति ।२। तं चतुर्विंशेनार-
भन्ते ।३। तदारम्भणीयस्यानारम्भणीयत्वम् ।४। स षण्मासानुदङ्ङेति ।५। तमूर्ध्वः षळ-
हैरनुयन्ति ।६। स षण्मासानुदङ्ङित्वा तिष्ठते दक्षिणतोऽवर्त्स्यन् ।७। उपेमे वसन्ति विषु-
वतीयैनाह्ना यक्ष्यमाणाः ।८। तदेनं द्वितीयमाप्नुवन्ति ।९। स षण्मासान् दक्षिणैति ।१०।
तमावृत्तः षळहैरनुयन्ति ।११। स षण्मासान् दक्षिणेत्वा तिष्ठत उदङ्ङावर्त्स्यन् ।१२।
उपेमे वसन्ति महाव्रतीयेनाह्ना यक्ष्यमाणाः ।१३। तदेनं तृतीयमाप्नुवन्ति ।१४। तं यत्
त्रिराप्नुवन्ति ।१५। त्रेधा विहितो वै संवत्सरः ।१६। संवत्सरस्यैवाप्त्यै ।१७। तदुतैषा-
भिगीयते² ।१८। अहोरात्राणि विदधदूर्णाका³ इव धीर्यः⁴ ।१९। षण्मासो दक्षिणादित्यः⁵

पादटिप्पण्यः (Footnotes):
¹ L. प्रायणीयेणा॰
² L. ॰षापि यज्ञगाथा॰; remarks that three MSS. have यज्ञगाथा on the margin; EM. ॰षाभि यज्ञगाथा॰; P. ॰षापि गीयते
³ L. P. ॰र्णावा
⁴ L. (var.) जूर्यः
⁵ L. P. ॰णा नित्यः; L. (var.) as here

XIX, 2, २०-३, २७ (अग्निचयनम्, पृष्ठम् ९१)

षळुदङ्ङेति⁶ सूर्य इति ।२०। षड्ढ्येष मासानुदङ्ङेति⁷ ।२१। षड् दक्षिणा⁴ ।२२। अथै-
तामग्निचित्यायां पञ्चहविषं दीक्षणीयामिष्टिमेके तन्वते९ ।२३। पाङ्क्तो वै यज्ञो यज्ञस्यै-
वाप्त्यै ।२४। अथैतामातिथ्यां पञ्चहविषमेवेष्टिमेके तन्वते९ ।२५। पाङ्क्तो वै यज्ञो यज्ञ-
स्यैवाप्त्यै ।२६। अथैता बह्वग्नीरन्वाह ।२७। बहून् ह्यग्नीन् प्रणयन्ति ।२८। ¹⁰⁻तस्माद्
बह्वग्नीरन्वाह⁻¹⁰ ।२९। ता वै चतस्रो भवन्ति ।३०। चतुष्टयं वा इदं सर्वम् ।३१। अस्यैव
सर्वस्याप्त्यै ।३२। त्रिः प्रथमया त्रिरुत्तमयाऽहो संपद्यन्ते ।३३। अष्टाक्षरा गायत्री ।३४।
गायत्रो वा अग्निर्गोर्यायत्रच्छन्दाः ।३५। स्वेनैव तच्छन्दसाग्नीन् प्रणयन्ति ।३६। ¹⁰⁻ता वा
उपांशु भवन्ति ।३७। रेतःसिक्तिर्वा अग्निचित्या ।३८। उपांशु वै रेतः सिच्यते ।३९।
अभिरूपा भवन्ति ।४०। यद् यज्ञेऽभिरूपं तत् समृद्धं यज्ञस्यैव समृद्धयै⁻¹⁰ ।४१। अथैनं¹¹
चिन्वन्ति यावदहं कामयन्ते ।४२। अथैनं¹² संचितं सामभिः परिष्टुवन्ति ।४३ ।॥२॥

पादटिप्पण्यः (Footnotes):
⁶ L. (var.) ॰डुदगेति
⁷ L. P. उदङ् मासानैति
⁸ L. P. add तद्वै न तस्मिन् काले दीक्षेरन्नागतं सस्यं भवति दहरकाओषधयि भवन्ति संवेपमाना अवमुष्यादुदायन्ति तस्मादत्र न दीक्षेरंश्चैत्रस्यामावास्याया एकाह उपरिष्टाद्दीक्षेरन्नागतं सस्यं भवति महान्त्यहानि भवन्त्यसंवेपमाना अवमुष्यादुदायन्ति तस्मादेतत्स्थितम् ॥३॥
⁹ L. P. add पञ्चपदा पङ्क्तिः
¹⁰⁻¹⁰ L. P. omit
¹¹ L. P. अथ
¹² L. P. अथैतं

अथ होतारमाहुरग्न्युक्थमनुशंसैति¹ ।१। रुद्रो ह वा एष देवानामाशान्तः संचितो भवति
।२। तमवैतच्छमयन्ति² ।३। निरुक्तं वैश्वानरं यजति ।४। निरुक्तो ह्येष तदा भवति यदा-
ग्नीन् प्रणयन्ति³ ।५। अथात ऊर्ध्वमेकाहिकं कर्म ।६। हविर्धानयोः प्रवर्तनमग्नीषोमयोः
प्रणयनमग्नीषोमीयः पशुस्तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।७। अथाग्नीषोमीयस्य पशुपुरोडाशमन्वाञ्चि
देवसूम्यो हवींषि निर्वपन्ति ।८। एता ह वै देवताः सवानामीशते ।९। ता अत्र प्रीणन्ति
।१०। ता एभ्यः⁴ प्रीताः सवान्⁵ प्रस्रवन्ति ।११। ⁶⁻तस्माद् देवस्वः ।१२। ता-⁶ वा अष्टौ
भवन्ति ।१३। एताभिर्वै देवाः सर्वा अष्टीराप्नुवन् ।१४। तथो एवैतद् यजमाना एता-
भिरेव सर्वा अष्टीरश्नुवते ।१५। अत्र हेके सर्वपृष्ठायै हवींषि निर्वपन्ति ।१६। सर्वं वा अग्नि-
चित्या ।१७। सर्वेण सर्वमाप्नवामेति ।१८। तानि वै दश हवींषि भवन्ति ।१९। दशाक्षरिणी
विराट् ।२०। श्रीर्विराळ्नान्नाद्यम् ।२१। श्रियो विराजोऽन्नाद्यस्योपाप्त्यै ।२२। अथ सुन्वन्ति
यावदहं कामयन्ते ।२३। अथाग्नूबन्ध्यस्य वपायां संस्थितायां त्वाष्ट्रेण पशुना चरन्ति ।२४।
रेतःसिक्तिर्वै त्वाष्ट्रः ।२५। पत्नीशाले चरन्ति ।२६। पत्नीषु वै रेतः सिच्यते ।२७। उपांशु

An exact line-by-line transcription of the two pages into clean Markdown in Unicode Devanagari:

[पृष्ठम् ९२]

$$XIX, 3, २८-5, २ \qquad\qquad\qquad कौषीतकिब्राह्मणे \qquad\qquad\qquad 92$$

चरन्ति ॥२८॥ रेतःसिक्तिर्वै त्वाष्ट्रः ॥२९॥ उपांशु वै रेतः सिच्यते ॥३०॥ पर्यग्निकृतमुत्सृजन्ति
न संस्थापयन्ति ॥३१॥ रेतःसिक्तिर्वै त्वाष्ट्रः ॥३२॥ नेद् रेतः सिक्तं पुरा कालात् संस्था-
पयामेति ॥३३ ॥३॥

$^1 L. P. ॰मनुषपेति \qquad ^2 L. P. ॰च्छमयति \qquad ^3 L. P. Here ends Khaṇḍa 4$
$^4 L. P. अत्र \qquad ^5 L. (var.) सर्वान् \qquad ^{6-6} L. (var.) तस्मादेव स्वस्ता; P. तस्माद्देवस्य स्ता$
$^7 L. P. Here ends Khaṇḍa\text

पृष्ठम् ९४

संवत् तत् संवत्सरमभिवदति ।२४। तदेतस्याह्नो रूपम् ।२५। किमु श्रेष्ठः किं यविष्ठो
न आजगन्मत्यार्भवम् ।२६। ⁷⁻तस्मिन् वा अस्ति⁻⁷ संवत्सर इदमद्या व्यख्यतेति ।२७।
तत् प्रत्यक्षं संवत्सरमभिवदति ।२८। तदेतस्याह्नो रूपम् ।२९। यज्ञस्य वो रथ्यं विश्पतिं
विशामिति शार्यातं वैश्वदेवम् ।३०। ⁸⁻तस्मिन् वा अस्तीन्द्रो⁻⁸ मित्रो वरुणः सं चिकित्सिर
इति ।३१। संवत् तत् संवत्सरमभिवदति ।३२। तदेतस्याह्नो रूपम् ।३३। वैश्वानराय
धिषणामृतावधृ इति वैश्वानरीयम् ।३४। ⁷⁻तस्मिन् वा अस्ति⁻⁷ धिया रथं न कुलिशः
समृण्वतीति ।३५। संवत् तत् संवत्सरमभिवदति ।३६। तदेतस्याह्नो रूपम् ।३७। वृष्णे
शर्धाय सुमखाय वेधस इति मारुतम् ।३८। ⁷⁻तस्मिन् वा अस्ति⁻⁷ गिरः समज्रे विद-
थेष्व्वाभुव इति ।३९। संवत् तत् संवत्सरमभिवदति ।४०। तदेतस्याह्नो रूपम् ।४१। यज्ञेन
वर्धत जातवेदसमिति जातवेदसीयम् ।४२। ⁷⁻तस्मिन् वा अस्ति⁻⁷ संवदस्वान् रयिमस्मासु
दीदिहीति ।४३। संवत् तत् संवत्सरमभिवदति ।४४। तदेतस्याह्नो रूपम्⁹ ।४५ ।।६।।

¹ L. P. omit तस्य      ²⁻² L. P. omit; L. (var.) as here      ³ L. P. प्रजनयतीति
⁴ L. सिक्तिर्; P. सिक्तिं      ⁵ ER. प्रतिपदनुचरो      ⁶⁻⁶ L. P. omit      ⁷⁻⁷ L. P. omit;
L. (var.) as here      ⁸⁻⁸ L. P. omit तस्मिन् वा अस्ति; L. (var.) as here      ⁹ L. P. add
इत्याग्निमारुतसूक्तानीत्येतस्याह्नः सूक्तानि तदग्निष्टोमो वोक्थ्यं वाहः संतिष्ठतेऽग्निष्टोम इति पैङ्ग्य-
मुख्यमिति कौषीतकम् ।।९।।

