कौषीतकि ब्राह्मण (शाङ्खायन ब्राह्मण - उदय प्रणीत व्याख्या सहित सटीक)

XII, 5, ८-7, ११ कौषीतकिब्राह्मणे 58
गच्छन्ति या अवषट्कृता वास्वाहाकृता वा भवन्ति ।८। तौ वा एतौ प्राणापानावेव
यदुपांश्वन्तर्यामौ ।९। तयोर्वा उदितेऽन्यमनुदितेऽन्यं जुह्वति ।१०। इमावेव तत् प्राणापानौ
वितारयति³ ।११। तस्माद्धीमौ प्राणापानौ सह सन्तौ नानेव ।१२। यद्देवोदितेऽन्यमनु-
दितेऽन्यं जुह्वति ।१३। अहोरात्राभ्यामेव तदसुरानन्तरयन्ति⁴ ।१४। उभयतो ह्यमुमा-
दित्यमहोरात्रे पाप्मानं वा यजमान इति ह स्माह ।१५। अथ यस्यैता उभा उदिते जुह्व-
त्युभौ वाऽनुदिते ।१६। उदकयाजी स न सोमयाजी ।१७। यस्यैवैतौ यथायथं हूयेते स
सोमयाजी⁵ ।१८। इति न्वा उपांश्वन्तर्यामयोः⁶ ।१९ ॥५॥
¹⁻¹ L. (var.) वषट्कारस्य, वषट्कारञ्च; P. वषट्कारस्य ² IO. omits ³ L. वितारयन्ति
⁴ L. ॰न्तर्र्यन्ति (reports that all MSS. read as here) ⁵ L. (var. excepting IO.)
P. सोमयाजीति ⁶ L. P. Here ends Khaṇḍa 4
अनूत्थेयः पवमानो न३ इति ।१। नानूत्थेय इत्याहुः ।२। ऋच एतदायतनं यत्रैतद्धो-
तास्ते ।३। अथायः¹ साम्नो यत्रामी साम गायन्ति ।४। स योऽनूत्तिष्ठति ।५। ऋचं स
स्वादायतनाच्च्यावयति ।६। ऋचं स सान्नोऽनुवर्त्मानं² करोति ।७। तस्मादु नानूत्तिष्ठेत्
।८। नेदृचं स्वादायतनाच्च्यावयानीति ।९। नेदृचं सान्नोऽनुवर्त्मानं³ करवाणीति ।१०।
यदि तु स्वयं होता स्यात् ।११। अनूत्तिष्ठेत् ।१२। औपगात्रं ह्यस्य भवति ।१३।
स्वर्गो वै लोकः स्वरः⁴ साम ।१४। स्वर्गे लोके स्वरे सामन्यात्मानमतिसृजा इति ।१५।
अथ पवमाने ह वा उ प्रातः सर्वा देवताः संतृप्यन्ति⁵ ।१६। कथं तत्रापरिभक्षितो
भवतीति ।१७ ॥६॥
¹ L. P. अथातः ² L. (var.) ॰नुवर्तमानं ³ P. ॰नुवर्तमानं ⁴ L. P. स्वर ⁵ L. P. संतृप्यन्ते
स स्तुते पवमान एतं जपं जपेत् ।१। उपहूता देवा अस्य सोमस्य पवमानस्य विच-
क्षणस्य भक्ष उप मां देवा ह्वयन्तामस्य सोमस्य पवमानस्य विचक्षणस्य भक्षे मनसा त्वा
भक्षयामि वाचा त्वा भक्षयामि प्राणेन त्वा भक्षयामि चक्षुषा त्वा भक्षयामि श्रोत्रेण
त्वा भक्षयामीति ।२। स एष देवैः समुपहवः ।३। तथा हास्यासौ सोमो राजा विचक्षण-
श्चन्द्रमा भक्षो भक्षितो भवति ।४। यममुं देवा भक्षं भक्षयन्ति¹ ।५। अथ पशुः ।६। सोम
एवैष प्रत्यक्षं यत् पशुः ।७। उदकपेयमिव² हि स्याद् यदेष नालभ्येत³ ।८। सवनान्येतेन
तीव्रीकरोति ।९। तद् यद् वपया चरन्ति ।१०। तेन प्रातःसवनं तीव्रीकृतम् ।११।
59 एकादशीनी XII, 7, १२-9, १७
यच्छ्रपयन्ति यत् पशुपुरोडाशेन चरन्ति ।१२। तेन माध्यंदिनं सवनं तीव्रीकृतम् ।१३।
