कौषीतकि ब्राह्मण (शाङ्खायन ब्राह्मण - उदय प्रणीत व्याख्या सहित सटीक)

कौषीतकिब्राह्मणम् (पृ. २०–२१)

[पृष्ठम् २०]

V, 3, ३–5, २६ \ कौषीतकिब्राह्मणे \ 20

।२। ता वरुणो वरुणपाशैः प्रत्यमुञ्चत् ।३। ताः प्रजाः प्रजापतिं पितरमेत्योपाधावन्
।४। उप तं यज्ञक्रतुं जानीहि येनेष्टा वरुणपाशेभ्यः सर्वस्माच्च पाप्मनः संप्रमुच्येमहीति
।५। तत एतं प्रजापतिर्यज्ञक्रतुमपश्यद् वरुणप्रघासान्² ।६। तमाहरत् तेनायजत ।७।
तेनेष्ट्वा वरुणमप्रीणात् ।८। स प्रीतो वरुणो वरुणपाशेभ्यः सर्वस्माच्च पाप्मनः प्रजाः
प्रामुञ्चत् ।९। प्र ह वा अस्य प्रजा वरुणपाशेभ्यः सर्वस्माच्च पाप्मनः संप्रमुच्यते³
⁴य एवं वेद⁴ ।१० ।।३।।

¹⁻¹ P. यवां चक्षुः   ² P. वरुणप्रघासं   ³ L. P. संप्रमुच्यन्ते; L. (var.) संप्रमुच्यत
⁴⁻⁴ L. P. य एवं विद्वान् वरुणप्रघासैर्यजते

अथ यदग्निं प्रणयन्ति ।१। यमेवामुं वैश्वदेवे मन्थन्ति ।२। तमेव तत् प्रणयन्ति ।३। अथ
यन्मन्थते¹ तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।४। अथ यत् सप्तदश सामिधेन्यः सन्ततावाज्यभागौ विराजौ
संयाज्ये तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।५। अथ यन्नव प्रयाजा नवानुयाजा नवैतानि हवींषि ।६।
तन्नक्षत्रीयां विराजमाप्नोति ।७। समानानि पञ्च संचराणि हवींषि भवन्ति² पौष्णान्तानि
वैश्वदेविकानि² ।८। तेषामुक्तं ब्राह्मणम्³ ।९। अथ यदिन्द्राग्नो द्वादशकपालः ।१०। प्रतिष्ठे
वा इन्द्राग्नी प्रतिष्ठित्यै एव ।११ ।।४।।

¹ L. P. यदग्निमन्ध्यते   ² L. P. omit   ³ L. P. Here ends Khaṇḍa 3

अथो मध्यस्थो वा इन्द्रः ।१। तस्मादेनं मध्यतो यजति ।२। अथ यद् वारुणी पयस्या
।३। इन्द्रो¹ वै वरुणः ।४। स उ वै पयोभाजनः ।५। तस्माद् वारुणी पयस्या ।६। अथ यन्मा-
रुती पयस्या ।७। अप्सु वै मरुतः श्रिताः ।८। तस्मादेनान् पयसा यजति ।९। आपो हि पयः
।१०। अथो इन्द्रस्य वै मरुतः ।११। ऐन्द्रं पयः ।१२। तस्मान्मारुती पयस्या ।१३। अथ यत्
काय एककपालः ।१४। प्रजापतिर्वै कः ।१५। तमेव तत् प्रीणाति ।१६। अथो सुखस्यैवैतन्ना-
मधेयं कमिति ।१७। सुखमेव तदात्मन् धत्ते ।१८। अथ यन्मिथुनौ गावौ ददाति ।१९।
तत् प्रजात्यै रूपम् ।२०। अथ यद् वाजिनो यजति ।२१। तेषामुक्तं ब्राह्मणम् ।२२।
अथ यदप्सु वरुणं यजति ।२३। स्व एवैनं तदायतने प्रीणाति ।२४। अथ यत् परस्तात्
पौर्णमासेन यजते ।२५। तथा हास्य पूर्वपक्षे² वरुणप्रघासैरिष्टं भवति³ ।२६ ।।५।।

¹ L. P. इन्द्र उ   ² L. (var.) पूर्व पक्षे   ³ L. P. Here ends Khaṇḍa 4

[पृष्ठम् २१]

21 \ चातुर्मास्यानि \ V, 6, १–४, ६

ऐन्द्रो वा एष यज्ञक्रतुर्यत् साकमेधाः ।१। तद् यथा महाराजः पुरस्तात् सेनानीकानि¹
प्रत्युद्भाभयं² पन्थानमन्वियात् ।२। एवमेवैतत् पुरस्ताद् देवता यजति ।३। तद् यथावः
सोमस्य महाव्रतम् ।४। एवमेवैतदिष्टिमहाव्रतम्³ ।५। अथ यदग्निमनीकवन्तं प्रथमं देवतानां
यजति ।६। अग्निर्वै देवानां मुखम् ।७। मुखत एव तद् देवान् प्रीणाति ।८। अथ यन्मध्यंदिने
मरुतः सांतपनान् यजति ।९। मध्यंदिने वै संतपति ।१०। तस्मान्मध्यंदिने मरुतः सांतपनान्
यजति ।११। अथो इन्द्रस्य वै मरुतः ।१२। ऐन्द्रो मध्यंदिनः ।१३। तस्मान्मध्यंदिने मरुतः
सांतपनान् यजति ।१४। अथ यत् सायं गृहमेधीयेन चरन्ति ।१५। पुष्टिकर्म वा एतद् यद्
गृहमेधीयः ।१६। सायं पोषः ।१७। तस्मात् पोषवन्तावाज्यभागौ भवतः⁴ ।१८। यजमान-
मेव तत् पोषयति ।१९। अथ यत् प्रातः पूर्णदर्वेण चरन्ति ।२०। पूर्वैर्द्युःकर्मणैवैतत् प्रातः-
कर्मोपसंतनोति ।२१ ।।६।।

¹ L. P. सैनानीकानि   ² L. P. प्रत्युद्गामयं   ³ P. एवमेतदिष्टि°   ⁴ L. P. यजति

अथ यन्मरुतः क्रीडिनो यजति ।१। इन्द्रस्य वै मरुतः क्रीडिनः ।२। तस्मादेनानिन्द्रेणो-
पसंहितान् यजति ।३। ¹अथ यन्महेन्द्रमन्ततो यजति ।४। अन्तं वै श्रेष्ठी भजते ।५। तस्मादे-
नमन्ततो यजति¹ ।६। अथ यदग्निं प्रणयन्ति यन्मन्थते तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।७। अथ यत्
सप्तदश सामिधेन्यः सन्ततावाज्यभागौ विराजौ संयाज्ये तस्योक्तं ब्राह्मणम् ।८

"? No, where does 4-4 end?
Wait, footnote 4-4 says: "4-4 L. P. अथ यद्धर्मिणं".
If L. P. has "अथ यद्धर्मिणं", then in the main text, it must be something that corresponds to it, like "स यद्घर्म्यन्वते" or "स यद् घर्म्यन्वते"!
Wait, look at the glyph before 'र्म्यन्वते':
Is that a 'घ'?
Wait, in line 33, it ends with: "स यद्घ-"
Then line 34 starts with: wait, is that a 'घ'?
No, look at the first character of line 34:
Wait, it's NOT a line break hyphenation of one word!
Wait, look at the end of line 33: "स यद्घ-"
Wait, is that a hyphen?
No! It's a minus sign: "⁻" of "⁴⁻"!
Look at line 33:
"⁴⁻स यद्-"
Wait, look at the digit: '⁴'?
No, the '⁴' is before 'स': "⁴⁻स यद्घर्म्यन्वते"!
Wait, where is the '⁴'?
Look at line 33:
क्रियते⁻³ ॥६॥ ⁴⁻स यद्-
Wait, after 'यद्', is there a 'घ'?
No, it

Page 24

VI, 1, १-२, ३९ । कौषीतकिब्राह्मणे । 24

प्रजापतिः प्रजातिकामस्तपोऽतप्यत ।१। तस्मात् तप्तात् पञ्चाजायन्त ।२। अग्निर्वादुरा-
दित्यश्चन्द्रमा उषाः पञ्चमी ।३। तानब्रवीद् यूयमपि तप्यध्वमिति ।४। तेऽदीक्षन्त ।५।
तान् दीक्षितांस्तेपानानूषाः प्राजापत्याप्सरोरूपं कृत्वा पुरस्तात् प्रत्युदैत् ।६। तस्यामेषां
मनः समपतत् ।७। ते रेतोऽसिञ्चन्त ।८। ते प्रजापतिं पितरमेत्याब्रुवन् ।९। रेतो वा
$^{1-1}$असिचामहै तन्नो $^1$मामुया भूदिति ।१०। स प्रजापतिर्हिरण्मयं चमस मकरोद्विषुमात्र-
मूर्ध्वमेवं तिर्यञ्चम् ।११। तस्मिन्नेनत्$^2$ समसिञ्चत् ।१२। तत उदतिष्ठत् सहस्राक्षः सहस्र-
पात् ।१३। सहस्रेण प्रतिहिताभिः$^3$ ।१४। स प्रजापतिं पितरमभ्यायच्छत् ।१५। तमब्रवीत्
कथा नाभ्यायच्छसीति ।१६। नाम मे कुर्वित्यब्रवीत् ।१७। न वा इदमविहितेन नाम्नान्न-
मत्स्यामीति ।१८ ।।१।।

$^{1-1}$ L. P. असिचामहा इदं नो      $^2$ P. BM$^1$. एतत् (for एनत्); L. तस्मिन् रेतः; (var.) तस्मिन्नेतत्
$^3$ L. P. Here ends Khaṇḍa 1

स वै त्वमित्यब्रवीद् भव एवेति ।१। यद् भव आपस्तेन ।२। न$^1$ ह वा एनं भवो हिनस्ति
।३। नास्य प्रजां नास्य पशून् नास्य ब्रुवाणं चन ।४। अथ य एनं द्वेष्टि ।५। स एव पापीयान्
भवति ।६। न स य एवं वेद ।७। तस्य व्रतमाद्र्मेव वासः परिदधीतापो वै न परिचक्षी-
तेति$^2$ ।८। तं द्वितीयमभ्यायच्छत् ।९। तमब्रवीत् कथा नाभ्यायच्छसीति ।१०। द्वितीय

कौषीतकिब्राह्मणम्

[पृष्ठम् २६]