तद्धैतदहरेके छन्दोगाः सर्वस्तोमं कुर्वन्ति ।१। अनेनाह्ना षळहमाप्नुमः¹ ।२। षळहेन
संवत्सरम् ।३। ये च संवत्सरे कामाः ।४। षळहो वा² उ सर्वः संवत्सर इति वदन्तः ।५।
ते यदि तथा कुर्युः ।६। षळहक्लृप्तं शस्त्रं कल्पयीत ।७। यत् प्रथमस्याह्न आज्यं तदाज्यम्
।८। यो द्वितीयस्याह्नः प्रउगः स प्रउगः ।९। यत् तृतीयस्याह्नो मरुत्वतीयं तन्मरुत्वतीयम्
।१०। यच्चतुर्थस्याह्नो निष्केवल्यं तन्निष्केवल्यम् ।११। यत् पञ्चमस्याह्नो वैश्वदेवं तद्
वैश्वदेवम् ।१२। यत् षष्ठस्याह्न आग्निमारुतं तदाग्निमारुतम् ।१३। तत्र पृष्ठस्तोत्रि-
यान्तसर्वान्तसमाहृत्योपरिष्टात्³ प्रगाथस्य प्रगाथीकृत्य शंसेत् षळहस्याप्त्यै ।१४। तद् यथै-
वैतेनाह्ना⁴ छन्दोगाः षळहमाप्नुवन्ति षळहेन संवत्सरम् ।१५। ये च संवत्सरे कामाः ।१६।
एवमेवैतेनाह्ना होता⁵ षळहमाप्नोति षळहेन संवत्सरम् ।१७। ये च संवत्सरे कामाः ।१८।
तद्ध स्मैतत् प्रविश्याह सेंषा मुष्टिरिवेति ।१९। यं कं च छन्दोगाः स्तोममुपापहरेरन् ।२०।
न तदाद्रियेत ।२१। यदेवेवं शस्त्रं प्रावोचाम⁶ ।२२। तत एव नेयात् ।२३। एते वा उ

पृष्ठम् ९५

स्तोमसाहे⁷ सूक्ते यत् कयाशुभीयतदिदासीये ।२४। ताभ्यामेव न निष्क्रूयवेतेति न निष्क्रूय-
वेतेति⁸ ।२५ ।।७।।

¹ L. P. ॰माप्नुवन्      ² IO. BM². omit      ³ L. P. सर्वान् पृष्ठस्तोत्रियान् समा०; L. (var.)
पृष्ठ्य (for पृष्ठ)      ⁴ L. P. omit एव      ⁵ IO. छन्दोगाः      ⁶ L. प्रागैक्षाम; (var.) as
here; P. प्रागैक्ष्याम      ⁷ ER. स्तोमवाहे      ⁸ L. P. Here ends Khaṇḍa 10

इति द्वितीयदशके नवमोऽध्यायः

XX, 1, १-२, २८ कौषीतकिब्राह्मणे 96
देवचक्रं वा एतत् परिप्लवं यत् संवत्सरः ।१। तदमृतम्¹ ।२। तस्मिन्नेतत् षट्तय-
मन्नाद्यम् ।३। ग्राम्याश्च पशव आरण्याश्चौषधयश्च वनस्पतयश्चाप्सुचरं च परिप्लवं च ।४।
तद् देवाः समाहृत्य सर्वांल्लोकानन् परिप्लवन्ते ।५। देवलोकं पितृलोकं जीवलोकम् ।६।
इममुपोदकमग्निलोकम्² ।७। ऋतधामानं वायुलोकम् ।८। अपराजितमिन्द्रलोकम् ।९।
अधिदिवं वरुणलोकम् ।१०। प्रतिदिवं मृत्युलोकम् ।११। रोचनं ब्रह्मणो लोकम् ।१२।
नाकं सप्तमँल्लोकानाम्³ ।१३। तद् यदभिप्लवमुपयन्ति ।१४। संवत्सरमेव तद् यजमानाः
समारोहन्ति ।१५। तस्मिन्नेतत् षट्तयमन्नाद्यमाप्नुवन्ति ग्राम्याँश्च पशूनारण्याँश्चौषधीश्च
वनस्पती

पृष्ठम् ९८

XX, 4, ९-6, ८ कौषीतकिब्राह्मणे 98
वेधस इति मारुतं वृषण्वत्¹ तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।९। यज्ञेन वर्धत जातवेदसमिति जातवे-
दसीयम् ।१०। समिधानं सुप्रयसं स्वर्णरमित्युदृत् तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।११। अन्तरिक्षलोकं
द्वितीयेनाह्नाप्नुवन्ति³ ।१२। वायुं⁴ देवं देवतानाम् ।१३। आयुरधिभूतं⁵ प्राणमात्मन्
दधते⁶ ।१४ ॥४॥
¹ P. वृष एव ² P. omits ³ ER. omits अह्ना ⁴ L. P. इन्द्रं ⁵ L. P. ओजोऽधि० ⁶ L. P. Here ends Khaṇḍa 3

आयुस्तृतीयमहद्रूपयन्ति ।१। तस्य तान्येव छन्दोरूपाणि यानि तृतीयस्याह्नः ।२।
त्वमग्ने वसूरिहेत्याज्यम् ।३। स्वयं संभृतं वा एतच्छन्दो यद्बृह्तो रूपेण संपद्यते ।४। तान्
रोहिदश्व गिर्वणस्त्रयस्त्रिंशत्तमा वहति ।५। तत्¹ तृतीयस्याह्नो रूपम् ।६। औष्णिहो
वैश्वमनसः प्रउगः ।७। रथन्तरं वै साम सृज्यमानमौष्णिहो वैश्वमनसः प्रउगोऽन्वसृज्यत
।८। तद् रूपेण कर्म समर्थयति ।९। एतद् वा आर्भुकं² कर्म यद् रूपसमृद्धम् ।१०। तंतमिद्
राधसे मह इति मरुत्वतीयस्य प्रतिपत् ।११। तंतमिति निनर्तिः³ ।१२। अन्तस्तृतीयमहः
।१३। नीव वा अन्तं गत्वा नृत्यति ।१४। कद्र्यङ् हि तत इयात् ।१५। त्रय इन्द्रस्य सोमा
इत्यनुचरः ।१६। त्रय इति तत् तृतीयस्याह्नो रूपम् ।१७। प्रैतु ब्रह्मणस्पतिरिति प्रवान्
ब्राह्मणास्पत्यः ।१८। प्र देव्येतु सूनृतेति निनर्तिः³ ।१९। अन्तस्तृतीयमहः ।२०। नीव वा
अन्तं गत्वा नृत्यति ।२१। कद्र्यङ् हि तत इयात् ।२२। तिस्रो मरुत्वतीयानां प्रतिपद-
स्त्रयोऽनुचरास्त्रयो ब्राह्मणास्पत्याः ।२३। त्रयो वा इमे लोकाः ।२४। इमानेव तल्लोका-
नाप्नुवन्ति ।२५। तिष्ठा हरी रथ आ युज्यमानेति मरुत्वतीयम् ।२६। तिष्ठेति स्थितवत्
।२७। तदन्तरूपम् ।२८। अन्तस्तृतीयमहः ।२९। तिष्ठतीव वा अन्तं गत्वा ।३०। कद्र्यङ्
हि तत इयात् ।३१। इन्द्रस्य नु वीर्याणि प्र वोचमिति निष्केवल्यम् ।३२। तस्य तदे-
वान्तरूपं यद् भूतानुवादह्यन्नहिमन्वपस्ततर्दैति ।३३। यदेतद् भूतमिवाभि ।३४ ॥५॥
¹ L. P. त्रय इति तत्; L. (var.) as here; also omitting तत् ² L. P. आधुकं ³ L. P. निनृत्तिः

उदु ष्य देवः सविता हिरण्ययेति सावित्रम् ।१। घृतेन पाणी अभि पृणुते मख इति
घृतवत् ।२। बहुदेवत्यं वै घृतम् ।३। बहुदेवत्यं तृतीयमहः ।४। तस्माद् घृतवत् ।५। घृतेन
द्यावापृथिवी अभीवृते इति द्यावापृथिवीयं घृतवत् तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।६। तक्षन् रथं सुवृतं
विद्मनापस इत्यार्भकम् ।७। तक्षन् हरी इन्द्रवाहा वृषण्वसू इति निनर्तिः¹ ।८। अन्तस्तृतीय-

पृष्ठम् ९९

99 अभिप्लवषडहः XX, 6, ९- २७
महः ।९। नीव वा अन्तं गत्वा नृत्यति ।१०। कद्र्यङ् हि तत इयात् ।११। आ नो भद्राः
क्रतवो यन्तु विश्वत इति वैश्वदेवम् ।१२। अप्रायुवो रक्षितारो दिवेदिवे इति निनर्तिः¹
।१३। अन्तस्तृतीयमहः ।१४। नीव वा अन्तं गत्वा नृत्यति ।१५। कद्र्यङ् हि तत इयात्
।१६। वैश्वानराय धिषणाभृतावृध इति वैश्वानरीयम् ।१७। घृतं न पूतमग्नये जनामसीति
घृतवत् तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।१८। आ रुद्रास इन्द्रवन्तः सजोषस इति मारुतम् ।१९। तृष्णजे
न दिव उत्सा उदन्यव इति ।२०। दिव इति तदमुष्य लोकस्य रूपम् ।२१। त्वामग्न
ऋतायवः समीधिर इति जातवेदसीयम् ।२२। त्वां त्वामिति सप्रभृति ।२३। यथा वै
सोदर्कमेवं सप्रभृत्यन्तरूपम्² ।२४। अमुंल्लोकं तृतीयेनाह्नाप्नुवन्ति ।२५। आदित्यं देवं
देवतानाम् ।२६। रूपमधिवृतं चक्षुरात्मन् दधते ³चक्षुरात्मन् दधते⁴ ।२७ ॥६॥
¹ L. P. निनृत्तिः ² ER. मवत्यन्तरूपम् ³ P. repeats रूपमधिवृतं ⁴ L. P. Here ends Khaṇḍa 4

इति द्वितीयदशके दशमोऽध्यायः

XXI, 1, १-२, २४ कौषीतकिब्राह्मणे 100

देवा वै मृत्युं पाप्मानमपजिघांसमाना ब्रह्मणः सलोकतां सायुज्यमीप्सन्त एतमभिप्लवं
षडहमपश्यन् ॥१॥ त एतेनाभिप्लवेनाभिप्लुत्य मृत्युं पाप्मानमपहृत्य ब्रह्मणः सलोकतां
सायुज्यमापुः ।२। तथो एवैतद् यजमाना एतेनैवाभिप्लवेनाभिप्लुत्य मृत्युं पाप्मानमपहृत्य
ब्रह्मणः सलोकतां सायुज्यमाप्नुवन्ति ।३। त एतेन पूर्वेण त्र्यहेणाभिप्लुत्य गवा चतुर्थं
ऽहन्नयतन्त^१ गमनायैव ।४। आयुः पञ्चममहरुपायन्त्सवार्यायैव ।५। ज्योतिः षष्ठमहः
पुनः परस्तात् पर्यास्यन् मृत्योरेव पाप्मनो नान्ववायनाय^२ ।६। गां चतुर्थमहरुपयन्ति ।७।
तस्य तान्येव छन्दोरूपाणि यानि चतुर्थस्याह्नः ।८। होताजनिष्ट चेतन इत्याज्यं जातवत्
।९। जातवद् वै चतुर्थस्याह्नो रूपम् ।१०। मेधातिथिः प्रउगः ।११। बृहद् वै साम सृज्य-
मानं मेधातिथिः प्रउगोऽन्वसृज्यत ।१२। तद् रूपेण कर्म समर्धयति ।१३। एतद् वा
आर्धुकं^३ कर्म यद् रूपसमृद्धम् ।१४। जनिष्ठा उग्रः सहसे तुरायेति मरुत्वतीयं जातवत्
।१५। जातवद् वै चतुर्थस्याह्नो रूपम् ।१६। उग्रो जज्ञे वीर्याय स्वधावानिति निष्के-
वल्यं जातवत् ।१७। जातवद् वै चतुर्थस्याह्नो रूपम् ।१८ ॥१॥

