कौषीतकि ब्राह्मण (शाङ्खायन ब्राह्मण - उदय प्रणीत व्याख्या सहित सटीक)

VIII, 8, २७-9, २५ | कौषीतकिब्राह्मणे | 40

पशवोऽनुत्क्रामुका भवन्ति॑। २७। अथ वै सुते प्रवर्ग्र इत्याचक्षते स्तुते बहिष्पवमाने
। २८। तदश्विनौ देवा उपाह्वयन्त । २९। एतस्मिन् काले आग्नीध्रीये⁸ प्रवृञ्ज्युः । ३०।
तद् यथैवाद उपसत्सु । ३१। एवमेवाप्यत्र सुत्यायाम् । ३२। अनवानमेवोपचारः । ३३।
तद् यदा⁹ कर्मापवृज्येत¹⁰ । ३४। अथ पशुकर्म तायते । ३५। स एष महावीरो मध्यंदिनो-
त्सर्गः । ३६। तद् यदेतेन मध्यंदिने प्रचरन्ति । ३७। असौ वै महावीरो योऽसौ तपति । ३८।
एतमेव तत् प्रीणाति¹¹ । ३९। एतस्यैव तद् रूपं क्रियते¹² । ४० ॥ ४ ॥

---

¹ L. P. add अथ यदप उपस्पृशति शान्तिर्वे भेषजमापः शान्तिरेवैषा भेषजमन्ततो यज्ञे क्रियतेऽथ
यदवकाशींश्चतिक्षते प्राणा वा अवकाशाः प्राणानेव तदात्मन्धत्तेऽथ यदप उपस्पृशति शान्तिर्व भेषजमापः
शान्तिरेवैषा भेषजमन्ततो यज्ञे क्रियते ²⁻² IO. त्रयास्तिंशत्स्रर्वा ³ L. P. Here ends Khaṇḍa 6
⁴ P. ॰त्थभिरूपा अभि॰ ⁵ L. (var.) सुवीर्यतायै ⁶ L. (var.), P. विपर्यस्यति ⁷ L. P.
add अथ यदप उपस्पृशति शान्तिर्वे भेषजमापः शान्तिरेवैषा भेषजमन्ततो यज्ञे क्रियते ⁸ L. P.
आग्नीध्रीये ⁹ L. P. यथा ¹⁰ P. कर्माप्रवृज्यते ¹¹ L. P. प्रीणन्ति ¹² L. P. Here
ends Khaṇḍa 7

---

उपसदः । १। असुरा एषु लोकेषु पुरोऽकुर्वत । २। अयस्मयीमस्मिन् । ३। रजतामन्त-
रिक्षलोके । ४। हरिणीं हादो¹ दिवि चक्रिरे । ५। ते देवाः परिश्रितेष्वेपु² लोकेष्वेतं
पञ्चदशं वज्रमपश्यन् । ६। तिस्रः सामिधेन्यः समनूक्ता नव संपद्यन्ते । ७। षड् याज्या-
पुरोनुवाक्याः । ८। ताः पञ्चदश । ९। एतेन वै देवाः पञ्चदशेन वज्रेणैभ्यो लोकेभ्योऽसुरा-
ननुदन्त । १०। तथो एवैतद् यजमान एतेनैव पञ्चदशेन वज्रेणैभ्यो लोकेभ्यो द्विषतो
भ्रातृव्यान् नुदते । ११। उपसद्याय मीळ्हुष इत्येतं तृचं पूर्वाह्नेऽनुब्रूयात् । १२। उपसदो
होताः । १३। तद् वै कर्म समृद्धं यत् प्रथमेनाभिव्याह्रियते । १४। उपसद्यमिव वा एतदहर-
मुनादित्येन भवतीति । १५। इमां मे अग्ने समिधमित्यपराह्ने तद् रात्रे रूपम् । १६। समिद्ध-
मिव वा इममग्निं सायं पर्यासत इति । १७। अथ द्वितीयेऽहनि । १८। इमां मे अग्ने समि-
धमिति पूर्वाह्ने तदह्नो रूपम् । १९। समिद्धमिव वा एतदहरमुनादित्येन भवतीति । २०।
उपसद्याय मीळ्हुष इत्यपराह्ने तद् रात्रे रूपम् । २१। उपसद्यमिव वा इममग्निं सायं
पर्यासत इति । २२। ते वा³ उभे एव रूपे यज्जायेते⁴ । २३। तस्मादहरहर्विपर्यासमनुब्रूयात्
। २४। उभे रूपे उभौ कामा उपाप्तावसतामिति⁵ । २५ ॥ ५॥