VI, 4, १–५, ३० कौषीतकिब्राह्मणे २६

प्रजापतिस्तपोऽतप्यत। ।१। स तपस्तप्त्वा प्राणाद्देवेभँल्लोकं प्रावृहत् ।२। अपाना-
दन्तरिक्षलोकम् ।३। व्यानादमूंल्लोकम् ।४। स एताँस्त्रींल्लोकानभ्यतप्यत ।५। सोऽग्नि-
मेवास्माल्लोकादसृजत ।६। वायुमन्तरिक्षलोकादादित्यं दिवः ।७। स एतानि त्रीणि ज्यो-
तींष्यभ्यतप्यत ।८। सोऽग्नेरेवर्चोऽसृजत ।९। वायोर्यजूंष्यादित्यात् सामानि ।१०। स एतां
त्रयीं विद्यामभ्यतप्यत ।११। स यज्ञमतनुत ।१२। स ऋचैवाशंसत् ।१३। यजुषा प्राचरत्
साम्नोदगायत् ।१४। अथैतस्या एव त्रय्यै विद्यायै तेजोरसं प्रावृहत् ।१५। एतेषामेव
वेदानां भिषज्यायै ।१६। स भूरित्यृचां प्रावृहत् ।१७। भुव इति यजुषां स्वरिति साम्नाम्
।१८। तेन¹ दक्षिणतो ब्रह्माऽसीत् ।१९। तस्य² दक्षिणतो वर्षीयानुदीचीनप्रवणो यज्ञः
संतस्थे ।२०। तस्य ह वै दक्षिणतो वर्षीयानुदीचीनप्रवणो³ यज्ञः संतिष्ठते ।२१ ॥४॥

¹ L. केन; (var.) तेन
² L. कस्य; (var.) तस्य
³ L. (var.) P. ०चीनेवप्र०

यस्यैवं विद्वान् ब्रह्मा भवति¹ ।१। तदाहुर्यदृचा होता होता भवति यजुषाध्वर्युरध्वर्युः
साम्नोद्गातोद्गाता केन ब्रह्मा ब्रह्मा भवतीति ।२। यमेवामुं त्रय्यै विद्यायै तेजोरसं प्रावृहत्
।३। तेन ब्रह्मा ब्रह्मा भवति ।४। तदाहुः किंविदं खिंविदसं ब्रह्माणं वृणीतेति ।५। अध्वर्यु-
मित्येके ।६। स परिक्रमाणां क्षेत्रज्ञो भवतीति ।७। छन्दोगमित्येके ।८। तथा हास्य त्रिभिर्वे-
दैर्हविर्यज्ञाः संस्क्रियन्त इति ।९। बह्वृचमिति त्वेव स्थितम् ।१०। एतत्परिसरणावितरौ²
वेदौ ।११। अत्र च भूयिष्ठा होत्रा³ आयत्ता भवन्तीति ।१२। ऋग्भिर्ग्रहा गृह्यन्ते ।१३।
ऋक्षु सामानि गीयन्ते ।१४। तस्माद् बह्वृच एव स्यात् ।१५। तदाहुः कियद् ब्रह्मा
यज्ञस्य संस्करोति कियदन्य ऋत्विज इति ।१६। अर्धमिति ब्रूयात् ।१७। द्वे वै यज्ञस्य वर्तनी
।१८। वाचान्या संस्क्रियते ।१९। मनसान्या ।२०। सा या वाचा संस्क्रियते ।२१। तामन्य
ऋत्विजः संस्कुर्वन्ति ।२२। अथ या मनसा तां ब्रह्मा ।२३। तस्माद् यावदृचा यजुषा
साम्ना कुर्युः ।२४। तूष्णीं तावद् ब्रह्मासीत ।२५। अर्धं हि तद् यज्ञस्य संस्करोति⁴
।२६। अथ यत्रैनं ब्रूयुः ।२७। ⁵⁻ब्रह्मन् प्रचरिष्यामो ब्रह्मन् प्रणेष्यामो⁵⁻ब्रह्मन् प्रस्थास्यामो
ब्रह्मन्स्तोष्यन्त इति वा⁶ ।२८। ओमित्येतावता प्रसूयात् ।२९। एतद्व वा एकमक्षरं त्रयीं
विद्यां प्रति प्रति ।३० ॥५॥

¹ L. P. Here ends Khaṇḍa 10
² L. P. ०परिचरणा०
³ IO. omits
⁴ L. P. Here ends Khaṇḍa 11
⁵⁻⁵ L. ब्रह्मन् प्रणेष्यामो ब्रह्मन् प्रचरिष्यामो; P. ब्रह्मन् प्रणेष्यामो ब्रह्मन् प्रचरतरिष्यामो; L. (var.) प्रतरिष्यामो, प्रत्वरिष्यामो, प्रवरिष्यामो (for प्रचरिष्यामो)
⁶ L. P. omit

[पृष्ठम् २७]

२७ ब्रह्मत्वम् VI, 6, १–8, ९

तथा हास्य त्रय्या विद्यया प्रसूतं भवति ।१। ब्रह्मणि वै यज्ञः प्रतिष्ठितः ।२। यद् वै
यज्ञस्य स्खलितं वोल्बणं वा भवति ।३। ब्रह्मण एव तत् प्राहुः ।४। तत् स त्रय्या विद्यया
भिषज्यति ।५। अथ यद्यृच्युल्बणं स्यात् ।६। चतुर्गृहीतमाज्यं गृहीत्वा गार्हपत्ये प्रायश्चि-
त्ताहुतिं जुहुयाद् भूः स्वाहेति ।७। तदृचमृचि दधाति ।८। ¹⁻ऋच ऋचे¹ प्रायश्चित्तिं करोति
।९। अथ यदि यजुष्युल्बणं स्यात् ।१०। चतुर्गृहीतमाज्यं गृहीत्वान्वाहार्यपचने प्रायश्चित्ता-
हुतिं जुहुयाद्धविर्यज्ञ आप्रीध्रीये² सौम्येऽध्वरे भुवः स्वाहेति ।११। तद् यजुर्यजुषि दधाति
।१२। यजुषा यजुषे³ प्रायश्चित्तिं करोति ।१३। अथ यदि साम्न्युल्बणं स्यात् ।१४।
चतुर्गृहीतमाज्यं गृहीत्वाऽऽहवनीये प्रायश्चित्ताहुतिं जुहुयात् स्वः स्वाहेति ।१५। तत् साम
सामन्⁴ दधाति ।१६। साम्ना साम्ने⁴ प्रायश्चित्तिं करोति ।१७। अथ यद्यविज्ञातमुल्बणं
स्यात् ।१८। चतुर्गृहीतमाज्यं गृहीत्वाऽऽहवनीय एव प्रायश्चित्ताहुतिं जुहुयाद् भूर्भुवः स्वः
स्वाहेति ।१९ ॥६॥

¹⁻¹ L. P. ऋचर्वि
² L. P. आग्नीध्रीये
³ L. P. यजुषि
⁴ L. P. साम्नि

एष ह वै यज्ञस्य व्यृद्धिं¹ समर्धयति य एताभिर्व्याहृतिभिः प्रायश्चित्तिं करोति ।१।
न ह वा उपसृतो² ब्रूयाद्ब्राह्मेतद् वेदेत्येता व्याहृतीर्विद्वान्³।२। सर्वं ह वा उ स वेद य एता
व्याहृतीर्वेद ।३। तद् यथा ह वै दारुणः श्लेष्म संश्लेषणं स्यात् परिचर्मण्वं वा ।४। एवमे-
वैता व्याहृतयः सर्वस्यै⁴ त्रय्यै विद्यायै संश्लेषिण्यः⁵।५। अथ यद् ब्रह्मसदनात् तृणं निरस्यति
।६। शोधयत्येवैनत् तत् ।७। अथोपविशतीदमहमर्वावसोः सदसि सीदामीति ।८। अर्वा-
वसुर्ह वै देवानां ब्रह्मा ।९। तमेवैतत् पूर्वं⁶ सादयत्यरिष्टं यज्ञं तनुतादिति⁷ ।१०। अथोप-
विश्य जपति बृहस्पतिर्ब्रह्मेति ।११। बृहस्पतिर्ह वै देवानां ब्रह्मा ।१२ ॥७॥

¹ L. P. व्यृद्धं
² L. (var.) उपश्रुतो
³ IO. व्याहृतीमिविँ०
⁴ L. P. omit
⁵ IO. संश्लेषिणः; P. संश्लेष्ण्यः; L. P. Here ends Khaṇḍa 12
⁶ P. पूर्वं
⁷ L. (var.) तनुतादिति

तस्मिन्नेवैतदनुज्ञामिच्छते ।१। प्रणीतासु प्रणीयमानासु वाचं यच्छत्या हविष्कृत उद्वा-
दनात् ।२। एतद् वै यज्ञस्य द्वारम् ।३। तदेवैतदशून्यं⁴ करोति ।४। इष्टे च स्विष्टकृत्या-
नुयाजानां प्रसवात् ।५। एतद्व वै यज्ञस्य द्वितीयं द्वारम् ।६। तदेवैतदशून्यं करोति ।७।
अथ यत्र ह तद् देवा यज्ञमतन्वत ।८। तत् सवित्रे प्राशित्रं परिजह्रुः ।९। तस्य पाणी

VI, 8, १०–10, १६ कौषीतकिब्राह्मणे 28
प्रचिच्छेद ।१०। तस्मै हिरण्मयौ प्रतिदधुः२ ।११। तस्माद्धिरण्मयपाणिरिति स्तुतः ।१२।
तद् भगाय परिजह्रुः ।१३। तस्याक्षिणी निर्जघान ।१४। तस्मादाहुरन्धो भग इति
।१५। तत् पूष्णे परिजह्रुः ।१६। तस्य दन्तान् परोवाप ।१७। तस्मादाहुरदन्तकः पूषा
करम्भभाग इति ।१८। ते देवा ऊचुः३ ।१९ ॥८॥
¹ L. P. तदेतदशून्यं ² L. (var.) प्रतिददुः ³ L. P. Here ends Khaṇḍa 13
इन्द्रो वै देवानामोजिष्ठो बलिष्ठस्तस्मा एनत् परिहरतेति ।१। तत् तस्मै परिजह्रुः ।२।
तत् स ब्रह्मणा शमयांचकार ।३। तस्मादाहेन्द्रो ब्रह्मेति ।४। तत् प्रतीक्षते मित्रस्य त्वा
चक्षुषा प्रती

कौषीतकिब्राह्मणे — अध्याय ७

[पृष्ठ ३०]

VII, 1, १-३, १०      कौषीतकिब्राह्मणे      30
वाग् दीक्षा ।१। वाचा हि दीक्षते ।२। प्राणो दीक्षितः ।३। वाचा वै दीक्षया देवाः
प्राणेन दीक्षितेन सर्वान् कामानुभयतः परिगृह्यात्मन्नदधत ।४। तथो एवैतद् यजमानो
वाचैव दीक्षया प्राणेन दीक्षितेन सर्वान् कामानुभयतः परिगृह्यात्मन् धत्ते ।५। आग्ना-
वैष्णवमेकादशकपालं पुरोडाशं निर्वपति¹ ।६। अग्निवै देवानामवराध्यो॑ विष्णुः परार्ध्यः
।७। तद् यन्नैवैव देवानामवराध्यो॑ यन्न परार्ध्यः ।८। ताभ्यामेवैतत् सर्वा देवताः परिगृह्य
सलोकतामाप्नोति ।९। तस्मात् कामं पूर्वो दीक्षित्वा संसुनुयात्² ।१०। पूर्वस्य ह्यस्य
देवताः परिगृही