^१ L. ॰हन्त्यजन्त; (var.) as here; P. ॰हन्नयजन्त      ^२ L. P. Here ends Khaṇḍa 1
^३ L. P. आर्धुकं

तद् देवस्य सवितुर्वार्थं महदिति सावित्रम् ।१। अजीजनत् सविता सुम्नमृक्यमिति
जातवत् ।२। जातवद् वै चतुर्थस्याह्नो रूपम् ।३। ते हि द्यावापृथिवी विश्वशंभुवेति द्यावा-
पृथिवीयम् ।४। सृजन्मनी धिषणे अन्तरीयत इति जातवत् ।५। जातवद् वै चतुर्थस्याह्नो
रूपम् ।६। अनश्वो जातो अनभीशुरुक्य इत्यार्भ्रवं जातवत् ।७। जातवद् वै चतुर्थस्याह्नो
रूपम् ।८। अग्निरिन्द्रो वरुणो मित्रो अर्यमेति वैश्वदेवम् ।९। यज्ञं जनित्वी तन्वी नि
मामृजुरिति जातवत् ।१०। जातवद् वै चतुर्थस्याह्नो रूपम् ।११। वैश्वानराय ^१-पृथुपाजसे
विप^१ इति वैश्वानरीयम् ।१२। तस्मिन्त्सृणानि यजमान आ चक इत्यावत् ।१३। आवद्
वै चतुर्थस्याह्नः प्रायणीयरूपम् ।१४। पुनःप्रायणीयं हि चतुर्थमहः ।१५। जात आपूणो
भुवनानि रोदसी इति जातवत् ।१६। जातवद् वै चतुर्थस्याह्नो रूपम् ।१७। प्र ये शुम्भन्ते
जनयो न समन इति मारुतं जातवत् ।१८। जातवद् वै चतुर्थस्याह्नो रूपम् ।१९। जनस्य
गोपा अजनिष्ट जागृविरिति जातवेदसीयं जातवत् ।२०। जातवद् वै चतुर्थस्याह्नो रूपम्
।२१। अन्नं चतुर्थेनाह्नाप्नुवन्ति ।२२। चन्द्रमसं देवं देवतानाम् ।२३। दिशोऽधिभूतं श्रोत्र-
मात्मन् दधते ।२४ ॥२॥

^१-१ ER. धिषूणामृतावृध

101 अभिप्लवषडहः XXI, 3, १-4, ११

आयुः पञ्चममहरुपयन्ति ।१। तस्य तान्येव छन्दोरूपाणि यानि पञ्चमस्याह्नः ।२।
अग्न ओजिष्ठमा भरेत्याज्यम् ।३। प्र नो राया परीणसेति रायेति रयिमत् ।४। रयिमदिति
वा अस्य रूपम् ।५। अध्यासवत् तत् पङ्क्ते रूपम् ।६। संहार्यः प्रउगः ।७। रथन्तरं वै साम
सृज्यमानं संहार्यः प्रउगोऽन्वसृज्यत ।८। तद् रूपेण कर्म समर्धयति ।९। एतद् वा आर्धुकं^१
कर्म यद् रूपसमृद्धम् ।१०। क स्य वीरः को अपश्यदिन्द्रमिति मरुत्वतीयम् ।११। यो
राया वञ्ची सुतसोममिच्छन्निति रायेति रयिमत् ।१२। रयिमदिति वा अस्य रूपम् ।१३।
एतायामोप गव्यन्त इन्द्रमिति निष्केवल्यम् ।१४। गव्यन्त इति पशुमत् ।१५। पशुमदिति
वा अस्य रूपम् ।१६। उदु ष्य देवः सविता हिरण्ययेति सावित्रम् ।१७। घृतेन पाणी अभि
प्रुष्णुते मख इति घृतेनेति^२ पशुमत् ।१८। पशुमदिति वा अस्य रूपम् ।१९। घृतवती
भुवनानामभिश्रियेति द्यावापृथिवीयं घृतवत् तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।२०। ^३-ततं मे अपस्तदु
तायते पुनरित्यार्भ्रवम्^३ ।२१। सुचेव घृतं जुहुवाम विद्मनेति घृतवत् तस्योक्तं ब्राह्मणम्^४
।२२। कथा देवानाम कतमस्य यामनीति वैश्वदेवम् ।२३। सहस्रा मेधसाताविव त्मनेति
सहस्रा इति पशुमत् ।२४। पशुमदिति वा अस्य रूपम् ।२५। पृक्षस्य वृष्णो अरुषस्य नू
सह इति वैश्वानरीयम् ।२६। अपामुपस्थे महिषा अगृभ्णतेति महिषा इति पशुमत् ।२७।
पशुमदिति वा अस्य रूपम् ।२८। प्र वः स्पळक्रन्त्सुविताय दावन इति मारुतम् ।२९।
गवामिव श्रियसे शृङ्गमूत्तममिति गवामिवेति पशुमत् ।३०। पशुमदिति वा अस्य रूपम्
।३१। चित्र इच्छिशोस्तरुणस्य वक्षथ इति जातवेदसीयम् ।३२। वाजिन्नत्याय सहस्रे
सुपिप्येति ^५-वाजिन्निति पशुमत् ।३३। पशुमदिति वा अस्य^५ रूपम् ।३४। अध्यासवत्
तत् पङ्क्ते रूपम् ।३५। पशून् पञ्चमेनाह्नाप्नुवन्ति ।३६। रुद्रं देवं देवतानाम् ।३७। यशो
ऽधिभूतं वीर्यमात्मन् दधते ।३८ ॥३॥

^१ L. P. आर्धुकं      ^२ L. P. घृतवद्धृतमिति      ^३-३ ER. reads तक्षन् रथं सुवृतं विचनापस इत्यार्भ्रवं तक्षन् हरी इन्द्रवाहा वृषण्वसू इति वृषण्वत्तस्योक्तं ब्राह्मणम्      ^४ IO. adds तस्योक्तं ब्राह्मणम्      ^५-५ L. P. वाजवत्तदेतस्याह्नो

ज्योतिः षष्ठमहरुपयन्ति ।१। तस्य तान्येव छन्दोरूपाणि यानि षष्ठस्याह्नः ।२। सखायः
सं वः सम्यञ्चमित्याज्यम् ।३। सखाय इति सर्वरूपम् ।४। सर्वरूपं वै षष्ठमहः ।५। तस्मात्
सखाय इति सर्वनेवाभिवदति^१ ।६। संहार्यः प्रउगः ।७। बृहद् वै साम सृज्यमानं संहार्यः
प्रउगोऽन्वसृज्यत ।८। तद् रूपेण कर्म समर्धयति ।९। एतद् वा आर्धुकं^२ कर्म यद् रूप-
समृद्धम् ।१०। महां इन्द्रो नृवदा चर्षणिप्रा इति मरुत्वतीयम् ।११। उरुः पृथुः सुकृतः कर्तृ-