अथ यदेनेन तृतीयसवने प्रचरन्ति ।१४। तेन तृतीयसवनं तीव्रीकृतम् ।१५। स एष सवना-
नामेव तीव्रीकारः ।१६। याश्च सोमपा देवताः ।१७। याश्च पशुभाजनाः ।१८। त्रय-
स्त्रिंशद् वै सोमपा देवताः ।१९। याः सोमाहुतीरन्वायत्ताः ।२०। अष्टौ वसव एकादश
रुद्रा द्वादशादित्या इन्द्रो द्वात्रिंशः⁴ ।२१। प्रजापतिस्त्रयस्त्रिंशः⁵ ।२२। त्रयस्त्रिंशात् पशु-
भाजनाः ।२३। ता उभय्यः प्रीता भवन्ति यदेष⁶ आलभ्यते ।२४ ॥७॥
¹ L. P. Here ends Khaṇḍa 5 ² L. (var.) ॰मेव ³ L. (var.) आलम्भेत, आलम्भते;
P. आलम्भते ⁴ P. द्वात्रिंशत् ⁵ P. ॰स्त्रिंशत् ⁶ L. य एष; (var.) यदेष
तमेतमैन्द्राग्नः स्यादिति हैक आहुः ।१। इन्द्राग्नी वै सर्वे देवाः ।२। तदेनेन सर्वान्
देवान् प्रीणातीति वदन्तः ।३। तदु वा आहुरति तदिन्द्रं भाजयन्ति¹ ।४। आग्नेय एवैष
स्यात् ।५। ऐन्द्राः पुरोडाशाः ।६। तत् सममिन्द्राग्नी भजेते इति ।७। आग्नेयं प्रातःसवनम्
।८। प्रातःसवन एष आलभ्यते ।९। अग्नेर्वा एतं सन्तमन्यस्मै हरन्ति येऽन्यदेवत्यं कुर्वन्ति
।१०। तद् यथान्यस्य सन्तमन्यस्मै हरेदेवं तत् ।११। अपि केवलं संवत्सरं संवत्सरसदा-
माग्रेय एव न व्यवेतेति ।१२। तद्विहैके² आहुः ।१३। शिक्षायामेवावधृत आग्नेयः³ ।१४।
तस्य भुवो यज्ञस्य रजसश्च नेतेति⁴ वपायै याज्या ।१५। प्र वः शुकाय भानवे भरध्वमिति
शुक्रवती पुरोडाशस्य ।१६। प्र कारवो मनना वच्यमाना इति हविष्मती हविषः ।१७।
एकादशीनीस्त्वेवान्वायातायेयुरिति⁵ सा स्थितिः ।१८। यदि पृष्ठोपाय्यं⁶ भवति ।१९ ॥८॥
¹ L. P. omit अति तदिन्द्रं भाजयन्ति ² L. P. तद्युह्यैक ³ L. P. Here ends Khaṇḍa 6
⁴ L. P. add सुवद्वती ⁵ L. P. एकादशिनीं त्वेवा॰ ⁶ L. पृष्ठचोपाय्यं; (var.) as here
अथावाहने ।१। आ वह देवान् यजमानाय ।२। अग्निमग्न आ वह वनस्पतिमा वहेन्द्रं
वसुवन्तमा वहेति ।३। तत् प्रातःसवनमावाहयति ।४। इन्द्रं रुद्रवन्तमा वहेति ।५। तन्मा-
ध्यंदिनं सवनमावाहयति ।६। इन्द्रमादित्यवन्तमृभुमन्तं विभुमन्तं वाजवन्तं बृहस्पति-
वन्तं¹ विश्वदेव्यावन्तमा वहेति ।७। तत् तृतीयसवनमावाहयति ।८। अत उ हँके वनस्प-
तिमावाहयन्ति ।९। अन्तत आवाहाः ।१०। तृतीयसवने ह्येनं यजन्तीति वदन्तः ।११।
तदु वा आहुरात्मा वै पशुः ।१२। प्राणो वनस्पतिः ।१३। यस्तं तत्र ब्रूयात् ।१४।
प्राणादात्मानमन्तरगान जीविष्यतीति² तथा ह स्यात् ।१५। तस्मात् पशुमेवोपसंधाय
वनस्पतिरावाह्यः ।१६। मीमांसितः पशुः³ ।१७। प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा रिरिचान