VII, 6, १–७, १६] कौषीतकिब्राह्मणे 32

स यत्राध्वर्यु रौद्रं भयानि जुहोति ।१। तदुप यजमानः पञ्चाहुतीर्जुहुयात् ।२। मनो मे
मनसा दीक्षतां स्वाहेति प्रथमाम् ।३। वाङ् मे वाचा दीक्षतां स्वाहेति द्वितीयाम् ।४।
प्राणो मे प्राणेन दीक्षतां स्वाहेति तृतीयाम् ।५। मध्ये प्राणमाह ।६। मध्ये ह्ययं प्राणः ।७।
चक्षुर्मे चक्षुषा दीक्षतां स्वाहेति चतुर्थीम् ।८। श्रोत्रं मे श्रोत्रेण दीक्षतां स्वाहेति पञ्चमीम्
।९। तदु ह स्माह कौषीतकिः ।१०। न होतव्याः ।११। अतिरिक्ता आहुतयः स्युर्यद्भूयेरन्
।१२। अध्वर्युमेव जुह्वन्तमनवारभ्य प्रतीकेरनुमन्त्रयेत ।१३। मनो मे मनसा दीक्षतामिति²
प्रथमाम् ।१४। वाङ् मे वाचा दीक्षतामिति² द्वितीयाम् ।१५। प्राणो मे प्राणेन दी

Here is the complete, line-by-line transcription of both pages in Markdown Devanagari, following the original layout, numbering, and apparatus:

[Left Page — p. 34]

VII, 9, ५-11, ११ कौषीतकिब्राह्मणे 34

तद् यत् पुरस्तात् पथ्यां स्वस्तिं यजति ।५। स्वस्त्ययनमेव तत् कुरुते स्वर्गस्य लोकस्य
समष्ट्यै ।६। अग्निं प्रथममुदयनीये यजति ।७। अथ सोममथ सवितारमथ पथ्यां स्वस्ति-
मथादितिम् ।८। इमं वै लोकमुदयनीयेन प्रत्येति ।९। तद् यत् परस्तात् पथ्यां स्वस्तिं
यजति ।१०। स्वस्त्ययनमेव तत् कुरुतेऽस्य लोकस्य समष्ट्यै ।११। ता वै पञ्च देवता
यजति ।१२। ताभिर्यत् किंच पञ्चविधमधिदैवतमध्यात्मं तत् सर्वमाप्नोति ।१३। तासां
याज्यापुरोनुवाक्याः ।१४। ता वै स्वस्तिमत्यः पथिमत्यः पारित्वत्यः प्रवत्यो नीतवत्यो
भवन्ति ।१५। मरुतो

VIII, 1, १-२, २६ कौषीतकिब्राह्मणे 36
आतिथ्येन ह वै देवा द्विपदश्च चतुष्पदश्च पशूनापुः ।१।¹ तथो एवैतद् यजमान आति-
थ्येनेव द्विपदश्च² चतुष्पदश्च पशूनाप्नोति ।२। आसन्ने हविष्यातिथ्येऽग्निं मन्थन्ति ।३।
शिरो वा एतद् यज्ञस्य यदातिथ्यम् ।४। प्राणोऽग्निः ।५। शीर्षंस्तत् प्राणं दधाति ।६।
द्वादशाप्रिमन्थनीया अन्वाह ।७। द्वादश वै मासाः संवत्सरः ।८। संवत्सरस्यैवाप्त्यै ।९।
अभि त्वा देव सवितरिति सावित्रीं प्रथमामन्वाह ।१०। सवितृप्रसूततायै ।११। सवितृप्र-
सूतस्य ह वै न काचन रिष्टिर्भवत्यरिष्ट्यै ।१२। मही द्यौः पृथिवी च न इति द्यावापृथि-
वीयामन्वाह ।१३। प्रतिष्ठे वै द्यावापृथिवी प्रतिष्ठित्या एव ।१४। त्वामग्ने पुष्करादधीति
मथितवन्तं तृचं मथ्यमानायान्वाह ।१५। उत ब्रुवन्तु जन्तव इति जातवतीं जाताय
।१६। आ यं हस्ते न खादिनमिति हस्तवर्त्ती हस्तेन धार्यमाणाय ।१७। प्र देवं देववी-
तय इति प्रव्रतीं प्रह्रियमाणाय ।१८। आ जातं जातवेदसीत्यावतीमाह्रियमानाय ।१९।
अग्निनाग्निः समिध्यते त्वं ह्यग्ने अग्निनेति समिद्धवत्यौ समिध्यमानाय ।२०। तं मर्ज्यन्त
सुक्रतुमिति परिदधाति स्वेषु क्षयेषु वाजिनमित्यन्तवत्या ।२१। अन्तो वै क्षयः ।२२।
अन्तः परिधानीया ।२३। अन्तेऽन्तं दधाति ।२४ ।|१||
¹ ER. पशूनाप्नुवन्ति (seems to be an error) ² IO. omits च
¹⁻एतया न्वत्र च चातुर्मास्येषु च⁻¹ ।१। त्रिः प्रथमया त्रिरुत्तमया षोडश संपद्यन्ते ।२।
षोडशकलं वा इदं सर्वम्² ।३। अस्यैव सर्वस्याप्त्यै ।४। अथ यत्र पशुरालभ्यते ।५। तदेतां
पराचीमनूच्य यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवा इति त्रिष्टुभा परिदधाति ।६। त्रैष्टुभाः पशवः
पशूनामेवाप्त्यै ।७। त्रिः प्रथमया त्रिरुत्तमया समदश संपद्यन्ते ।८। समदशो वै प्रजापतिः
।९। एतद् वा आर्धुकं³ कर्म यत् प्रजापतिसंमितम् ।१०। समदश सामिधेनीरन्वाह ।११।
समदशो वै प्रजापतिः ।१२। एतद् वा आर्धुकं कर्म यत् प्रजापतिसंमितम् ।१३। वार्त्र-
घ्नावाज्यभागौ भवतः पाप्मन एव वधाय ।१४। अथो हास्य पौर्णमासात् तन्नावदानितं
भवति ।१५। अतिथिमन्तौ हैके कुर्वन्ति ।१६। वार्त्रघ्नौ त्वेव स्थितौ ।१७। ऋग्याज्यौ
स्यातामिति हैक आहुः ।१८। ऋग्याज्या वा एता देवता उपसत्सु भवन्तीति वदन्तः
।१९। जुषाणाज्यौ त्वेव स्थितौ ।२०। सोमं सन्तं विष्णुरिति⁴ यजति ।२१। तद् यदेवेदं
क्रीतो विशतीव ।२२। तद् हैवास्य वैष्णवं रूपम् ।२३। यद्वेव सोमं सन्तं विष्णुरिति⁴
यजति ।२४। अत्तैवैतेन⁵ नाम्ना यद् विष्णुरिति ।२५। आद्योऽमुना यत् सोम इति ।२६।
37 प्रवर्ग्यः VIII, 2, २७-5, ६
तस्मात् सोम इति वदन्तो जुह्वत्येवं भक्षयन्ति ।२७। त्रिष्टुभौ हविषो याज्यापुरोनुवाक्ये
।२८। बलं वै वीर्यं त्रिष्टुप् ।२९। बलमेव तद् वीर्यं यजमाने दधाति ।३० ।|२||
1-1 L. P. This sentence occurs after सर्वस्याप्त्यै (VIII. 2. ४) and forms the beginning of
Khaṇḍa 2 ² L. P. Here ends Khaṇḍa 1 ³ L. P. आर्धुकं ⁴ L. P. विष्णुमिति
⁵ L. P. अत्तैवैतेन
होतारं चित्ररथमध्वरस्य यस्त्वा स्वश्वः सुहिरण्यो अग्न इति संयाज्ये अतिथिमत्यौ
रथवत्यौ त्रिष्टुभावाग्रेय्यौ ।१। तद् यथा चतुःसमृद्धमेवं तत् ।२। उपनामुक उ एवैनं रथो
भवति य एते कुरुते ।३। इळान्तं भवति ।४। अभिक्रान्त्यै तद् रूपम् ।५। तद् यथोप-
प्रयाय स्वर्गस्य लोकस्य नेदीयस्तायां वसेदेवं तत् ।६। उपांशुहविष एता इष्टयो भवन्ति
दीक्षणीयाप्रायणीयातिथ्योपसदः ।७। रेतःसिक्तिर्वा एता इष्टयः ।८। उपांशु वै रेतः
सिच्यते ।९। उत्सृजन्तः कर्माणि यन्ति ।१०। पत्नीसंयाजान्ता दीक्षणीया ।११। शंय्वन्ता
प्रायणीया ।१२। इळान्तातिथ्या ।१३। देवता उपसत्सु प्रतियजति ।१४। उत्सर्गं वै
प्रजापतिरेतैः कर्मभिः स्वर्गं लोकमैत् ।१५। तथो एवैतद् यजमान उत्सर्गमेवैतैः कर्मभिः
स्वर्गँ लोकमैति¹ ।१६ ।|३||
¹ L. P. Here ends Khaṇḍa 2
शिरो वा एतद् यज्ञस्य यन्महावीरः ।१। तन्न प्रथमयज्ञे प्रवृञ्ज्यात् ।२। उपनामुक
उ एवैनमुत्तरो यज्ञो भवति यः प्रथमयज्ञे न प्रवृणक्ति ।३। कामं तु योऽनूचानः श्रोत्रियः
स्यात् तस्य प्रवृञ्ज्यात् ।४। आत्मा वै स यज्ञस्य ।५। आत्मनैव तद् यज्ञं समर्धयति ।६।
तदसौ वै महावीरो योऽसौ तपति ।७। एतमेव तत् प्रीणाति ।८। तमेकशतेनाभिहुयात्
।९। शतयोजने ह वा एष हितस्तपति¹ ।१०। स शतेनैवैनं² शतयोजनमध्वानं समश्रुते
।११। अथ यैकशततमी स यजमानलोकः ।१२। तमेतमात्मानं यजमानोऽभिसंभवति
।१३। यमेतमादित्ये पुरुषं वेदयन्ते ।१४। स इन्द्रः स प्रजापतिस्तद् ब्रह्म ।१५। तदत्रैव
यजमानः सर्वासां देवतानां सलोकतां सायुज्यमाप्नोति ।१६ ।|४||
¹ L. P. इतस्तपति ² L. शतेनैवैतं; P. शतेनैव तं
अनवानमभिहुयात् प्राणानां संतत्यै ।१। संतता इव हीमे प्राणाः ।२। उच्चैर्निरुक्तम-
भिहुयात् ।३। प्राणा वै स्तुभः¹ ।४। निरुक्तो ह्येषः ।५। वाग्देवत्यो ह्येषः ।६। सावि-