XXI, 4, १२-६, २० कौषीतकिब्राह्मणे 102
भिर्भूरिदिति निनर्तिः ३ ॥१२॥ अन्तः षष्ठमहः ॥१३॥ नीव वा अन्तं गत्वा नृत्यति ॥१४॥ कद्रचङ्
हि तत इयात् ॥१५॥ यो जात एव प्रथमो मनस्वानिति निष्केवल्यम् ॥१६॥ तस्य तदेवान्त-
रूपं यद् भूतानुवादि४ यो दासं वर्णमधरं गुहाकरिति ॥१७॥ यदेतद् भूतमिवाभि ॥१८॥
सोदर्कं भवति तद् द्वितीयमन्तरूपम् ॥१९ ॥४॥
१ L. P. °वानुवदति २ L. P. आधुकं ३ L. P. निनृत्तिः ४ L. (var.) भूतामिवादि
तद् देवस्य सवितुर्वार्थं महदिति सावित्रम् ॥१॥ दिवो धर्ता भुवनस्य प्रजापतिरिति ॥२॥
दिव इति तदमुष्य लोकस्य रूपम् ॥३॥ घृतेन द्यावापृथिवी अभीवृते इति द्यावापृथिवीयं
घृतवत् ॥४॥ सर्वदेवल्यं वै घृतम् ॥५॥ सर्वदेवत्यं १ षष्ठमहः ॥६॥ तस्माद् घृतवत् ॥७॥ किमु
श्रेष्ठः किं यविष्ठो न आजगन्न्नित्यार्षभवम् ॥८॥ श्रेष्ठो यविष्ठ इति निनर्तिः २ ॥९॥ अन्तः षष्ठमहः
॥१०॥ नीव वा अन्तं गत्वा नृत्यति ॥११॥ कद्रचङ् हि तत इयात् ॥१२॥ अबुध्रमु त्य इन्द्र-
वन्तो अग्नय इति वैश्वदेवम् ॥१३॥ तस्य तदेवान्तरूपं यत् सोदर्कम् ॥४॥ वैश्वानराय धिष-
णामृतावृध इति वैश्वानरीयम् ॥१५॥ घृतं न पूतमप्रये जनामसीति घृतवत् तस्योक्तं
ब्राह्मणम् ॥१६॥ धारावरा मरुतो धृष्ण्वोजस इति मारुतम् ॥१७॥ धारावरा इति निनर्तिः २
॥१८॥ अन्तः षष्ठमहः ॥१९॥ नीव वा अन्तं गत्वा नृत्यति ॥२०॥ कद्रचङ् हि तत इयात्
॥२१॥ त्वमग्ने द्युभिस्त्वमाशुशुक्षणिरिति जातवेदसीयम् ॥२२॥ त्वं त्वमिति सप्रभृति ॥२३॥
यथा वै सोदर्कमेवं सप्रभृत्यन्तरूपम् ॥२४॥ अपः षष्ठेनाह्नाप्नुवन्ति ॥२५॥ प्रजापतिं देवं
देवतानाम् ॥२६॥ तेजोऽधिभूतममृतमात्मन् दधते ३ ॥२७ ॥५॥
१ P. adds वै २ L. P. निनृत्तिः ३ L. P. Here ends Khaṇḍa 4
तदाहुः कस्माद् वैश्वदेवान्येवान्वायात्यन्ते नैकदेवत्यानि न द्विदेवत्यानीति ॥१॥ नैक-
देवत्येन यातयामं भवति ॥२॥ न द्विदेवत्येन ॥३॥ वैश्वदेवेनैव यातयामं भवति ॥४॥
तस्माद् वैश्वदेवान्येवान्वायात्यन्ते ॥५॥ एतेषामेवाह्वां सबलतायै ॥६॥ १एतेषामभिप्लवाना-
मसमवीर्यताया इति ॥७॥ ज्योतिः प्रथममहरुपयन्ति ॥८॥ तस्यैवैकहस्य रूपेण ॥९॥ अयं
ह्येकाह उत्तरेषामह्वां ज्योतिः ॥१०॥ गां द्वितीयम् ॥११॥ गच्छन्ति ह्यानेन २ ॥१२॥ आयुस्तृ-
तीयम् ॥१३॥ यन्ति ह्यानेन २ ॥१४॥ अग्निष्टोमो प्रथमोत्तमे अहनी ॥१५॥ चत्वार्युक्थ्यानि
मध्ये ॥१६॥ ब्रह्मा वा अग्निष्टोमः ॥१७॥ पशव उक्थ्यानि ३ ॥१८॥ ब्रह्मणैव तत् पशुनुभयतः
परिगृह्यात्मन् दधते ॥१९॥ तेषां वा एतेषां चतुर्णांमुख्यानां४ सहस्रं स्तोत्रियाः ॥२०॥
103 अभिप्लवषडहः XXI, 6, २१-7, १२
साहस्त्राः पशवः ॥२१॥ प्र साहस्त्रं पोषमाप्नोति य एवं वेद ॥२२॥ पृष्ठ्यान्तान् वा इतश्च-
तुरश्चतुरोऽभिप्लवानुपयन्ति ॥२३॥ पशवो वा अभिप्लवाः श्रीः पृष्ठ्यानि ॥२४॥ पशुभिरेव
तच्छ्रियमुभयतः परिगृह्यात्मन् दधते ॥२५॥ पृष्ठ्यारम्भणान् वा ऊर्ध्वं विषुवतश्चतुरश्च-
तुरोऽभिप्लवानुपयन्ति ५ ॥२६॥ पशवो ६ वा अभिप्लवाः श्रीः पृष्ठ्यानि ॥२७॥ श्रियैव तत्
पशूनुभयतः परिगृह्यात्मन् दधते ॥२८॥ कूर्मो वा अभिप्लवः कूर्मच्छन्दाः ॥२९॥ यो वै
यज्ञऋतुः कूर्मच्छन्दा भवति ॥३० ॥६॥
1-1 L. P. ०नामयातयामतायै 2 L. P. ह्येनेन 3 P. उक्थानि 4 P. °मुख्यानां
5 L. विष्वजितः (for विषुवतः) 6 L. P. श्रीः 7 L. P. पशवः 8 L. P. Here ends
Khaṇḍa 5
सर्वजागतानि ह वै तस्य निविद्धानानि भवन्ति तृतीयसवने ॥१॥ तथा यथायथं निविदो
धीयन्ते ॥२॥ ता एनान् यथायथं धीयमानाः सर्वेषु च लोकेषु सर्वेषु च कामेषु यथायथं
दधति ॥३॥ तद् यत् सर्वजागतानि तस्य' निविद्धानानि भवन्ति तृतीयसवने ॥४॥ तेनो यः
सर्वजगते तृतीयसवने कामः स उपाप्तः ॥५॥ यद्वेवैतास्तन्त्यास्तिस्रश्व उक्थप्रतिपदोऽहरहः२
शस्यन्ते ॥६॥ तेनो यः सर्वत्रैष्टुभे तृतीयसवने कामः स उपाप्तः ॥७॥ यद्वेवैषा तन्त्या गायत्र्य-
हरहः सुरूपकृन्नुः शस्यते ॥८॥ तेनो यः सर्वगायत्रे तृतीयसवने कामः स उपाप्तः ॥९॥ यद्वे-
वैष षडहः पुनःपुनरभिप्लवते ॥१०॥ तस्मादभिप्लवो नाम ॥११॥ अभिप्लवन्ते ह्यानेन स्वर्गाय
लोकाय यजमानाः स्वर्गाय लोकाय यजमानाः ४ ॥१२ ॥७॥
1 L. P. omit 2 L. P. omit उक्थप्रतिपदः 3 L. P. ह्येनेन 4 L. P. Here ends
Khaṇḍa 6
इति तृतीयदशके प्रथमोऽध्यायः

XXII, 1, १-2, २५ कौषीतकिब्राह्मणे 104
प्रथममहरयमेव लोक आयतनेन ।१। अग्निार्गायत्री त्रिवृत् स्तोमो रथन्तरं साम ।२।
तद्ध्वस्य निदानम् ।३। तस्यैतानि छन्दोरूपाणि ।४। करिष्यत् प्रथमे पदे सदेवम् ।५। यद्
वै भविष्यत् तत् करिष्यत् ।६। आवत् प्रवदेषवदर्षवदद्यवद्¹ युक्तवद् युञ्जानवज्ज्यो-
तिष्मदिति² ।७। उपप्रयन्तो अध्वरमित्याज्यं प्रवत् ।८। प्रवद् वै प्रथमस्याह्नो रूपम् ।९।
गायत्रं गायत्रप्रतःसवनो ह्येष त्र्यहः ।१०। इति नु व्यूळ्हे ।११। उद्धृत्येतत् प्र वो देवा-
याग्नय इति समूळ्हे तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।१२। मा धुच्छन्दसः प्रउगस्तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।१३।
आ यात्विन्द्रोऽवस उप न इति मरुत्वतीयमावत् ।१४। आवद् वै प्रथमस्याह्नो रूपम् ।१५।
स्वर्णरावदवसे नो मरुत्वानिति स एवास्मिन् मरुच्छङ्गः ।१६। आ न इन्द्रो दूरादा न आसा-
दिति निष्केवल्यमावत् ।१७। आवद् वै प्रथमस्याह्नो रूपम् ।१८। संपातौ निष्केवल्य-
मरुत्वतीये भवतः प्रथमेऽहन् ।१९। संपातैर्वै देवाः स्वर्गँल्लोकं समपतन् ।२०। तस्मादत्र³
प्रथभौ शस्येते स्वर्ग्यौ ।२१। तद् यत् संपातौ निष्केवल्यमरुत्वतीये भवतः प्रथमेऽहन्
।२२। स्वर्गस्यैव लोकस्य समष्ट्या इति⁴ ।२३ ॥१॥
¹ L. P. ०दक्तवद् ² L. P. ०ज्ज्योतिष्मदुक्थमवदिति ³ L. P. तस्मादेनौ ⁴ L. P. omit
युञ्जते मन उत युञ्जते धियः प्र द्यावा यज्ञैः पृथिवी ऋतावृधेहेह वो मनसा बन्धुता
नर इत्यार्भभवम् ।१। तेन नियच्छति ।२। युक्तवन्ति च वै प्रवन्ति च प्रथमेऽहन्सक्तानि
शस्यन्ते ।३। तद् यदिहेह व इत्यार्भभवं करोति ।४। तन्नियत्या¹ अप्रच्युत्यै² रूपम् ।५।
हयो न विद्वाँ अयुजि स्वयं धुरिति वैश्वदेवं युक्तवत् ।६। युक्तवद् वै प्रथमस्याह्नो रूपम्
।७। तस्य द्वे उत्तमे उत्सृजति ।८। कुविदेते अवधृते आप्रीमारुते शस्येते इति ।९। तदु ह
स्माह कौषीतकिः ।१०। शंसेदेव सूक्तस्याव्यवच्छेदायैति³ ।११। न ह वा ऋक्च्छस्त्रेण
यातयामा भवति ।१२। नानुवचनेन ।१३। ⁴वषट्कारेण ह वै⁴ सा यातयामा भवति
समानेऽहन् ।१४। वैश्वानराय पृथुपाजसे विप इति वैश्वानरीयम् ।१५। ⁵तस्मिन्सत्सूक्तानि
यजमान आ चक इत्यावत् ।१६। आवद् वै प्रथमस्याह्नो रूपम्⁻⁵ ।१७। प्र शर्धाय मारु-
ताय स्वभानव इति मारुतं प्रवत् ।१८। प्रवद् वै प्रथमस्याह्नो रूपम् ।१९। प्र तव्यसीं
नव्यसीं धीतिमग्नय इति जातवेदसीयम् प्रवत् ।२०। प्रवद् वै प्रथमस्याह्नो रूपम् ।२१।
इमँल्लोकं प्रथमेनाह्नाप्नुवन्ति ।२२। गायत्रीं छन्दस्त्रिवृतं स्तोमं रथन्तरं साम ।२३। प्राचीं
दिशं वसन्तमृतूनाम् ।२४। वसून् देवान् देवजातमग्निमधिपतिम्⁶ ।२५ ॥२॥
¹ L. (var.), P. तन्नियुत्या ² L. (var.) P. प्रच्यूत्यै ³ L. P. omit इति ⁴⁻⁴ L. P. वषट्कारेणैव
⁵⁻⁵ L. P. प्रवत् प्रवद्वै प्रथमस्याह्नो रूपम् ⁶ L. P. Here ends Khaṇḍa 1

105 पृष्ठषष्ठलहः XXII, 3, १–4, १९
द्वितीयमहरन्तरिक्षलोक आयतनेन ।१। इन्द्रस्त्रिष्टुप् पञ्चदशः स्तोमो बृहत् साम ।२।
तद्व्वस्य निदानम् ।३। तस्यैतानि छन्दोरूपाणि ।४। कुर्वन् मध्यमे पदे सदेवम् ।५। यद्
वै प्रत्यक्षमास्प्रक्षस्तत्¹ कुर्वत् ।६। हतवद् वज्रवद् वृत्रहवद् वृषण्वदुद्गद् विवत् स्थितं
त्वामिति² ।७। अग्निं दूतं वृणीमह इत्याज्यम् ।८। होतारं विश्ववेदसमिति विवत् तस्योक्तं
ब्राह्मणम् ।९। गायत्रं गायत्रप्रतःसवनो ह्येष त्र्यहः ।१०। इति नु व्यूळ्हे ।११। उद्धृ-
त्यैतत् त्वं हि क्षैतवद् यशा इति समूळ्हे तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।१२। गात्समदः प्रउगस्त-
स्योक्तं ब्राह्मणम् ।१३। इन्द्र सोमं सोमपते पिबेममिति मरुत्वतीयम् ।१४। माध्यंदिने
सवने वज्रहस्तेति वज्रवत् ।१५। तदेतस्याह्नो रूपम् ।१६। या त ऊतिरवमा या पर-
मेति निष्केवल्यम् ।१७। ताभिरू षु वृत्रहत्येऽवीर्न इति वृत्रहवत् ।१८। तदेतस्याह्नो
रूपम् ।१९। ³विश्वो देवस्य नेतुरा⁴ विश्वदेवं सत्पतिमिति⁵ प्रतिपदनुचरौ तयोरुक्तं
ब्राह्मणम्⁻³ ।२० ॥३॥
¹ L. P. ०मस्पृष्टं तत् ² L. तं त्वामिति; P. त्वामिति ³⁻³ L. P. omit ⁴ IO. omits नेतुर्; BM¹. omits नेतुरा
⁵ IO. omits सत्पतिं
तद् देवस्य सवितुर्वर्यं महदिति सावित्रम् ।१। त्रिरन्तरिक्षं सविता महित्वनेति ।२।
तत्⁻¹ प्रत्यक्षमान्तरिक्षमभिवदति ।३। तदेतस्याह्नो⁻¹ रूपम् ।४। ते हि द्यावापृथिवी विश्व-
शंभुवेति द्यावापृथिवीयं विवत् तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।५। तक्षन् रथं सुवृतं विद्मनापस इत्या-
र्भवम् ।६। तक्षन् हरी इन्द्रवाहा वृषण्वसू इति वृषण्वत् तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।७। यज्ञस्य वो
रथ्यं विशपतिं विशामिति शार्थातं² वैश्वदेवम् ।८। वृषा केतुर्यजतो द्यामशायतैति वृषण्वत्
तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।९। पूषस्य वृष्णो³ वृष्णे शर्धायैति⁴ वृषण्वती⁵ तयोरुक्तं ब्राह्मणम्
।१०। नू चित् सहोजा अमृतो नि तुन्दत इति जातवेदसीयम् ।११। होता यद् दूतो
अभवद् विवस्वत इति विवत् तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।१२। तस्य प्रातर्मक्षु धियावसुर्जगम्या-
दित्युत्तमा ।१३। परमेवैतदहरभिवदति ।१४। परमेवैतदहरभ्यारभ्य⁶ वसन्तीति ह स्माह
कौषीतकिः ।१५। अन्तरिक्षलोकं द्वितीयेनाह्नाप्नुवन्ति ।१६। त्रिष्टुभं छन्दः पञ्चदशं स्तोमं
बृहत् साम ।१७। दक्षिणां दिशं ग्रीष्ममृतूनाम् ।१८। रुद्रान्⁷ देवान् देवजातमिन्द्र-
मधिपतिम्⁸ ।१९ ॥४॥
¹⁻¹ L. P. प्रत्यक्षमन्तरिक्षस्य ² EM. omits ³ L. P. add अरुषस्य नू सहो
⁴ L. P. शर्धाय सुमुखाय वेधस इति ⁵ EM. omits ⁶ L. ०वैनदह० ⁷ L. P. मरुतो
⁸ L. P. Here ends Khaṇḍa 2