---

¹ IO. हातो; BM¹. हार्पी ² L. (var.) परिस्तुतेष्वेपु, परिस्तुतेष्वेषु; P. परिश्रुतेष्वेषु
³ L. P. add एते ⁴ L. P. जायेते ⁵ L. P. उपाप्तावसत् इति

---

---

41 | उपसदः | VIII, 10, १-12, १२

अनवानमनुब्रूयात् प्राणानां संतत्यै । १। संतता इव हीमे प्राणाः । २। त्रिस्त्रिरेकैका-
मन्वाह¹ । ३। त्रयो वा इमे लोकाः । ४। इमानेव तल्लोकानाप्नोति । ५। ताः समनूक्ता
नव संपद्यन्ते । ६। षड् वा ऋतवस्त्रय इमे लोकाः । ७। एतदेव तदभिसंपद्यन्ते । ८। नैतं
निगदं ब्रूयाद् य एष² सामिधेनीषु । ९। उत्सृज्यन्ते ह निगदाः । १०। जामि ह स्याद् य
एतं निगदं ब्रूयात् । ११। नावाइयेच्चेनेति³ हैक आहुः । १२। किमु देवतानावावाह्य यजे-
दिति । १३। ऋच एवावाहयेत् । १४। अग्निमा वह सोममा वह विष्णुमा वहेति । १५।
ता वै तिस्रो देवता यजति । १६। त्रयो वा इमे लोकाः । १७। इमानेव तल्लोकान्
ज्योतिष्मतः करोति⁴ । १८ ॥ 10 ॥

---

¹ L. P. ॰काममनुब्रूयात् ² L. (var.) एषु, in all MSS. except IO. ³ L. ॰च्चनेदिति;
L. (var.), P. ॰च्चनेहिति ⁴ L. P. Here ends Khaṇḍa 8

---

गायत्र्यावाग्नेय्यौ । १। गायत्रोऽयँल्लोकः । २। तदिमँल्लोकमाप्नोति । ३। त्रिष्टुभौ सौम्यौ
। ४। त्रैष्टुभोऽन्तरिक्षलोकः । ५। तदन्तरिक्षलोकमाप्नोति । ६। जगत्यौ वैष्णव्यौ । ७। जागतो
ऽसौ लोकः । ८। तदमूँल्लोकमाप्नोति । ९। ता वै विपर्यस्यति । १०। याः पूर्वाह्ने पुरोनुवा-
क्यास्ता अपराह्ने याज्याः करोति । ११। या याज्यास्ताः पुरोनुवाक्याः । १२। अयातया-
मतायै । १३। वषट्कारेण ह वा ऋग् यातयामा भवति समानेऽहन् । १४। अयातयामभिर्म
वषट्कृतमसदिति । १५। यद्वेव¹ विपर्यस्यति ग्रीवाणां स्थेम्ने । १६। तस्माद्द्वासां ग्रीवाणां
व्यतिषक्तानीव पर्वाणि भवन्ति । १७। आज्यहविषो देवताः । १८। पयोव्रतो यजमानः
। १९। तत् सलोम । २०। ताः परोवरीयसीरभ्युपेयात् त्रीनग्रे स्तानानथ द्वावथैकम् । २१।
परस्पर एव तल्लोकान् वरीयसः कुरुते । २२। नाभ्यभ्युन्द्येत । २३। स्वर्गं ह वा एते लोकम-
भिप्रयन्ति य उपसद उपयन्ति । २४ ॥ ११ ॥

---

¹ BM¹. IO. यद्वै

---

द्वादशो ह वा अन्तरुष्ट्यात्¹ स्वर्गो लोकः । १। स यः सकृदभ्युन्नयते । २। यथैकरात्रं
सार्थान् प्रोषिताननुप्रेयादेवं तत् । ३। यो द्वितीयम् । ४। यथा द्विरात्रमेवं तत् । ५। हीयते
तृतीयेन । ६। ²स्वर्गाँल्लोकान् नान्वश्नुते² । ७। अप्यनुगच्छेदेति ह स्माह पैङ्ग्यः । ८।
न त्वेवाभ्युन्नयेत । ९। यत्रैव कामयेत । १०। तत् पूर्वो गत्वा स्वर्गस्येव³ लोकस्यावस्येदिति
। ११। समाप्तिः श्रेयसीति ह स्माह कौषीतकिः । १२। ⁴सम्राजो भक्षेऽस्मन्⁴ दध्यानयेयुर्न