(dhma)? Look at line 50:हविर्हविष्मो महि सध्म दैव्यमिति पुराहूतेः- wait,पुराहूतेःorपुराहुतेः? पुराहुतेः(purāhuteḥ) - before the offering! Line 51:प्रापणातू ॥२३॥ पुनर्हविष्मवेमवानं तदयतायामानं करोति ॥२४॥ सूयवसाद् भगवती हि भूयाWait, let's examine line 51 very carefully: First word:प्रापणातूorप्रापणात्? It is प्रापणात् ॥२३॥Next:पुनर्हविष्मवेमवानं? Wait! In Sanskrit: "पुनर्हविष्मत्त्वाद्यतायामं करोति" or "पुनर्हविष्मत्वेनावनातं"? Let's read the characters in line 51: पु (pu) न (na) र् (r) ह (ha) वि (vi) ष्म (ṣma) त्त्वे (ttve) न (na) Wait, look at it: पुनर्हविष्मत्त्वेनावनातंorपुनर्हविष्मत्वेनावयातयामं`?
Wait, what's the idiom? "अयातयामं करोति"!
Let

VIII, 8, २७-9, २५ | कौषीतकिब्राह्मणे | 40

पशवोऽनुत्क्रामुका भवन्ति॑। २७। अथ वै सुते प्रवर्ग्र इत्याचक्षते स्तुते बहिष्पवमाने
। २८। तदश्विनौ देवा उपाह्वयन्त । २९। एतस्मिन् काले आग्नीध्रीये⁸ प्रवृञ्ज्युः । ३०।
तद् यथैवाद उपसत्सु । ३१। एवमेवाप्यत्र सुत्यायाम् । ३२। अनवानमेवोपचारः । ३३।
तद् यदा⁹ कर्मापवृज्येत¹⁰ । ३४। अथ पशुकर्म तायते । ३५। स एष महावीरो मध्यंदिनो-
त्सर्गः । ३६। तद् यदेतेन मध्यंदिने प्रचरन्ति । ३७। असौ वै महावीरो योऽसौ तपति । ३८।
एतमेव तत् प्रीणाति¹¹ । ३९। एतस्यैव तद् रूपं क्रियते¹² । ४० ॥ ४ ॥

¹ L. P. add अथ यदप उपस्पृशति शान्तिर्वे भेषजमापः शान्तिरेवैषा भेषजमन्ततो यज्ञे क्रियतेऽथ
यदवकाशींश्चतिक्षते प्राणा वा अवकाशाः प्राणानेव तदात्मन्धत्तेऽथ यदप उपस्पृशति शान्तिर्व भेषजमापः
शान्तिरेवैषा भेषजमन्ततो यज्ञे क्रियते ²⁻² IO. त्रयास्तिंशत्स्रर्वा ³ L. P. Here ends Khaṇḍa 6
⁴ P. ॰त्थभिरूपा अभि॰ ⁵ L. (var.) सुवीर्यतायै ⁶ L. (var.), P. विपर्यस्यति ⁷ L. P.
add अथ यदप उपस्पृशति शान्तिर्वे भेषजमापः शान्तिरेवैषा भेषजमन्ततो यज्ञे क्रियते ⁸ L. P.
आग्नीध्रीये ⁹ L. P. यथा ¹⁰ P. कर्माप्रवृज्यते ¹¹ L. P. प्रीणन्ति ¹² L. P. Here
ends Khaṇḍa 7

उपसदः । १। असुरा एषु लोकेषु पुरोऽकुर्वत । २। अयस्मयीमस्मिन् । ३। रजतामन्त-
रिक्षलोके । ४। हरिणीं हादो¹ दिवि चक्रिरे । ५। ते देवाः परिश्रितेष्वेपु² लोकेष्वेतं
पञ्चदशं वज्रमपश्यन् । ६। तिस्रः सामिधेन्यः समनूक्ता नव संपद्यन्ते । ७। षड् याज्या-
पुरोनुवाक्याः । ८। ताः पञ्चदश । ९। एतेन वै देवाः पञ्चदशेन वज्रेणैभ्यो लोकेभ्योऽसुरा-
ननुदन्त । १०। तथो एवैतद् यजमान एतेनैव पञ्चदशेन वज्रेणैभ्यो लोकेभ्यो द्विषतो
भ्रातृव्यान् नुदते । ११। उपसद्याय मीळ्हुष इत्येतं तृचं पूर्वाह्नेऽनुब्रूयात् । १२। उपसदो
होताः । १३। तद् वै कर्म समृद्धं यत् प्रथमेनाभिव्याह्रियते । १४। उपसद्यमिव वा एतदहर-
मुनादित्येन भवतीति । १५। इमां मे अग्ने समिधमित्यपराह्ने तद् रात्रे रूपम् । १६। समिद्ध-
मिव वा इममग्निं सायं पर्यासत इति । १७। अथ द्वितीयेऽहनि । १८। इमां मे अग्ने समि-
धमिति पूर्वाह्ने तदह्नो रूपम् । १९। समिद्धमिव वा एतदहरमुनादित्येन भवतीति । २०।
उपसद्याय मीळ्हुष इत्यपराह्ने तद् रात्रे रूपम् । २१। उपसद्यमिव वा इममग्निं सायं
पर्यासत इति । २२। ते वा³ उभे एव रूपे यज्जायेते⁴ । २३। तस्मादहरहर्विपर्यासमनुब्रूयात्
। २४। उभे रूपे उभौ कामा उपाप्तावसतामिति⁵ । २५ ॥ ५॥

¹ IO. हातो; BM¹. हार्पी ² L. (var.) परिस्तुतेष्वेपु, परिस्तुतेष्वेषु; P. परिश्रुतेष्वेषु
³ L. P. add एते ⁴ L. P. जायेते ⁵ L. P. उपाप्तावसत् इति

41 | उपसदः | VIII, 10, १-12, १२

अनवानमनुब्रूयात् प्राणानां संतत्यै । १। संतता इव हीमे प्राणाः । २। त्रिस्त्रिरेकैका-
मन्वाह¹ । ३। त्रयो वा इमे लोकाः । ४। इमानेव तल्लोकानाप्नोति । ५। ताः समनूक्ता
नव संपद्यन्ते । ६। षड् वा ऋतवस्त्रय इमे लोकाः । ७। एतदेव तदभिसंपद्यन्ते । ८। नैतं
निगदं ब्रूयाद् य एष² सामिधेनीषु । ९। उत्सृज्यन्ते ह निगदाः । १०। जामि ह स्याद् य
एतं निगदं ब्रूयात् । ११। नावाइयेच्चेनेति³ हैक आहुः । १२। किमु देवतानावावाह्य यजे-
दिति । १३। ऋच एवावाहयेत् । १४। अग्निमा वह सोममा वह विष्णुमा वहेति । १५।
ता वै तिस्रो देवता यजति । १६। त्रयो वा इमे लोकाः । १७। इमानेव तल्लोकान्
ज्योतिष्मतः करोति⁴ । १८ ॥ 10 ॥

¹ L. P. ॰काममनुब्रूयात् ² L. (var.) एषु, in all MSS. except IO. ³ L. ॰च्चनेदिति;
L. (var.), P. ॰च्चनेहिति ⁴ L. P. Here ends Khaṇḍa 8

गायत्र्यावाग्नेय्यौ । १। गायत्रोऽयँल्लोकः । २। तदिमँल्लोकमाप्नोति । ३। त्रिष्टुभौ सौम्यौ
। ४। त्रैष्टुभोऽन्तरिक्षलोकः । ५। तदन्तरिक्षलोकमाप्नोति । ६। जगत्यौ वैष्णव्यौ । ७। जागतो
ऽसौ लोकः । ८। तदमूँल्लोकमाप्नोति । ९। ता वै विपर्यस्यति । १०। याः पूर्वाह्ने पुरोनुवा-
क्यास्ता अपराह्ने याज्याः करोति । ११। या याज्यास्ताः पुरोनुवाक्याः । १२। अयातया-
मतायै । १३। वषट्कारेण ह वा ऋग् यातयामा भवति समानेऽहन् । १४। अयातयामभिर्म
वषट्कृतमसदिति । १५। यद्वेव¹ विपर्यस्यति ग्रीवाणां स्थेम्ने । १६। तस्माद्द्वासां ग्रीवाणां
व्यतिषक्तानीव पर्वाणि भवन्ति । १७। आज्यहविषो देवताः । १८। पयोव्रतो यजमानः
। १९। तत् सलोम । २०। ताः परोवरीयसीरभ्युपेयात् त्रीनग्रे स्तानानथ द्वावथैकम् । २१।
परस्पर एव तल्लोकान् वरीयसः कुरुते । २२। नाभ्यभ्युन्द्येत । २३। स्वर्गं ह वा एते लोकम-
भिप्रयन्ति य उपसद उपयन्ति । २४ ॥ ११ ॥

¹ BM¹. IO. यद्वै

द्वादशो ह वा अन्तरुष्ट्यात्¹ स्वर्गो लोकः । १। स यः सकृदभ्युन्नयते । २। यथैकरात्रं
सार्थान् प्रोषिताननुप्रेयादेवं तत् । ३। यो द्वितीयम् । ४। यथा द्विरात्रमेवं तत् । ५। हीयते
तृतीयेन । ६। ²स्वर्गाँल्लोकान् नान्वश्नुते² । ७। अप्यनुगच्छेदेति ह स्माह पैङ्ग्यः । ८।
न त्वेवाभ्युन्नयेत । ९। यत्रैव कामयेत । १०। तत् पूर्वो गत्वा स्वर्गस्येव³ लोकस्यावस्येदिति
। ११। समाप्तिः श्रेयसीति ह स्माह कौषीतकिः । १२। ⁴सम्राजो भक्षेऽस्मन्⁴ दध्यानयेयुर्न

व्रते । १३। सोमो वै दधि । १४। अनन्तर्हितौ हास्य भक्षौ भवति समाप्नोति । १५।
उत⁵ यदि संक्रीणीयुः । १६। या मध्यमोपसत् । १७। तया द्व्यहमन्यतरे चरेयुः । १८।
आवपनं हि ⁶-सा । १९। इदमन्तरिक्षलोक-⁶ आयतनेन । २०। अथासमरमभ्युदेत्यथा-
समरमभ्युदेति⁷ । २१ ॥ १२॥
¹ L. P. अन्तरुष्याः; L. (var.) अन्तरुष्यात् ²-² L. स्वर्गाल्लोकाञ्चा० ³ L. P. BM¹. स्वर्गस्य
⁴-⁴ L. P. सम्राजोऽस्मै मक्षे ⁵ L. P. उते ⁶-⁶ L. (var.) सेधमन्त० ⁷ L. P. Here ends
Khaṇḍa 9

इति प्रथमदशकेऽष्टमोऽध्यायः

ब्रह्म वा अग्निः । १। तद् यदुपवसथेऽग्निं प्रणयन्ति । २। ब्रह्मणैव तद् यजमानस्य पाप्मा-
नमपघ्नन्ति । ३। पुरस्तादाहवनीयेन ।

' there are two strokes for 'ै': one stroke, second stroke.
Is there a repha?
Let's look at "ब्रह्मणैव":
It's just "ब्रह्मणैव"! (brahmaṇā + eva = brahmaṇaiva). In Sanskrit, it's ब्रह्मणैव. There's no "ब्रह्मर्णैव".
Wait, look at the image line 34:
"ब्रह्मणैव तद् ब्रह्म⁶ समर्धयति" - yes, it's ब्रह्मणैव!