कौषीतकिब्राह्मणे — XXII, ५, १–६, ४ (पृ. १०६)

तृतीयमहरसावेव लोक आयतनेन ।१। वरुणो जगती सप्तदशः स्तोमो वैरूपं साम
।२। तन्नवस्य निदानम् ।३। तस्यैतानि छन्दोरूपाणि ।४। चक्रवदुत्तमे पदे सदैवम् ।५।
यद् वै भूतानुवादि तच्चक्रवत् ।६। अश्वावद् गोमद् रथवद् गतवत् स्थितवद्दन्तवत्
सोदर्कमनिरुक्तं सप्रभृतीति ।७। युक्ष्वा हि देवहूतमानित्याज्यम् ।८। तदाहुर्यद्दन्तस्तृतीय-
महरथ कस्माद् युक्तवदाज्यमिति ।९। एतेन वा अह्ना देवाः स्वर्गँल्लोकमायन् ।१०।
युक्ता वै तदायन् ।११। तस्मादिति ब्रूयात् ।१२। अश्वाँ अग्रे रथीरिवेति रथवत् ।१३।
तदेतस्याह्नो रूपम् ।१४। गायत्रं गायत्रप्रातःसवनो ह्येष त्र्यहः ।१५। इति नु व्यूळ्हे
।१६। उद्वत्यैतत् त्वमग्ने वसूँरिहेति समूळ्हे तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।१७। औष्णिह आत्रेयः
प्रउगः ।१८। जागतं वै तृतीयमहः ।१९। तद् यदौष्णिह आत्रेयस्तृतीयस्याह्नः प्रउगः
।२०। तत् प्रातःसवनं जगती भजते ।२१। त्र्यर्थमा मनुषो देवतातेति मरुत्वतीयम् ।२२।
त्रीति तत् तृतीयस्याह्नो रूपम् ।२३। यद् द्याव इन्द्र ते शतमिति वैरूपस्य स्तोत्रियः
।२४। शतं भूमीरुत स्युरिति निनर्तिः ।२५। अन्तस्तृतीयमहः ।२६। नीव वा अन्तं
गत्वा नृत्यति ।२७। कद्रचङ् हि तत इयात् ।२८। यदिन्द्र यावतस्त्वमित्यनुरूपः ।२९।
शिक्षेयमिन्महयते दिवेदिव इति निनर्तिः ।३०। अन्तस्तृतीयमहः ।३१। नीव वा अन्तं
गत्वा नृत्यति ।३२। कद्रचङ् हि तत इयात् ।३३। इन्द्र त्रिधातु शरणमिति त्रिवान् प्रगाथः
।३४। त्रिधात्विति तत् तृतीयस्याह्नो रूपम् ।३५। अहं भुवं वसुनः पूर्व्यस्पतिरितीन्द्र-
सूक्तम् ।३६। अहमहमिति सप्रभृति ।३७। यथा वै सोदर्कमेवं सप्रभृत्यन्तरूपं जागतम्
।३८। जागतं वै तृतीयमहः ।३९। तदेनत् स्वेन छन्दसा समर्थयति ।४०। यो जात
एव प्रथमो मनस्वानित्येतस्मिंस्तैष्टुभे निविदं दधाति ।४१। तदेतदिन्द्रतनुसूक्तम् ।४२।
एतस्मिन् ह गृत्समदो बाभ्रवो निविदं दधदिन्द्रस्य प्रियं धामोपजगाम ।४३। उप
ह वा इन्द्रस्य प्रियं धाम गच्छति जयति परं लोकं य एतस्मिन्सूक्ते निविदं दधाति ।४४।
तस्य तदेवान्तरूपं यद् भूतानुवादि यो दासं वर्णमधरं गुहाकरिति ।४५। यदेतद् भूतमि-
वाभि ।४६। सोदर्कं भवति तद् द्वितीयमन्तरूपम् ।४७ ॥५॥

¹ L. P. Here ends Khaṇḍa 3
² IO. omits
³ L. P. निनृत्तिः
⁴ L. इन्द्र
⁵ L. P. सामप्रगाथः
⁶⁻⁶ L. P. omit
⁷ L. भार्गवो; (var.) as here
⁸ L. P. ॰जगामेति
⁹ L. P. Here ends Khaṇḍa 4

अभि त्वा देव सवितरितिभिवाननुचरः ।१। पृष्ठानामेव नानत्वाय ।२। तदा-
हुर्यदन्तस्तृतीयमहरथ कस्मादभिवाननुचर इति ।३। एतेन वा अह्ना देवाः स्वर्गँल्लोक-

पृष्ठषडहः — XXII, 6, ५– ३५ (पृ. १०७)

मायन् ।४। अभिप्रेप्सन्तो वै तदायन् ।५। तस्मादिति ब्रूयात् ।६। उदु ष्य देवः सविता
हिरण्यया घृतवती भुवनानामभिश्रियेति घृतवती तयोरुक्तं ब्राह्मणम् ।७। अनश्वो जातो
अनभीशुरुक्थ्य इत्यार्भवम् ।८। रथस्त्रिचक्रः परि वर्तते रज इति ।९। त्रिचक्र इति तत्
तृतीयस्याह्नो रूपम् ।१०। परावतो ये दिधिषन्त आप्यमिति वैश्वदेवम् ।११। परावत
इति ।१२। अन्तो वै परावतः ।१३। अन्तस्तृतीयमहः ।१४। अन्तेऽन्तं दधाति ।१५।
अर्धर्चोदर्काणि ह वा एकानि सूक्तानि भवन्ति ।१६। पदोदर्काण्येकानि ।१७। अर्धपदो-
दर्काण्येकानि ।१८। अथैतत् तृतीयपदोदर्कम् ।१९। तत् तृतीयस्याह्नो रूपम् ।२०।
वैश्वानराय धिषणामृतावध इति वैश्वानरीयम् ।२१। घृतं न पूतमग्नये जनामीति घृतवत्
तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।२२। धारावरा मरुतो धृष्ण्वोजस इति मारुतम् ।२३। धारावरा
इति निनर्तिः ।२४। अन्तस्तृतीयमहः ।२५। नीव वा अन्तं गत्वा नृत्यति ।२६। कद्रचङ्
हि तत इयात् ।२७। त्वमग्ने प्रथमो अङ्गिरा ऋषिरिति जातवेदसीयम् ।२८। त्वं त्वमिति
सप्रभृति ।२९। यथा वै सोदर्कमेवं सप्रभृत्यन्तरूपम् ।३०। अमुंल्लोकं तृतीयेनाह्नाप्नुवन्ति
।३१। जगतीं छन्दः सप्तदशं स्तोमं वैरूपं साम ।३२। प्रतीचीं दिशं वर्षा ऋतूनाम् ।३३।
आदित्यान् देवान् देवजातम् ।३४। वरुणमधिपतिं वरुणमधिपतिम् ।३५ ॥६॥

¹⁻¹ L. P. omit
² L. P. ॰दर्कमेव
³ L. P. निनृत्तिः
⁴ L. P. omit; here ends Khaṇḍa 5. There is no ending of the Chapter

इति तृतीयदशके द्वितीयोऽध्यायः

108
XXIII, 1, १–२, १६ कौषीतकिब्राह्मणे 108

अन्तस्तृतीयमहः ।१। ते देवा अन्तं गत्वा चतुर्थमहंरैच्छन् ।२। तस्मादिच्छद्धन्¹ ।३।
तद्विश्वाविन्दन् ।४। तस्माद् वित्तवत्² ।५। तदाहुर्यदन्तस्तृतीयमहरथ कस्माच्चतुर्थेऽहन्
न्यूर्ङ्गयतीति ।६। वाच ३-एव तदायतनं³-विराजो⁴ यच्चतुर्थमहः ।७। अन्नं विराडन्नं
न्यूर्ङ्गः ।८। अन्नमेव तद् यज्ञे च⁵ यजमानेषु च दधाति ।९। अथो आप्यते⁶ वै तृतीयेनाह्ना
वाक् ।१०। तामेवैतच्चतुर्थेऽहन् विभावयति ।११। यथाप्रस्तमं विनयेदेवं तत् ।१२। वाचो⁷
विभूत्यै ।१३। तस्यैतानि छन्दोरूपाणि ।१४। सम्राडुद् विराडुद्⁸ स्वराडुज्जातवद्भूतिमद्⁹
वीतिमत् परिवद्वभिवदुपवदिति ।१५। आग्

पृष्ठम् ११०

XXIII, ३, १४-५, २७ कौषीतकिब्राह्मणे ११०
सन्म्राडुदिति वा अस्य रूपम् ।१४। क ईं व्यक्ता नरः सनीळा इति मारुतम् ।१५। तस्य
तद् ब्राह्मणं यत् प्रशुकीयस्य⁴ ।१६। प्र यन्तु वाजास्तविषीभिरग्नय इति तिलोळधिकाः
समूळ्हे⁵ ।१७। आ त्वेतामुपमव ईमहे वयमिति ।१८। ⁶एति वा वै प्रेति वा प्रायणीय-
रूपम् ।१९। ⁷तस्मादावन्ति च प्रवन्ति च चतुर्थेऽहन्त्सूक्तानि शस्यन्ते प्रायणीयरूपेण⁷
।२०। पुनःप्रायणीयं हि चतुर्थमहः ।२१। हुवे वः सुद्योत्मानं सुवृक्तिमिति जातवेदसीयम्
।२२। तस्य तद् ब्राह्मणं यन्मरुत्वतीयस्य ।२३। वसुं न चित्रमहसं गृणीष इति समूळ्हे⁸
।२४। घृतनिर्णिक् ब्रह्मणो गातुमेरयेति ।२५। ⁹एति वा वै प्रेति वा प्रायणीयरूपम् ।२६।
तस्मादावन्ति च प्रवन्ति च चतुर्थेऽहन्त्सूक्तानि शस्यन्ते प्रायणीयरूपेण⁹ ।२७। पुनःप्राय-
णीयं हि चतुर्थमहः ।२८। अथोक्थ्यान्युपेत्य सृक्त्वा षोळशिनमुपयन्ति ।२९। षोळशकलं
वा इदं सर्वम् ।३०। अस्यैव सर्वस्याप्त्यै ।३१। अन्नं चतुर्थेनाह्नाप्नुवन्ति ।३२। अनुष्टुभं छन्द
एकविंशं स्तोमं वैराजं साम ।३३। उदीचीं दिशं शरदमृतूनाम् ।३४। साध्यांश्चाम्यांश्च¹⁰
देवान् देवजाते ।३५। बृहस्पतिं च चन्द्रमसं चाधिपती¹¹ ।३६ ।।३।।
^1 L. P. omit तस्योक्तं ब्राह्मणम् ^2 ER. ऋतावृधा ^3 L. (var.) द्विपदा (wrongly
ascribes this reading to IO.) ^4 L. P. Here read the passages २२ and २३ ^5 L. (var.)
समूढा ^6-6 L. P. आवादवाद्रदै चतुर्थस्याह्ने ^7-7 L. P. omit ^8 L. P. जातवेदसीयं
^9-9 L. P. आवादवाद्वै चतुर्थस्याह्नः प्रायणीयरूपम् ^10 L. P. ०श्राप्यांश्च ^11 L. P. Passage
३६ is repeated; here ends Khaṇḍa 9 and Chapter XXII
पशवः पञ्चममहः पाङ्क्तं ।१। तद्वस्य निदानम् ।२। पशवः पङ्क्तिरिति ।३। तस्यै-
तानि छन्दोरूपाणि ।४। वृषभवद् धेनुमद् दुग्धवद् घृतवन्मद्वद् रयिमद् वाजवदध्या-
सवदिति ।५। इमम् षु वो अतिथिमुषर्बुधमित्याज्यम् ।६। रायः सूनो सहसो मर्त्येष्वेति
राय इति रयिमत् ।७। रयिमदिति वा अस्य रूपम् ।८। अध्यासवत् तत् पङ्क्ते रूपम् ।९।
जागतं जगतप्रातःसवनो ह्येष त्र्यहः ।१०। ¹इति नु व्यूळ्हे¹ ।११। उद्धृत्यैतदग्निं तं मन्ये
यो वसुरिति समूळ्हे पाङ्क्तम् ।१२। पाङ्क्तं पञ्चममहः ।१३। यदेतद्वहस्तद्देताः ।१४। अस्तं
यं यन्ति धेनव इति ।१५। धेनुमदिति वा अस्य रूपम् ।१६। बर्हतः प्रउगः ।१७। पशवः
पञ्चममहः ।१८। बार्हताः पशवः पशूनामेवाप्त्यै ।१९। यत् पाञ्चजन्यया विशेति मरुत्वती-
यस्य प्रतिपत् ।२०। पाञ्चजन्य्येति तत् पञ्चमस्याह्नो रूपम् ।२१। इत्था हि सोम इन्मद
इति महद् पाङ्क्तं तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।२२। अवितासि सुन्वतो वृक्तबर्हिष इति षट्पदाः
।२३। षड् वा ऋतवः संवत्सरः ।२४। संवत्सरस्यैवाप्त्यै ।२५। तासां गायत्रीशंसं शस्त्रमिति
ह स्माह कौषीतकिः ।२६। तद् वा अत्र समृद्धं यद् गायत्रीशंसम् ।२७। तद् यदष्टाभिरष्टा-

पृष्ठम् १११

111 पृष्ठ्यषडहः XXIII, 4, २८-5, ४०
भिरक्षरैः प्रणौति ।२८। तद् गायत्र्यै³ रूपम् ।२९। मरुत्वां इन्द्र वृषभो रणायेति विज्ञात-
त्रैष्टुभं सवनधरणं तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।३०। वृषभो रणायेति वृषभवत् ।३१। तदेतस्याह्नो
रूपम् ।३२। अयं ह येन वा इदामिति मरुत्वतीयं गायत्रम् ।३३। गायत्रमर्धदिनो
ह्येष त्र्यहः⁴ ।३४ ।।४।।
^1-1 ER. omits ^2 L. P. संपन्नं; L. wrongly reports IO. reading as अतिसमृद्धं
^3 L. P. गायत्री ^4 L. P. Here ends Khaṇḍa 1
महानाम्न्यः पृष्ठं भवन्ति ।१। महानाम्नीभिर्वा इन्द्रो वृत्रमहन् ।२। तं वृत्रं हत्वा यन्तं
देवताः प्रत्युपातिष्ठन्त ।३। पराञ्च्यो¹ हास्मादग्रेऽपक्रान्ता बिभ्यत्यस्तस्थुः ।४। तं प्रजापतिः
पप्रच्छाशको हन्तू३ मिति ।५। एवा ह्येवेति प्रत्युवाचानिरुक्तम् ।६। अनिरुक्त उ वै प्रजा-
पतिः ।७। तत् प्राजापत्यं रूपम् ।८। तमग्निः पप्रच्छाशको हन्तू३ मिति ।९। एवा ह्यग्र
इति प्रत्युवाच ।१०। तं स्वो महिमा पप्रच्छाशको हन्तू३ मिति ।११। स हास्मादग्रेऽपक्रान्तो
बिभ्यत् तस्थौ ।१२। एवा हीन्द्रेति प्रत्युवाच ।१३। तं पूषा पप्रच्छाशको हन्तु३ मिति
।१४। एवा हि पूषन्निति प्रत्युवाच ।१५। तं देवाः² पप्रच्छुरशको हन्तु३ मिति ।१६।
एवा हि देवा इति प्रत्युवाच ।१७। तानि वा एतानि पञ्चपदानि पुरीषमिति शस्यन्ते ।१८।
सो ऋच एव वेला³ ।१९। ता वा एताः शक्तर्यः ।२०। एताभिर्वा इन्द्रो वृत्रमशकदद्धन्तुम्
।२१। तद् यदाभिर्वृत्रमशकदद्धन्तुम् ।२२। तस्माच्छकर्यः शक्त्यो हि ।२३। प्रत्यस्मै पिपी-
षते यो रयिवो रयिंतमस्त्यमु वो अप्रहणमिति त्र्यस्तृचाः ।२४। अस्माअस्मा इदन्धस
इति बृहतों दशमीं करोति ।२५। एवा ह्यसि वीरयुरिति त्वेव स्थिता पुरीषस्य समाना-
भिव्याहारा ।२६। तथा स स्तोत्रियेण समो वातिशयो वा संपद्यते ।२७। यदिन्द्र नाहु-
षीष्वांत साम्नः प्रगाथः ।२८। यद् वा पञ्च क्षितीनामिति पञ्चेति तत् पञ्चमस्याह्नो
रूपम् ।२९। इन्द्रो मदाय वावृध इति महद् पाङ्क्तं तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।३०। प्रैवं ब्रह्म
वृत्रतूर्येष्वाविविथेति षट्पदाः ।३१। तासामुक्तं ब्राह्मणम् ।३२। अभूरेको रयिपते रयीणा-
मिति विज्ञातत्रैष्टुभं सवनधरणं तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।३३। रयिपते रयीणामिति रयिमत्
।३४। रयिमदिति वा अस्य रूपम् ।३५। अध्यासवत् तत् पङ्क्ते रूपम् ।३६। तमिन्द्रं वाजया-
मसीति निष्केवल्यम् ।३७। स वृषा वृषभो भुवदिति वृषभवत् ।३८। तदेतस्याह्नो रूपम्
।३९। गायत्रं गायत्रमध्यंदिनो ह्येष त्र्यहः⁴ ।४० ।।५।।
^1 L. P. पराञ्च्यो ^2 L. P. विश्वे देवाः ^3 BM¹. वेलाः ^4 L. P. Here ends
Khaṇḍa 2

"? No, in line 8: "पङ्क्ते".
In line 19: there is प ङ् क िं -> wait, where is the त?
Wait, in Devanagari ligature ङ्क्त:
Sometimes ङ्क्त is written with ङ् + क + त beneath.
Look at line 19:
प
ङ्
below it is क्त? No, it looks like ङ् + क with ि on top: wait, does it have a loop for त?
Wait, compare "पङ्क्ते" in line 8 and line 13:
Line 8: "प ङ् क ् त े" - look at the ligature: it has ङ्, and hanging from it is क्त!
In line 19: look at the ligature: it has ङ्, and hanging from it is क्त! With an i-matra!
Wait, in old font, ङ्क्त has ङ् on top, क् attached, and त at the bottom.
So it is "पङ्क्तिं"! Let's look very carefully: yes, it has the small horizontal bar of त at the bottom! It is "पङ्क्तिं".

Line 26:
"तामिन्द्रः प्रतिजिगीषन् पर्वन्-पर्वञ्छेपास्युदकृन्तत् ।६। इन्द्रो³ वै"
Wait, "पर्वन्-पर्वञ्छेपास्युदकृन्तत्":
पर्वन्-प

' or 'द' or 'ध'?
Wait, look at the letter: 'द' with 'ू': 'दू'?
Wait, could it be "मोदु"? But it has a long ू: look at the curl underneath: 'ू'.
Wait, is it 'षू'? Look at 'ष' in 'षष्ठमहः': the top is flat, square-like.
Here, the letter after 'मो' has a rounded back, like 'द' or 'ष'?
Wait, look at 'इन्द्र' right before it: 'द' has a round curve.
The letter in question has a round curve at the top, and a tail, and ू underneath! That is 'दू'!
Wait, could it be "मोदू" or "मो षू"?
Wait, let's check RV 8.69.16 or 8.97:
Wait, is there a hymn starting "मरुत्वां इन्द्र..."?
Wait! RV 8.80.3: "मरुत्वां इन्द्र..."?
Let's check RV 8.68.1: no.
Wait, RV 8.93?
Wait! Look at the word: "मरुत्त्वां इन्द्र मोदू इति" - wait, could it be "मोदू" (or "मो षू" where ष looks like द)?
Wait, look at the footnote on that page or nearby? No footnote on that word.
Let's look at