Line 35:
"ग्र्न्यो तृचावन्वाह ।१४। अग्निं हि पूर्वं⁷ हरन्ति ।१५। तौ वा इतश्चेतो भवतः ।१६। ह्रिय-"
Wait, "ग्र्न्यो"??? Look at line 34-35:
Line 34 ends with: "केवला-"
Line 35 starts with: "ग्न्यो" or "ग्र्न्यो"?
Wait, look at the start of line 35:
ग with a subscript न: ग्न.
Then an o-matra: ग्न्यो.
Wait, is there a र-फला?
Look at it: it has ग, and a stroke? It is "ग्न्यो" (kevalāgnyo -> kevalāgnyau / kevalāgnyoḥ? kevalāgnyau = kevalāgnyo).
Wait, look at the first consonant of line

कौषीतकिब्राह्मणम् — अध्यायः ९ (अनुवाक ६, खण्ड ११-३१) एवं अध्यायः १० (अनुवाक १-२)

[पृष्ठम् ४६]

नुस्तौति ॥११॥ एवा वन्दस्व वरुणं बृहन्तमित्याशीर्वत्या परिदधाति ॥१२॥ अभिरूपा
अन्वाह ॥१३॥ यद् यज्ञेऽभिरूपं तत् समृद्धं यज्ञस्यैव समृद्धयै ॥१४॥ ता वै विंशतिमन्वाह
॥१५॥ ता विराजमभिसंपद्यन्ते ॥१६॥ वैराजः सोमः ॥१७॥ अन्नं विराळन्नं सोमः ॥१८॥
अन्नेन तदन्नाद्यं समर्धयति ॥१९॥ त्रिः प्रथमया त्रिरुत्तमया चतुर्विंशतिः संपद्यन्ते ॥२०॥
चतुर्विंशतिर्वै संवत्सरस्यार्धमासाः ॥२१॥ संवत्सरस्यैवाप्त्यै ॥२२॥ एवं नु$^4$ यदि पूर्वया
द्वारा राजानं प्रपादयेयुः$^5$ ॥२३॥ यद्यु वा अपरया ॥२४॥ तेनैव होतानुसमियात्$^6$ ॥२५॥
आत्मा वै यज्ञस्य होता ॥२६॥ प्राणः सोमः ॥२७॥ नेत् प्राणादात्मानमपादधानीति ॥२८॥
उत्तरतो दक्षिणा तिष्ठन् परिदधाति ॥२९॥ यशो$^7$ वै सोमो राजान्नाद्यम् ॥३०॥ अमृत एव$^8$
तदर्वागात्मन् यशो धत्ते$^9$ यशो धत्ते ॥३१ ॥६॥

पादटिप्पणी (पृ. ४६):

$^1$ IO. तस्मात् $^2$ L. P. प्रवर्ती $^3$ IO. P. प्रपन्नायाह $^4$ L. तु $^5$ L. P. प्रपादयन्ति
$^6$ L. (var.) होता न समियात् $^7$ L. P. यश उ $^8$ L. wrongly states that IO. reads अमृतमेव
$^9$ L. P. add अर्वागात्मन्

इति प्रथमदशके नवमोऽध्यायः

[पृष्ठम् ४७]

वज्रो वा एष यद् यूपः ॥१॥ तद् यदुपवस्यथे यूपमुच्छ्रयन्ति ॥२॥ वज्रेणैव तद् यजमानस्य
पाप्मानमपघ्नन्ति ॥३॥ स नापनत इव स्यात् ॥४॥ अशनायतो वा एतद् रूपम् ॥५॥ अभिनत
इवोदरेण ॥६॥ अथाहवनीयं पुनरभ्यावृत्तः$^1$ ॥७॥ तद् वै सुहितस्य रूपम् ॥८॥ अनशना-
युका हास्य भार्या भवन्ति$^2$ य एवंरूपं यूपं$^3$ कुरुते ॥९॥ पालाशं ब्रह्मवर्चसकामः कुर्वीत
॥१०॥ बैल्वमन्नाद्यकामः ॥११॥ खादिरं स्वर्गकामः ॥१२॥ त्र्यरत्निः स्याल्लोकानां रूपेण
॥१३॥ चतुररत्निः पशूनां रूपेण ॥१४॥ पञ्चारत्निः पङ्क्ते रूपेण ॥१५॥ षळरत्निर्ऋतूनां
रूपेण ॥१६॥ सप्तारत्निश्छन्दसां रूपेण ॥१७॥ अष्टारत्निर्गायत्र्यै रूपेण ॥१८॥ नवारत्नि-
र्बृहत्यै रूपेण ॥१९॥ दशारत्निविराजो रूपेण ॥२०॥ एकादशारत्निस्त्रिष्टुभो रूपेण ॥२१॥
द्वादशारत्निर्जगत्यै रूपेण ॥२२ ॥१॥

पादटिप्पणी (खण्ड १):

$^1$ P. ॰भ्यावृतः $^2$ L. P. भवति; L. (var.) भवन्ति $^3$ P. omits

एता मात्राः संपदो यूपस्य ॥१॥ तासामेकां संपदमभिसंपाद्य यूपं कुर्वीत ॥२॥ तदु
वा आहुर्न मिनेद्$^1$ यूपम् ॥३॥ अपरिमित एव स्यात् ॥४॥ मितं ह वै मितेन जयति$^2$
॥५॥ अमितममितेन ॥६॥ अपरिमितस्यावरुद्ध्यै$^3$ ॥७॥ यत्रैव मनसा बेलां मन्येत $^4$तत्
कुर्वीत$^4$ ॥८॥ तद् यूपस्य च वेदेश्चेति ह स्माह ॥९॥ प्रजापतिर्वै मनः ॥१०॥ यज्ञ उ
वै प्रजापतिः ॥११॥ स्वयं वै तद् यज्ञो यज्ञस्य जुषते ॥१२॥ यन्मनो$^5$ मनसः ॥१३॥
वाजपेययूप एवावधूतः सप्तदशारत्निः ॥१४॥ सोऽष्टादशारत्निर्भवति ॥१५॥ सर्वेषामेव
कामानामाप्त्यै$^6$ ॥१६॥ अथैनं$^7$ प्रणेनिजति ॥१७॥ तद् यदेवेदं$^8$ परशुना क्रूरीकृत इव
तष्ट इव भवति ॥१८॥ तदेवास्यैतदाप्याययति तद् भिषज्यति ॥१९॥ अथैनमभ्यनक्ति
॥२०॥ तद् या$^9$ एवेमाः पुरुष$^{10}$ आपः ॥२१॥ ता एवास्मिंस्तद् दधाति ॥२२॥ स्वभ्यक्तं
स्वयमेव यजमानः कुर्वीत ॥२३॥ तथा ह यजमानोऽनुरुक्म इव भवति$^{11

[पृष्ठम् ४८]

X, 3, २-5, १ कौषीतकिब्राह्मणे 48
ऊर्ध्वो नः पाह्यंहसो नि केतुनेत्युच्छ्रयन्त्युद्वत्योश्रोद्धतीश्वोच्छ्रीयमाणायान्वाह² ।२। युवा
सुवासाः परिवीत आगादिति परिवीतवत्या परिदधाति ।३। अभिरूपा अन्वाह ।४।
यद् यज्ञेऽभिरूपं तत् समृद्धं यज्ञस्यैव समृद्धचै ।५। ता वै समान्वाह ।६। सम वै च्छन्दांसि
।७। सर्वेषामेव छन्दसामप्त्यै ।८। त्रिः प्रथमया त्रिरुत्तमयैकादश संपद्यन्ते ।९। एकादशा-
क्षरा त्रिष्टुप् ।१०। त्रैष्टुभाः पशवः पशूनामेवाप्त्यै ।११। इति न्वेकयूप एकपशौ च ।१२।
अथ यद्येकयूप³ एकादशिनीमालभेरन् ।१३। पशौ पशावेवाध्वर्युः संप्रेष्यति ।१४। पशो
पशावेव युवा सुवासाः परिवीत आगादिति सैव परिधानीया सा परिवीयमाणाय ।१५।
इति न्वेकयूपे ।१६। अथ कथं यूपैकादशिन्यामिति ।१७। एता एव सम समादशभ्यो
ऽनुब्रूयात् ।१८। अथ यमुत्तमं संमिन्वन्ति ।१९। तस्मिन् यत् सूक्तस्य परिशिष्येत
तदनुवर्तयेत् ।२०। ⁴प्रगाथस्योपरिष्टात् तत्⁴ ।२१। शृङ्गाणीवेच्छृङ्गिणां सं ददृध इति
सर्वनिवाभिबदति⁵ ।२२। युवा सुवासाः परिवीत आगादिति सैव परिधानीया सा
परिवीयमाणाय ।२३ ।॥३॥

¹ L. ०पामाज्य०, P. ०पाऽज्य० ² L. ०श्रोच्छ्रिष्य०; BM¹. ०श्रोच्छ्रय०; ER. omits उद्धतीश्च
³ BM¹. यद्यूप ⁴⁻⁴ L. P. पुरस्तात् प्रगाथस्य तत् ⁵ L. P. ०वानुवदति

तमाहरन्ननुप्रहरेत् ।१। यजमानो वा एष यद् यूपः ।२। स्वर्गो लोक आहवनीयः ।३।
तदेवेनं¹ स्वर्गं लोकं गमयति ।४। तत् स्वर्ग्यमिति ।५। तदु वा आहुस्तिष्ठेदेव ।६। यदिद-
मास्थानं स्वरोस्तत ईश्वरा² यदि नासुररक्षसान्यन्ववपातोः³ ।७। ⁴तस्मादेष वज्र उद्यतो⁴
यज्ञवास्तौ तिष्ठेदेवासुररक्षसान्यपघ्नन्नपबाधमानो⁵ यज्ञं चैव यजमानं चाभिगोपायन्निति
।८। अथ यूप्य एको द्रव्य एको गत्य॑ एकः ।९। योऽर्वाचीनवकलः स⁶ गत्य॑ः ।१०। तस्याशां
नेयात् ।११। अथ य ऊर्ध्ववकलो द्रव्यः स मानुषः ।१२। कामं तस्यापि कुर्वीत ।१३।
अथ यस्य प्रसव्यादित्यावृतान्वनावृत्ता⁷ वकलाः ।१४। स ⁸यूप्यः स⁻⁸ स्वर्ग्य एकस्थो
भ्रातृव्यः ।१५। यो वानुवृत्तः पलाशैरा मूलात् स्यात् ।१६। सोऽन्नद्यः स पशव्यः ।१७।
तं पशुकामः कुर्वीत⁹ ।१८ ।॥४॥