XXIV, 1, १-२, १६ कौषीतकिब्राह्मणे 116
अभिजित् ।१। अभिजिता वै देवा अभ्यजयन्निमांस्त्रींल्लोकान् ।२। तस्मात् स त्र्या-
वृच्चतुरुद्यो¹ भवति ।३। विश्वजिताजयन्निमाश्चतस्रो दिशः ।४। तस्मात् स चतुरावृत्त्यु-
दयो² भवति ।५। अभिजिदभिजिता वै देवा अभ्यजयन् ।६। तदु हान्विवेव³ षषञ्ज⁴ ।७।
यदजितं पर्यशिष्यत तद् विश्वजिताजयन् ।८। विश्वमजयेमेति वा उ⁵ विश्वजित् ।९।
तौ वा एताविन्द्राग्नी एव यदभिजिदभिश्वजितौ ।१०। अग्निरिवाभिजित् ।११। अग्निह्रीदं
सर्वमभ्यजयत् ।१२। इन्द्रो विश्वजित् ।१३। इन्द्रो हीदं सर्वं विश्वमजयत् ।१४। स वा
अभिजिदुभयसामा सर्वस्तोमो भवति ।१५। ⁷-रथन्तरमेवास्य प्रत्यक्षं पृष्ठं भवति ।१६।
आरंभवे पवमाने बृहत्-⁷ ।१७। तस्मादुभयानि सूक्तानि शस्यन्ते बार्हतराथन्तराणि ।१८।
तस्य प्र वो देवायाग्नये यद् बाहिष्ठं तदग्नय इत्येते उभे तदाज्यम् ।१९। प्र व इति तद्
राथन्तरं रूपम् ।२०। बृहदर्च विभावसो इति बृहद् बार्हतम् ।२१। उभौ माधुच्छन्दस-
गार्त्समदौ प्रउगौ संप्रवयेत् ।२२ ।।१।।
¹ BM². चतुरावृत्त्युदयो ² BM². त्र्यावृच्चतुरुदयो ³ L. (var.) ह न्विहैव, ह न्विवेव,
हन्दिर्वैव; P. ह न्विहैव ⁴ L. P. ससञ्ज ⁵ L. P. व; L. (var.) omits, also as here
⁶ ER. EM. omit ⁷-⁷ L. P. omit
वायव्यां पुरोरुचं शस्त्वाथोभे¹ वायव्ये तृचे ।१। ऐन्द्रवायवीं पुरोरुचं शस्त्वाथोभे²
ऐन्द्रवायवे तृचे ।२। अथ पुरोरुचमथोभे तृचे ।३। अथ पुरोरुचमथोभे तृचे ।४। एवमेव
संप्रवयेत्³ ।५। माधुच्छन्दसान्येव पूर्वाणि तृचानि करोति गार्त्समदान्युत्तराणि ।६। तदु
वा आहुः किं तदुभौ संप्रवयेत्³ ।७। माधुच्छन्दस एव प्रउगे सति गार्त्समदं वैश्वदेवमुपरि-
ष्टान्माधुच्छन्दसस्य वैश्वदेवस्य पर्याहरेत् ।८। तद् वा अत्रैकं⁴ निरुक्तबार्हतम्⁵ ।९। विश्वे
देवास आ गत शृणुता म इमं हवम् ।१०। एवं बर्हिनिं षीदतेति ।११। बर्हिरिति तद् बार्हतं
रूपम् ।१२। अथ माधुच्छन्दसं सारस्वतं शस्त्वा⁶ तस्यैवोत्तमया परिविदध्यादिति ।१३।
ऐकाहिकं प्रातःसवनं स्यादिति सा स्थितिः ।१४। एकाहो वा अभिजित् ।१५। प्रतिष्ठा
वा एकाहः प्रतिष्ठित्यै एव⁷ ।१६ ।।२।।
¹ L. P. शस्त्वाथो उभे ² As ¹ L. (var.) as here ³ L. P. add नाद्रियेत
⁴ L. (var.) अत्रैतं ⁵ P. निरुक्तं बा०; L. P. Here ends Khaṇḍa 1 ⁶ L. P. omit
⁷ L. P. add आ त्वा रथं यथोतय इति मरुत्वतीयस्य प्रतिपदिदं वसो सुतमन्ध इत्यनुचर एष एव
नित्य एकाहातानस्तस्योक्तं ब्राह्मणम्
117 अभिजित् XXIV, 3, १-5, ३
जनिष्ठा उग्रः सहसे तुरायेति गौरिवीतीं¹ पूर्वं शस्त्वेन्द्र पिब तुम्यं सुतो मदायेत्येतस्मिन्
बार्हते पञ्चचं निविदं दधाति ।१। इन्द्रस्य नु वीर्याणि प्र वोचमिति हैरण्यस्तूपं² पूर्वं
शस्त्वा या त ऊतिरवमा या परमेत्येतस्मिन् बार्हते नवचं निविदं दधाति ।२। एवं नु
यदि रथन्तरं पृष्ठं भवति ।३। यद्यु बृहत् ।४। बार्हते पूर्वं शस्त्वा राथन्तरयोनिविदो³
दध्यादिति ।५। एकसूक्ते निष्केवल्यमरुत्वतीये स्यातामिति सा स्थितिः ।६। पिबा सोम-
मभि यमुग्र तर्दस्त्वम् हुहि यो अभिभूत्योजा इत्युभे अभिवती ।७। तदभिजितो रूपम् ।८।
अथ नित्यमेवैकाहिकं तृतीयसवनम्⁴ ।९। एकाहो वा अभिजित् ।१०। प्रतिष्ठा वा एकाहः
प्रतिष्ठित्यै एव⁵ ।११ ।।३।।
¹ L. P. गौरिवीतीयं ² L. P. हैरण्यस्तूषीयं ³ L. P. ऐकाहिकयोर्नि० ⁴ L. P. add
स्यादिति सा स्थितिः ⁵ L. P. Here ends Khaṇḍa 2
¹-स्वर्भानुहं वा आसुर-¹ आदित्यं तमसाविध्यत् ।१। तस्यात्रयस्तमोऽपजिघांसन्त एतं
सप्तदशस्तोमं त्र्यहं पुरस्ताद् विषुवत उपायन् ।२। तस्य पुरस्तात् तमोऽपजघ्नुः ।३। तत्
पुरस्तादसीदत् ।४। त एतमेव त्र्यहमुपरिष्टाद् विषुवत उपायन् ।५। तस्योपरिष्टात्² तमो
ऽपजघ्नुः ।६। ³-तत् परस्तादसीदत्-³ ।७। तद् य एवंविद्वांस एतं⁴ त्र्यहमुभयतो विषुवन्त-
मुपयन्ति ।८। उभाभ्यामेव ते लोकाभ्यां यजमानाः पाप्मानमपहते ।९। तान् वै स्वर-
सामान इत्याचक्षते ।१०। एतैहं वा अत्रय आदित्यं तमसोऽस्पृण्वत⁵ ।११। तद् यदस्पृण्वत⁵
।१२। तस्मात् स्वरसामानः ।१३। तदेतदृचाभ्युदितम्⁶ ।१४। यं वै सूर्यं स्वर्भानुस्तमसा-
विध्यदासुरः ।१५। अत्रयस्तमन्वविन्दन् नह्यन्ये अशक्नुवन्निति ।१६। स्वरसामानो ह वा
एतेनाभ्युक्ताः ।१७। कद्वन्ति मरुत्वतीयानि भवन्ति ।१८। कद्वन्तो निष्केवल्येषु प्रगाथाः
।१९। को वै प्रजापतिः ।२०। प्रजापतिः स्वरसामानः ।२१। आनुष्टुभानि निविद्धानानि
भवन्ति ।२२। आपो वा अनुष्टुप् ।२३। आपः स्वरसामानः ।२४। अद्भिर्होदं सर्वम-
नुस्तब्धम् ।२५। उभयतो ह्यमुमादित्यमापोऽवस्ताच्चोपरिष्टाच्च ।२६। तदेतदृचाभ्युदितम्⁷
।२७। या रोचने परस्तात् सूर्यस्य याश्चावस्तादुपतिष्ठन्त आप इति ।२८ ।।४।।
¹-¹ L. P. स्वर्भानुहासुर ² L. P. तस्य परस्तात् ³-³ L. P. omit ⁴ L. P. add
सप्तदशं स्तोमं ⁵ L. P. ०पस्पृण्वत ⁶ L. P. Here ends Khaṇḍa 3 ⁷ L. P. Here
ends Khaṇḍa 4
आ यज्ञैर्देव मर्त्य इति प्रथमस्य स्वरसाम्न आज्यमावद् राथन्तरम् ।१। बृहद् वयो
हि भानव इति द्वितीयस्य बृहद् बार्हतम् ।२। अग्न ओजिष्ठमा भरेति तृतीयस्यावद्

कौषीतकिब्राह्मणम्

[पृष्ठम् ११८]

XXIV, 5, ४-6, २३ कौषीतकिब्राह्मणे 118

रथन्तरम्¹ ।३। माधुच्छन्दसः प्रथमस्य स्वरसाम्नः प्रउगः ।४। गार्त्समदो द्वितीयस्य ।५।
औष्णिह आत्रेयस्तृतीयस्य ।६। तेषामुक्तं ब्राह्मणम् ।७। अन्वायत्ता मरुत्वतीयानां प्रति-
पदनुचरा अन्वायत्ता ब्राह्मणास्पत्यास्त्यनहरूपेण ।८। तेषामुक्त्तं ब्राह्मणम् ।९। क स्य वीरः
को अपश्यदिन्द्रमिति प्रथमस्य स्वरसाम्नो मरुत्वतीयं केति कद्वत् ।१०। कया शुभा
सवयसः सनीळा इति द्वितीयस्य कयेति कद्वत् ।११। गायत् साम नभन्यं यथा वेरिति
तृतीयस्य ता कर्मापतरस्मा इति कर्मेति कद्वत् ।१२। को वै प्रजापतिः ।१३। प्रजा-
पतिः स्वरसामानः ।१४। यज्जायथा अपूर्व्येत्येतस्मिन्ह हैके बृहतीतृतीये स्तोत्रियेत्र्यन्वहं
स्वराणन्वन्वायतयन्ति ।१५। ते यदि तथा कुर्युः ।१६। एतावेव स्तोत्रियानुरूपावेषा
धाया ।१७। कण्वयो अतसीनामिति कद्वान् प्रगाथस्तस्योक्तं ब्राह्मणम्³ ।१८। अथ
रथन्तरस्य योनिरस्तस्या उक्तं ब्राह्मणम्³ ।१९। यमिन्द्र दधिषे त्वमिति द्वृचोऽनेकपातितायै⁴
।२०। नेदसौ बृहत्येकाकिनीव शस्तासदिति⁵ ।२१। इन्द्र तुभ्यमिन्मघवन्नभूमेति विज्ञात-
श्रैष्ठ्य

।१५।
Line 3:
स वै यज्ञक्रतुः समृद्धो य उक्थ्यः ।१६। पञ्चदश ह्यस्य स्तोत्राणि भवन्ति ।१७।
Line 4:
पञ्चदश शस्त्राणि ।१८। तानि त्रिंशत् स्तुतशस्त्राणि ।१९। स विराजमभिसंपद्यते
Line 5:
।२०। श्रीर्विराळन्नाद्यम् ।२१। श्रियो विराजोऽन्नाद्यस्योपाप्त्यै श्रियो विराजोऽन्नाद्य-
Line 6:
स्योपाप्त्यै⁷ ।२२ ।।४।।

Footnotes left page:
¹ L. P. add भवन्ति
²⁻² L. P. तान्युद्धृत्यान्यानि प्राजापत्यान्यनिरुक्तानि
³ IO. ॰न्येवाधीयन्ते ⁴ ER. यद् ⁵ L. P. प्रत्यक्षं वै॰ ⁶ L. P. ॰मेड्हन्
⁷ L. P. Here ends Khaṇḍa 9

Closing of adhyaya:
इति तृतीयदशके चतुर्थोऽध्यायः

RIGHT PAGE:
Header:
121 कौषीतकिब्राह्मणे विषुवत् XXV, 1, १–२, ३२

Section 1 (Khaṇḍa 1):
Line 7:
आपस्तपोऽतप

कौषीतकिब्राह्मणे (पृ. १२२)

XXV, 3, १-४, २ कौषीतकिब्राह्मणे 122
¹ L. तस्योर्ध्वं ²-² L. P. मानुमती तृतीया ³ L. P. सूर्यवान्तैष्टुभस्तृचक्षसो वासिष्ठः
⁴-⁴ L. P. omit ⁵ L. P. Here ends Khaṇḍa 2 ⁶ L. P. omit इति ⁷ L. समर्धयन्ति
⁸ L. ताःसंशस्ता; P. ताः शंसस्ता ⁹ L. P. एकविंशतिरनुष्टुभो भवन्ति तासा०; L. (var) as
here ¹⁰ L. P. add आ त्वा रथं यथोतय इति मरुत्वतीयस्य प्रतिपदिदं वसो सुतमन्य
इत्यनुचर एष एव नित्य एकाहातानस्तस्योक्तं ब्राह्मणं
कया शुभा सवयसः सनीळा इति मरुत्वतीयम् ।१। शुभा भा इत्येतेन रूपेण ।२। त्यं
सु मेषं महया स्वर्विदमिति जागतमधारयो दिव्या सूर्यं दृश इति सूर्यवत् ।३। तदेतस्याह्नो
रूपम् ।४। जनिष्ठा उग्रः सहसे तुरायेत्येतस्मिंस्त्रैष्टुभे निविदं दधाति ।५। अप ध्वान्तमूर्णुहि
पूर्धि चक्षुरित्येतेन रूपेण ।६। ता वा उभय्यस्त्रिष्टुब्जगत्यः शस्यन्ते ।७। त्रिष्टुब्जगत्योर्ह
वा एष आहित आदित्यः प्रतिष्ठितस्तपति¹ ।८। तदेनं प्रत्यक्षाप्नुवन्ति² ।९। बृहदेत-
स्याह्नः पृष्ठं स्यादिति हैक आहुः ।१०। बार्हतो वा एष य एष तपति ।११। ³तदेनं स्वेन
रूपेण समर्धयन्ति³ ।१२। बृहदेतत् तपतीति वदन्तः ।१३। अथो अपृष्ठं वा एतद् यन्महा-
दिवाकीर्त्यम् ।१४। अथैते एव प्रत्यक्षे पृष्ठे यद् बृहद्रथन्तरे ।१५। तस्माद् बृहदेवैतस्याह्नः
पृष्ठं स्यादिति ।१६। यद्यु सूर्यवती प्रगाथे बृहत् कुर्युः ।१७। सूर्यवतश्च प्रगाथाने तस्यैवाह्नो⁴
रूपेण ।१८। इन्द्रः किल श्रुत्या अस्य वेदेत्युक्तमुख्यीया सा हि जिष्णुः पथिकृत् सूर्ययेति
सूर्यवती ।१९। तदेतस्याह्नो रूपम् ।२०। महादिवाकीर्त्यमेवैतस्याह्नः पृष्ठं स्यादिति सा
स्थितिः ।२१। ⁵असो वावृतदेतत् प्रत्यक्षं साम योऽसौ तपति⁵ यन्महादिवाकीर्त्यम् ।२२।
तदेनं स्वेन साम्ना समर्धयन्ति⁶ ।२३। तद्वैके त्रिष्टुप्सु कुर्वन्ति ।२४। त्रैष्टुभो वा एष य एष
तपति ।२५। तदेनं स्वेन रूपेण⁷ समर्धयन्ति ।२६। बृहतीषु स्यादित्य्⁸ हैक आहुः ।२७।
बार्हतो वा एष य एष तपति ।२८। तदेनं स्वेन रूपेण⁷ समर्धयन्ति⁹ ।२९। जगतीषु स्या-
दिति त्वेव स्थितम् ।३०। जगतो वा एष य एष तपति ।३१। तदेनत् स्वेन छन्दसा
समर्धयति¹⁰ ।३२ ।३।
¹ BM¹. BM². प्रतितिष्ठित० ² L. P. Here ends Khaṇḍa 3 ³-³ L. P. omit
⁴ L. ०नेतस्याह्नो ⁵-⁵ L. P. एतद्वै प्रत्यक्षं साम ⁶ L. (var.) समर्धयति ⁷ L. P.
च्छन्दसा ⁸ L. P. स्यादिति ⁹ L. P. तदेनं ¹⁰ P. समर्धयन्ति; L. P. Here
ends Khaṇḍa 4
विभ्राड् बृहत् पिबतु सोम्यं मध्विति स्तोत्रियस्तृचो विभ्राड् भ्राजो महि सूर्यो दृश
इति विवान् आजिष्मान्त्सूर्यवान् ।१। तदेतस्याह्नो रूपम् ।२। वि सूर्यो मध्ये अमुचद्

विषुवत् (पृ. १२३)

123 विषुवत् XXV, 4, ३-5, २४
रथं दिव इत्यनुरूपो विवान्त्सूर्यवान् ।३। जागतम्¹ वै समानं छन्दः ।४। विश्वाहा त्वा
सुमनसः सुचक्षस इति त्वेव स्थितः सौर्यः सौर्यस्य² ।५। ज्योग् जीवाः प्रति पश्येम सूर्य-
त्येतेन रूपेण ।६। बण्महाँ असि सूर्यति सूर्यवान्त्सामप्रगाथः ।७। तदेतस्याह्नो रूपम् ।८।
अथ³ बृहद्रथन्तरयोर्योनी⁴ शंसति ।९। इन्द्रः किल श्रुत्या अस्य वेदेत्युक्तमुख्यीया स हि
जिष्णुः पथिकृत् सूर्ययेति सूर्यवती ।१०। तदेतस्याह्नो रूपम् ।११। शं नो भव चक्षसा शं
नो अह्नेति त्वेव स्थिता सौरी सौर्यस्य² ।१२। तत् सूर्य द्रविणं धेहि चित्रमित्येतेन रूपेण
।१३। य एक इद्धव्यश्चर्षणीनामिति त्रैष्टुभम् ।१४। दिव्यानि दीपयोऽन्तरिक्षेत्येतेन रूपेण
।१५। एवं नु यदि महादिवाकीर्त्यं पृष्ठं भवति ।१६। यद्यु वै बृहत् स्वयोनौ कुर्युः ।१७।
बृहत आतानं शस्त्वा रथन्तरस्य योनिं शंसति ।१८। इन्द्रः किल श्रुत्या अस्य वेदेत्युक्तमु-
ख्यीया स हि जिष्णुः पथिकृत् सूर्ययेति सूर्यवती ।१९। तदेतस्याह्नो रूपम्¹ ।२० ।४॥
¹ L. P. जागत उ ² L. P. सूर्यस्य ³ BM¹. BM². omit ⁴ BM¹. BM². ०र्योनीं
⁵ L. P. Here ends Khaṇḍa 5
द्यौर्न य इन्द्राभि भूमार्य इति त्रैष्टुभमिन्द्रः कुत्साय सूर्यस्य साताविति सूर्यवत् ।१।
तदेतस्याह्नो रूपम् ।२। न चेत् स्वयोनौ ।३। श्रायन्त इव सूर्यमिति¹ सूर्यवान्स्तोत्रियः²
।४। तदेतस्याह्नो रूपम् ।५। यद् द्याव इन्द्र ते शतमित्यनुरूपः सहस्रं सूर्या इति सूर्यवान्
।६। तदेतस्याह्नो रूपम् ।७। यः सत्राहा विचर्षणिरीति सामप्रगाथस्तनूष्वप्सु सूर्य इति
सूर्यवान् ।८। तदेतस्याह्नो रूपम् ।९। अथ बृहद्रथन्तरयोर्योनौ³ शंसति ।१०। इन्द्रः किल
श्रुत्या अस्य वेदेत्युक्तमुख्यीया तस्या उक्तं ब्राह्मणम् ।११। य एक इद्धव्यश्चर्षणीनामिति
त्रैष्टुभं तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।१२। एवं नु यदि बृहत् स्वयोनौ वास्वयोनौ वा कुर्युः ।१३।
अनुभयसामानं चेत् कुर्युः ।१४। समानमोक्थमुख्यीयै ।१५। उद्धरेद् बृहद्रथन्तरयोर्योनी
।१६। तमु ष्टुहि यो अभिभूत्योजा इति त्रैष्टुभम् ।१७। गीर्भिर्वर्ध वृषभं चर्षणीनामित्ये-
तेन रूपेण ।१८। समानमुत्तरम् ।१९। अभि त्यं मेषं पुरुहूतम्ऋग्मियमिति जागतमार्दत् सूर्यं
दिव्यारोहयो दृश इति सूर्यवत् ।२०। तदेतस्याह्नो रूपम् ।२१। ता वा उभय्यस्त्रिष्टुप्-
जगत्यः शस्यन्ते ।२२। त्रिष्टुब्जगत्योर्ह वा एष आहित आदित्यः प्रतिष्ठितस्तपति ।२३।
तदेनं प्रत्यक्षं स्पृशन्ति⁴ ।२४ ।५॥
¹ ER. सूर्यं इति ² ER. सूर्यवान् प्रगाथः ³ L. P. ०र्योनिं; L. (var.) as here
⁴ L. P. Here ends Khaṇḍa 6

?
Yes, "ऋतुर्जन्त्रीयं" (ऋ-त-ु-र्-ज-न-्-त-्-र-ी-य-ं).

Now let's check Page 125:
Header:
125 विषुवत् XXV, 7, ३६-9, ८

Text:
L28: तेन रूपेण ॥३५॥ ताश्चतुश्चत्वारिंशत् ॥३६॥ पतङ्गास्तिस्रस्ताः सप्तचत्वारिंशत् ॥३७॥
L29: उरुं नो लोकमनु नेषि विद्वानिति त्रिःशस्तया परिधानीयया ताः पञ्चाशत् ॥३८॥ पूर्वा
L30: एकपञ्चाशतं ॥३९॥ ता एकशतगृचो भवन्ति तासामुक्तं ब्राह्मणम्¹¹ ॥४० ॥7॥

Footnotes:
¹ L. P. omit ² L. P. ॰दत्रैव ³ L. P. ॰यतीति ⁴ L. P. Here ends Khaṇḍa 7
⁵ L. P. कौषीतकी; L. (var.) as here ⁶ L. P. omit त्रयोदशर्चम्; read उद्बृह् (for उद्भूत);
L. (var.) as here ⁷ L. P. add सर्वहरेर्वां ⁸ L. P. सर्वहरेर्वां ⁹ P. ॰नस्तिंश