¹ L. P. तदेनं ² P. ईश्वराय ³ L. P. ०रक्षान्स्यन्व० ⁴⁻⁴ L. P. तस्मात्वेष उद्यतो वज्रो
⁵ L. P. ०रक्षांस्यप० ⁶ L. (var.) ०वकलस्य (for ०वकलः सः) ⁷ L. P. प्रसव्या आदित्यस्यान्वावृत्ता
⁸⁻⁸ L. (var.), P. यूप्यस्य ⁹ L. P. Here ends Khaṇḍa 2

अग्नीषोमीयोर्वा एष आस्यमापद्यते यो दीक्षते ।१। तद् यदुपवसथेऽग्नीषोमीयं पशुमा-

[पृष्ठम् ४९]

49 पशुयागः X, 5, २-7, १४
लभते ।२। आत्मनिष्क्रयणो हैवास्यैष तेनात्मानं निष्क्रीणीयानृणो भूत्वाय यजते ।३।
तस्मादु तस्य नाश्नीयात् ।४। पुरुषो हि स प्रतिमया ।५। तदु वा आहुर्हविर्हविर्वा आत्म-
निष्क्रयणम् ।६। हविषो हविष एव स तर्हि नाश्नीयात् ।७। य आत्मनिष्क्रयणमिति
नाश्नीयात् ।८। तस्मादु काममेवाशितव्यम् ।९। अहोरात्रे वा अग्नीषोमौ ।१०। तद् यद्
दिवा वपया चरन्ति ।११। तेनाहः प्रीतामाग्नेयम् ।१२। रात्रिमनु संतिष्ठते ।१३। तेन
रात्रिः¹ सौमी प्रीता ।१४। सैषाहोरात्रयोरतिमुक्तिः ।१५। अत्यहोरात्रे² यज्ञेन मुच्यते³
।१६। नैनं ते आप्नुतः ।१७। य एवं विद्वानेतं पशुमालभते ।१८ ।॥५॥

¹ IO. रात्री; BM¹. रात्रः ² L. P. इत्यहो० ³ L. मुच्येते

तमाहुर्द्विरूपः स्याच्छुक्लं च कृष्णं चाहोरात्रयो रूपेणेति¹ ।१। शुक्लं वा च² लोहितं
चाग्नीषोमयो³ रूपेणेति ।२। तस्यैकादश प्रयाजा एकादशानुयाजा एकादशोपयजः ।३।
तानि त्रयस्त्रिंशत् ।४। त्रयस्त्रिंशद् वै सर्वे देवाः ।५। सर्वेषामेव देवानां प्रीत्यै ।६। प्राणा
वै प्रयाजा अपाना अनुयाजाः ।७। तस्मात् समा भवन्ति ।८। समाना हीमे प्राणापानाः
।९। तदाहुः कस्मादृचा प्रयाजेषु यजति प्रतीकैर्नुयाजेष्विति ।१०। रेतःसिक्तिर्वै⁴ प्रयाजाः
।११। रेतोधेयमनुयाजाः ।१२। तस्मादृचा प्रयाजेषु यजति प्रतीकैर्नुयाजेष्विति ।१३।
अथ यत् सर्वमुत्तममाह ।१४। स्वर्गं एव तल्लोके यजमानं दधाति ।१५। आप्रीभिरा-
प्रीणाति ।१६। सर्वेण ह वा एष आत्मना सर्वेण मनसा यज्ञं संभरते यो यजते
।१७। तस्य रिचिचान इवात्मा⁵ भवति ।१८। तमस्यैताभिराप्रीभिराप्रीणाति ।१९। तद्
यदाप्रीणाति ।२०। तस्मादाप्र्यो⁶ नाम ।२१ ।॥६॥

¹ L. P. रूपेण ² L. P. थ ³ L. P. वाग्नी० ⁴ L. P. रेतःसिच्यं वै ⁵ L. P. इव
वा एतस्यात्मा ⁶ L. P. ०दाप्रियो

पर्यग्निं¹ पशुं करोति रक्षसामपहत्यै ।१। अग्रिर्वै रक्षसामपहन्ता ।२। त्रिःप्रसवि पर्य-
ग्निकरोति² ।३। तद् यथा त्रिलोऽग्निपुरः³ कुर्यादेवं तत् ।४। तस्मात् पुनः परीहीत्यग्निधं⁴
ब्रूयात् ।५। यमिच्छेन्न प्रच्यवेतेति⁵ ।६। दैव्याः शमितार उत च मनुष्या आरभध्वमुप-
नयत मेध्या दुर आशासाना मेधपतिभ्यां मेधमिति ।७। तद्वैक आहुः ।८। यजमानो वै
मेधपतिरिति ।९। को मनुष्य इति ब्रूयात् ।१०। देवतैव मेधपतिरिति ।११। षड्विंशति-
रस्य वङ्क्रय इति ।१२। पशर्व⁶ उ ह वै वङ्क्रयः ।१३। उभयतोऽसृक् पर्यवानिति ।१४।

5

पृष्ठम् ५०

असृग्भाजनानि ह वै रक्षांसि भवन्ति ।१५। नेद् रक्षांसं भागेन देवं भागं प्रसजानीति⁷
।१६। स एषोऽङ्घ्रिगुः शंहासनमेव ।१७। अङ्गानि मा⁸ परिकर्तंरिति ।१८। यद्व वा
अदुष्टं तद् देवानां हविः ।१९। न वै ते दुष्टं हविरदन्ति ।२०। नवकृत्वोऽङ्घ्रिगाववानिति⁹
।२१। नवैमे प्राणाः ।२२। प्राणानेव तद् यजमाने दधाति ।२३। सर्वायुत्वायास्मिँल्लोके
।२४। अमृतवायामुष्मिन् ।२५। त्रिः परिदधात्यपराक्त्याय ।२६। सकृत् पुरस्तादाह
।२७। सकृदिव वै पितरः ।२८। पितृदेवत्य इव वै पशुरालभ्यमानो भवति ।२९।
अथ यत् त्रिर्परिष्टादाह ।३०। त्रिवं देवत्या¹⁰ ।३१। देवदेवत्यमेवैनं तद्यातयामानं
करोति ।३२ ॥७॥

¹ L. P. पर्यग्नि      ² P. पर्यग्निं क०      ³ L. P. ०ग्निः पुरः      ⁴ ०त्यग्नीषं      ⁵ L. P. Here ends Khanda 3
⁶ P. परशवः; BM¹. पशव      ⁷ L. P. प्रसुजानीति      ⁸ P. वा      ⁹ L. (var.), P. ०वानीति
¹⁰ L. P. देवत्रा

परिधायोपांशु जपत्युभावपापश्नेति ।१। अपापो ह वै देवानां शमिता ।२। तस्मा¹
एवैनं तत् संग्रयच्छति ।३। स हि देवाननुवेद² ।४। अथ स्तोकीया अन्वाह ।५। स्तोका-
नेवैताभिरग्रये स्वदयति ।६। एता ह वा उ तेषां पुरोनुवाक्या एता याज्याः ।७। तस्माद-
भिरूपा भवन्ति ।८। स्वाहाकृतिभिश्चरित्वा वपया चरन्ति ।९। प्रयाजानेव तत् पशुभाजः
कुर्वन्ति ।१०। न स्वाहाकृतीश्च वपां चान्तरेण वाचं विसृजेत ।११। प्राणा वै स्वाहा-
कृतयः ।१२। आत्मा वपा ।१३। नेत् प्राणांश्चात्मानं चान्येनान्तर्दधानीति³ ।१४। अथ
यदनुष्टुभोऽग्नीषोमीयस्य पशोः पुरोनुवाक्या भवन्ति ।१५। गायत्री वै सा यानुष्टुप् ।१६।
गायत्रमग्नेश्छन्दः ।१७। अथ यत् त्रिष्टुभो याज्याः ।१८। क्षत्रस्यैतच्छन्दो⁴ यत् त्रिष्टुप्
।१९। क्षत्रं सोमः ।२०। तद् यथाच्छन्दसं देवते प्रीणाति ।२१। अथ वै पशुमालभ्यमानं
पुरोळाशोऽनुनिरुप्यते⁵ ।२२। मेधो वा एष पशूनां यत् पुरोळाशः ।२३। समेधमेवैनं तद्
यज्ञियं करोति ।२४। अथ यत्र पुरोळाशो⁶ निरुप्यते⁷ ।२५। तत् पुरोळाशस्विष्टकृदच्युतः
।२६। अग्निर्वे स्विष्टकृत् ।२७। तस्मादच्युतो भवति ।२८। वैश्वामित्रीं पुरोळाशस्विष्टकृतः
पुरोनुवाक्यामनूच्य वैश्वामित्र्या यजति ।२९। ततिर्वै यज्ञस्य पुरोळाशः ।३०। वाग् वै
विश्वामित्रः ।३१। वाचा यज्ञस्तायते⁸ ।३२ ॥८॥

¹ IO. BM¹. तस्माद्      ² L. P. Here ends Khaṇḍa 4      ³ IO. ०न्तर्दधाति      ⁴ L. P. ०स्यैवैत०
⁵ L. P. पुरोडाशो निरूप्यते; IO. पुरोळाशं निरूप्यते L. suggests the reading accepted here
⁶ P. पशुपुरो०      ⁷ L. (var.) न निरुप्यते, न निरूप्येत, अनुनिरुप्यते; P. न निरुप्यते      ⁸ L. P. Here ends Khaṇḍa 5

पृष्ठम् ५१

अथ मनोतामन्वाह ।१। सर्वा ह वै देवताः पशुमालभ्यमानमुपसंगच्छन्ते मम नाम
ग्रहीष्यति¹ मम नाम ग्रहीष्यतीति ।२। तासां सर्वासां पशावेव मनांस्योतानि भवन्ति
।३। ता अत्र प्रीणाति ।४। तथा हासां² सर्वासांममोघायैवोपेसमेतं भवति ।५। तदाहुर्य-
ज्ञानादेवताः पशव आलभ्यन्तेऽथ कस्मादाग्नेयमेवान्वाहेति ।६। त्रिखो वै देवानां मनोताः
।७। अग्निर्वे देवानां मनोता ।८। तस्मिन् ह्येषां मनांस्योतानि भवन्ति ।९। अथो वाग्
वै देवानां मनोता ।१०। तस्यां ह्येषां मनांस्योतानि भवन्ति ।११। अथो गौर्वै देवानां
मनोता ।१२। तस्यां ह्येषां मनांस्योतानि भवन्ति ।१३। अग्निः सर्वा मनोताः ।१४।
अग्नौ मनोताः संगच्छन्ते ।१५। तस्मादाग्नेयमेवान्वाहेति ।१६। ता वै त्रयोदश भवन्ति
।१७। त्रयोदश वै पशोरवदानानि भवन्ति ।१८। त्रिः प्रथमया त्रिरुत्तमया सप्तदश
संपद्यन्ते ।१९। सप्तदशो वै प्रजापतिः ।२०। एतद् वा आर्धुकं³ कर्म यत् प्रजापतिसंमितम्
।२१। सप्तदश सामिधेनीरन्वाह ।२२। सप्तदशो वै प्रजापतिः ।२३। एतद् वा आर्धुकं³
कर्म यत् प्रजापतिसंमितम् ।२४। अथ यत्र पशुरालभ्यते ।२५। तद् वनस्पतिरच्युतः
।२६। अग्निर्वे वनस्पतिः ।२७। स वै देवेभ्यो हविः श्रपयति⁴ ।२८ ॥९॥

¹ IO. ग्रहीष्यतीति      ² P. adds: सर्वासां पशावेव मनांस्योतानि भवन्ति ता अत्र प्रीणाति तथा हासां      ³ L. P. आर्धुकं      ⁴ P. प्रयच्छति

तस्मादच्युतो भवति ।१। स उ वै पयोभाजनः ।२। अत्राग्निः सर्वेषु हविःषु भागी भवति
।३। तदाहुर्यद् धामभाजो देवा अथ कस्मात् पाथोभाग् वनस्पतिरिति ।४। धाम वै देवा
यज्ञस्याभजन्त¹ ।५। पाथः पितरः ।६। पितृदेवत्य इव वै पशुः ।७। पितृदेवत्यं पयः ।८।
तस्मादिति ब्रूयात् ।९। तदाहुः कस्मात् सौम्य एवाध्वरे प्रवृताहुती² जुह्वति न हविर्यज्ञ
इति ।१०। अकृत्वैव वा एषा देवयज्या यद्धविर्यज्ञः ।११। अथैषैव कृत्स्ना देवयज्या यत्
सौम्योऽध्वरः ।१२। तस्मात् सौम्य एवाध्वरे प्रवृताहुती² जुह्वति न हविर्यज्ञ इति ।१३।
जुष्टो वाचो भूयासं जुष्टो वाचस्पतयेऽवि वाक् ।१४। यत् ते वाचो मधुमत्तमं तस्मिन् नो
अद्य³ धाः⁴ स्वाहा सरस्वत्या⁵ इति पुरस्तात् स्वाहाकारेण जुहोति ।१५। वाचं तदुत्सृजते
।१६। तस्माद् वागत ऊर्ध्वोत्सृष्टा यज्ञं वहति ।१७। मनसोत्तराम् ।१८। मनसा हि मनः
प्रीतं⁶ मनः प्रीतम् ⁷।१९ ॥१०॥

¹ L. ०स्यायजन्त      ² P. प्रवृत्ता०      ³ IO. अश्य      ⁴ L. P. धातु      ⁵ IO. सरस्वत्य
⁶ L. P. add मनसा हि      ⁷ L. P. Here ends Khaṇḍa 6

इति प्रथमदशके दशमोऽध्यायः

कौषीतकिब्राह्मणम् — एकादशोऽध्यायः (XI. 1–4)

[पृष्ठम् ५२]

अथातः प्रातरनुवाकः । १ । यद्देवैनं प्रातरन्वाह । २ । तत् प्रातरनुवाकस्य प्रातरनुवा-
कत्वम् । ३ । अथ यत् प्रपद्यो जपति¹ यदाहुतीर्जुहोति । ४ । स्वस्त्ययनमेव तत् कुरुते
। ५ । हिंकृत्य प्रातरनुवाकमन्वाह । ६ । वज्रो वै हिंकारः । ७ । वज्रेणैव तद् यजमानस्य
पाप्मानं हन्ति । ८ । उच्चैर्निरुक्तमनुब्रूयात् । ९ । एतद्द् वा एकं वाचोऽनन्ववसितं² पाप्मना³
यन्निरुक्तम् । १० । तस्मान्निरुक्तमनुब्रूयात् । ११ । यजमानस्यैव पाप्मनोऽपहत्यै । १२ । अर्ध-
र्चशोऽनुब्रूयात् । १३ । ऋक्संमिता वा इमे लोकाः । १४ । अयंल्लोकः पूर्वोऽर्धर्चः । १५ ।
असौ लोक उत्तरः । १६ । अथ यदर्धर्चयोरन्तरेण तदि

[पृष्ठ ५४]

XI, 5, १८-7, २६ कौषीतकिब्राह्मण

रसो वा उदर्कः ।१८। पशवश्छन्दांसि ।१९। रसमेव तच्छन्दांस्यभ्युपनि वर्तन्ते ।२०। उपनिवर्तमिव वै पशवः ।२१ ।॥५॥

• ¹ IO. स्थितं
• ² L. (var.), P. छन्दःप्रवहा
• ³ L. (var.) °प्रवयन्ति
• ⁴ L. (var.), P. तस्याशि°
• ⁵ L. (var.) अतियन्तेव, अतियन्त्येव

सौयवसे रमन्ते ।१। सैकोना विराड् द्विरनूक्त्या ।२। संप्रति¹ विराट्र त्रिरनूक्त्या ।३। एका विराजमत्येति² ।४। त्रयो वै यज्ञे कामाः ।५। यः संपन्ने यो न्यूने योऽतिरिक्ते ।६। यद् वै यज्ञस्य संपन्नं तत् स्वर्ग्यम् ।७। यन्न्यूनं तदन्नाद्यम् ।८। यदतिरिक्तं तत् प्रजात्यै ।९। तदत्रैव यजमानः सर्वान् कामानाप्नोति ।१०। अभूदुषा रुशत्पशुरित्याशीर्वत्या परिदधाति ।११। पशुभ्य एव तदाशिषं वदते ।१२। तथा ह यजमानात् पशवोऽनुत्क्रामुका भवन्ति ।१३। तस्यां वाचमुत्सृजते³ ।१४। तदेनमजनीति देवेभ्यो निवेदयति ।१५। अत्र हि जायते ।१६। अया वाजं देवहितं सनेमेति द्विपदामभ्यस्यति ।१७। पशवो वा एतानि चतुरुत्तराणि छन्दांसि ।१८। यजमानश्छन्दसं द्विपदा ।१९। अधिष्ठायामेव तत् पशूनां यजमानं दधाति ।२०। अधीव वै पशून् पुरुषस्तिष्ठति ।२१ ।॥६॥

• ¹ L. P. संपदि
• ² L. P. Here ends Khaṇḍa 5
• ³ L. P. °मुत्सृजति

त्रिःसप्तानि ऋतूनां छन्दांस्यन्वाह ।१। तद्वेकविंशतिः ।२। एकविंशो वै चतुष्टोमः स्तोमानां परमः ।३। तत् परमं स्तोममाप्नोति ।४। यद्वेवैकविंशतिः¹ ।५। द्वादश² मासाः पञ्चर्तवस्त्रय इमे लोकाः ।६। असावादित्य एकविंशः ।७। तेनैव तत्सलोकतायां यजमानमच्यूहति³ ।८। तदाहुर्यदिमा हविर्यज्ञस्य वा पशोर्वा सामिधेन्योऽथ काः सौम्यस्याध्वरस्येति ।९। प्रातरनुवाक इति ब्रूयात् ।१०। अक्षरं वा इतरासां संवत्सरमुपैप्सति ।११। ऋग्भिरिह⁴ ।१२। शतमात्रमनुब्रूयात् ।१३। शतायुर्वै पुरुषः ।१४। आयुरेवास्मिंस्तद् दधाति ।१५। विंशतिशतमनुब्रूयात् ।१६। विंशतिशतं वा ऋतोरहानि ।१७। तद्वृतुमाप्नोति ।१८। ऋतूना संवत्सरम् ।१९। ये च संवत्सरे कामाः ।२०। त्रीणि षष्टिशतान्यनुब्रूयात् ।२१। त्रीणि वै षष्टिशतानि संवत्सरस्याह्नाम् ।२२। ⁵तत् संवत्सरस्याहान्याप्नोति⁵ ।२३। सप्तविंशतिशतान्यनुब्रूयात् ।२४। सप्त⁶ वै विंशतिशतानि संवत्सरस्याहोरात्राणाम् ।२५। तत् संवत्सरस्याहोरात्रानाप्नोति⁷ ।२६ ।॥७॥

• ¹ L. यदेक°
• ² L. P. add वै
• ³ L. P. Here ends Khaṇḍa 6
• ⁴ L. ऋग्भिर्हं ; P. ऋग्भिर्हिं
• ^5-5 L. P. संवत्सरस्यैवाह्न्या
• ⁶ L. adds च
• ⁷ L. P. °होरात्राण्या°

[पृष्ठ ५५]

55 प्रातरनुवाकः XI, 8, १-9, १३

सहस्रमनुब्रूयात् ।१। सर्वं वै तद् यत् सहस्रम् ।२। सर्वं प्रातरनुवाकः ।३। तत् सर्वेण सर्वमाप्नोति य एवं वेद ।४। तदु ह स्माह कौषीतकिः ।५। प्रजापतिर्वै प्रातरनुवाकः ।६। अपरिमित उ वै प्रजापतिः ।७। कस्तं मातुमर्हतीति ।८। एषा हेव स्थितिः ।९। तदाहुर्यत् सदस्युक्थानि शस्यन्तेऽथ कस्माद्धविर्धानयोः प्रातरनुवाकमन्वाहेति ।१०। शिरो¹ वै यज्ञस्य² यद्धविर्धाने ।११। ³वाक् प्रातरनुवाकः ।१२। वाचेव तच्छिरः समर्धयति³ ।१३। उदरं वै सदः ।१४। अन्नमुक्थानि ।१५। उदरसाचेयमु वा अन्नाद्यम् ।१६। तद् यथा ह वा अन्नं⁴ एवं⁵ यज्ञः प्रतिमया ।१७। यथा धान्यमेवं प्रातरनुवाकः ।१८। यथा पात्राण्येवमुक्थानि ।१९। स योऽल्पकमन्वाह ।२०। यथाल्यधान्ये पात्राणि समृच्छेरन् ।२१। एवं तस्योक्थानि समृच्छन्ते ।२२। उक्थानामनु समरमीश्वरो यजमानं श्रेषोन्वेतोः ।२३। ⁶तदु वा आहुर्बहुमेवानुब्रूयात्⁶ ।२४। उक्थानि तत् परिवृंहति ।२५। या यज्ञस्य समृद्ध्याशीः सा मे समृध्यतामिति ।२६। या वै यज्ञस्य समृद्ध्याशीः सा यजमानस्य ।२७ ।॥८॥

• ¹ L. P. Here ends Khaṇḍa 7
• ^2-2 L. P. वा एतद्यज्ञस्य
• ^3-3 L. P. प्राणाश्छन्दांसि शीर्षंस्तत्त्राणं दधाति सदस्युक्थानि शस्यन्त
• ⁴ P. अन्न
• ⁵ P. एनं
• ^6-6 L. P. तस्माद् बह्वेव एवानुब्रूयात्

अथो त्रीणि वा एतानि साह्नाण्यभियज्ञम् ।१। प्रातरनुवाक आश्विनं महाव्रतमिति¹ ।२। एतदुक्थं² महारात्र³ उपाकुर्यात् पुरा वाचो विसर्गात् ।३। यत्रैतत् पशवो मनुष्या वयांसीति वाचं व्यालभन्ते पुरा ततः ।४। वाचं ह वा एतद् भूतान्याप्याययन्ति यद् वाचंयमानि शेरते ।५। आपीनां वाचमव्यासिक्र्तां प्रथमत ऋध्नवानीति⁴ ।६। न प्रातरनुवाकं चोपांश्वन्तर्यामौ चान्तरेण वाचं विसृजेत ।७। प्राणापानौ वा उपांश्वन्तर्यामौ ।८। वाक् प्रातरनुवाकः ।९। नेत् प्राणापानौ च वाचं चान्येनान्तर्दधानीति ।१०। तद्वैके कश्छन्दसां⁵ योगमावेद धीर इति जपिल्वाथापो रेवतीः ⁶क्षयथा हि वस्व⁶ इति प्रतिपद्यन्ते ।११। नापो रेवत्ये पुरस्तात् किंचन परिहरेदिति ।१२। तविह स्थितमनावस्काय तविह स्थितमनावस्काय⁷ ।१३ ।॥९॥

• ¹ L. P. omit
• ² L. P. महदुक्थं
• ³ L. (var.), P. महाराजम्
• ⁴ L. P. ऋध्नवामेति
• ⁵ L. P. छन्दसां
• ^6-6 L. P. omit
• ⁷ L. P. Here ends Khaṇḍa 8

इति द्वितीयदशके प्रथमोऽध्यायः

Wait, त followed by what? तं!
'तं होता पृच्छ-'
Line 13:
'त्यध्वर्यवेषीरप३ः इति ।११। ऐषीर्यज्ञमित्येवैनं तदाह ।१२। उतेमनन्नमुरिति⁵ इत्याह'
Line 14:
'।१३। अविदाम तद् यदास्यैषीष्मांनंसत⁶ तस्मा इत्येवैनं तदाह ।१४। प्रत्युक्तो होतैतं'
Line 15:
'निगदं प्रतिपद्यते ।१५। ऊर्गु वै रसो निगदः ।१६। और्जमेव तद् रसं निगदेन हविषि'
Line 16:
'दधाति⁷ ।१७। अम्बयो यन्त्यध्वभिरिति ।१८। आपो वा अम्बयः ।१९। अपो⁸ हि यतीः'
Line 17:
'स्तौति ।२०। एमा अग्मन् रेवतीर्जीवधन्या इत्यागतासु ।२१। आग्मन्नाप उशतीर्बर्हिरे-'
Line 18:
'दमित्यागतवत्या परिदधाति ।२२। अभिरूपा अन्वाह ।२३। यद् यज्ञेऽभिरूपं तत् समृद्धं'
Line 19:
'यज्ञस्यैव समृद्धयै ।२४ ।।२

XII, 5, ८-7, ११ कौषीतकिब्राह्मणे 58
गच्छन्ति या अवषट्कृता वास्वाहाकृता वा भवन्ति ।८। तौ वा एतौ प्राणापानावेव
यदुपांश्वन्तर्यामौ ।९। तयोर्वा उदितेऽन्यमनुदितेऽन्यं जुह्वति ।१०। इमावेव तत् प्राणापानौ
वितारयति³ ।११। तस्माद्धीमौ प्राणापानौ सह सन्तौ नानेव ।१२। यद्देवोदितेऽन्यमनु-
दितेऽन्यं जुह्वति ।१३। अहोरात्राभ्यामेव तदसुरानन्तरयन्ति⁴ ।१४। उभयतो ह्यमुमा-
दित्यमहोरात्रे पाप्मानं वा यजमान इति ह स्माह ।१५। अथ यस्यैता उभा उदिते जुह्व-
त्युभौ वाऽनुदिते ।१६। उदकयाजी स न सोमयाजी ।१७। यस्यैवैतौ यथायथं हूयेते स
सोमयाजी⁵ ।१८। इति न्वा उपांश्वन्तर्यामयोः⁶ ।१९ ॥५॥
¹⁻¹ L. (var.) वषट्कारस्य, वषट्कारञ्च; P. वषट्कारस्य ² IO. omits ³ L. वितारयन्ति
⁴ L. ॰न्तर्र्यन्ति (reports that all MSS. read as here) ⁵ L. (var. excepting IO.)
P. सोमयाजीति ⁶ L. P. Here ends Khaṇḍa 4
अनूत्थेयः पवमानो न३ इति ।१। नानूत्थेय इत्याहुः ।२। ऋच एतदायतनं यत्रैतद्धो-
तास्ते ।३। अथायः¹ साम्नो यत्रामी साम गायन्ति ।४। स योऽनूत्तिष्ठति ।५। ऋचं स
स्वादायतनाच्च्यावयति ।६। ऋचं स सान्नोऽनुवर्त्मानं² करोति ।७। तस्मादु नानूत्तिष्ठेत्
।८। नेदृचं स्वादायतनाच्च्यावयानीति ।९। नेदृचं सान्नोऽनुवर्त्मानं³ करवाणीति ।१०।
यदि तु स्वयं होता स्यात् ।११। अनूत्तिष्ठेत् ।१२। औपगात्रं ह्यस्य भवति ।१३।
स्वर्गो वै लोकः स्वरः⁴ साम ।१४। स्वर्गे लोके स्वरे सामन्यात्मानमतिसृजा इति ।१५।
अथ पवमाने ह वा उ प्रातः सर्वा देवताः संतृप्यन्ति⁵ ।१६। कथं तत्रापरिभक्षितो
भवतीति ।१७ ॥६॥
¹ L. P. अथातः ² L. (var.) ॰नुवर्तमानं ³ P. ॰नुवर्तमानं ⁴ L. P. स्वर ⁵ L. P. संतृप्यन्ते
स स्तुते पवमान एतं जपं जपेत् ।१। उपहूता देवा अस्य सोमस्य पवमानस्य विच-
क्षणस्य भक्ष उप मां देवा ह्वयन्तामस्य सोमस्य पवमानस्य विचक्षणस्य भक्षे मनसा त्वा
भक्षयामि वाचा त्वा भक्षयामि प्राणेन त्वा भक्षयामि चक्षुषा त्वा भक्षयामि श्रोत्रेण
त्वा भक्षयामीति ।२। स एष देवैः समुपहवः ।३। तथा हास्यासौ सोमो राजा विचक्षण-
श्चन्द्रमा भक्षो भक्षितो भवति ।४। यममुं देवा भक्षं भक्षयन्ति¹ ।५। अथ पशुः ।६। सोम
एवैष प्रत्यक्षं यत् पशुः ।७। उदकपेयमिव² हि स्याद् यदेष नालभ्येत³ ।८। सवनान्येतेन
तीव्रीकरोति ।९। तद् यद् वपया चरन्ति ।१०। तेन प्रातःसवनं तीव्रीकृतम् ।११।
59 एकादशीनी XII, 7, १२-9, १७
यच्छ्रपयन्ति यत् पशुपुरोडाशेन चरन्ति ।१२। तेन माध्यंदिनं सवनं तीव्रीकृतम् ।१३।
अथ यदेनेन तृतीयसवने प्रचरन्ति ।१४। तेन तृतीयसवनं तीव्रीकृतम् ।१५। स एष सवना-
नामेव तीव्रीकारः ।१६। याश्च सोमपा देवताः ।१७। याश्च पशुभाजनाः ।१८। त्रय-
स्त्रिंशद् वै सोमपा देवताः ।१९। याः सोमाहुतीरन्वायत्ताः ।२०। अष्टौ वसव एकादश
रुद्रा द्वादशादित्या इन्द्रो द्वात्रिंशः⁴ ।२१। प्रजापतिस्त्रयस्त्रिंशः⁵ ।२२। त्रयस्त्रिंशात् पशु-
भाजनाः ।२३। ता उभय्यः प्रीता भवन्ति यदेष⁶ आलभ्यते ।२४ ॥७॥
¹ L. P. Here ends Khaṇḍa 5 ² L. (var.) ॰मेव ³ L. (var.) आलम्भेत, आलम्भते;
P. आलम्भते ⁴ P. द्वात्रिंशत् ⁵ P. ॰स्त्रिंशत् ⁶ L. य एष; (var.) यदेष
तमेतमैन्द्राग्नः स्यादिति हैक आहुः ।१। इन्द्राग्नी वै सर्वे देवाः ।२। तदेनेन सर्वान्
देवान् प्रीणातीति वदन्तः ।३। तदु वा आहुरति तदिन्द्रं भाजयन्ति¹ ।४। आग्नेय एवैष
स्यात् ।५। ऐन्द्राः पुरोडाशाः ।६। तत् सममिन्द्राग्नी भजेते इति ।७। आग्नेयं प्रातःसवनम्
।८। प्रातःसवन एष आलभ्यते ।९। अग्नेर्वा एतं सन्तमन्यस्मै हरन्ति येऽन्यदेवत्यं कुर्वन्ति
।१०। तद् यथान्यस्य सन्तमन्यस्मै हरेदेवं तत् ।११। अपि केवलं संवत्सरं संवत्सरसदा-
माग्रेय एव न व्यवेतेति ।१२। तद्विहैके² आहुः ।१३। शिक्षायामेवावधृत आग्नेयः³ ।१४।
तस्य भुवो यज्ञस्य रजसश्च नेतेति⁴ वपायै याज्या ।१५। प्र वः शुकाय भानवे भरध्वमिति
शुक्रवती पुरोडाशस्य ।१६। प्र कारवो मनना वच्यमाना इति हविष्मती हविषः ।१७।
एकादशीनीस्त्वेवान्वायातायेयुरिति⁵ सा स्थितिः ।१८। यदि पृष्ठोपाय्यं⁶ भवति ।१९ ॥८॥
¹ L. P. omit अति तदिन्द्रं भाजयन्ति ² L. P. तद्युह्यैक ³ L. P. Here ends Khaṇḍa 6
⁴ L. P. add सुवद्वती ⁵ L. P. एकादशिनीं त्वेवा॰ ⁶ L. पृष्ठचोपाय्यं; (var.) as here
अथावाहने ।१। आ वह देवान् यजमानाय ।२। अग्निमग्न आ वह वनस्पतिमा वहेन्द्रं
वसुवन्तमा वहेति ।३। तत् प्रातःसवनमावाहयति ।४। इन्द्रं रुद्रवन्तमा वहेति ।५। तन्मा-
ध्यंदिनं सवनमावाहयति ।६। इन्द्रमादित्यवन्तमृभुमन्तं विभुमन्तं वाजवन्तं बृहस्पति-
वन्तं¹ विश्वदेव्यावन्तमा वहेति ।७। तत् तृतीयसवनमावाहयति ।८। अत उ हँके वनस्प-
तिमावाहयन्ति ।९। अन्तत आवाहाः ।१०। तृतीयसवने ह्येनं यजन्तीति वदन्तः ।११।
तदु वा आहुरात्मा वै पशुः ।१२। प्राणो वनस्पतिः ।१३। यस्तं तत्र ब्रूयात् ।१४।
प्राणादात्मानमन्तरगान जीविष्यतीति² तथा ह स्यात् ।१५। तस्मात् पशुमेवोपसंधाय
वनस्पतिरावाह्यः ।१६। मीमांसितः पशुः³ ।१७। प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा रिरिचान