कौषीतकि ब्राह्मण (शाङ्खायन ब्राह्मण - उदय प्रणीत व्याख्या सहित सटीक)

VIII, 1, १-२, २६ कौषीतकिब्राह्मणे 36
आतिथ्येन ह वै देवा द्विपदश्च चतुष्पदश्च पशूनापुः ।१।¹ तथो एवैतद् यजमान आति-
थ्येनेव द्विपदश्च² चतुष्पदश्च पशूनाप्नोति ।२। आसन्ने हविष्यातिथ्येऽग्निं मन्थन्ति ।३।
शिरो वा एतद् यज्ञस्य यदातिथ्यम् ।४। प्राणोऽग्निः ।५। शीर्षंस्तत् प्राणं दधाति ।६।
द्वादशाप्रिमन्थनीया अन्वाह ।७। द्वादश वै मासाः संवत्सरः ।८। संवत्सरस्यैवाप्त्यै ।९।
अभि त्वा देव सवितरिति सावित्रीं प्रथमामन्वाह ।१०। सवितृप्रसूततायै ।११। सवितृप्र-
सूतस्य ह वै न काचन रिष्टिर्भवत्यरिष्ट्यै ।१२। मही द्यौः पृथिवी च न इति द्यावापृथि-
वीयामन्वाह ।१३। प्रतिष्ठे वै द्यावापृथिवी प्रतिष्ठित्या एव ।१४। त्वामग्ने पुष्करादधीति
मथितवन्तं तृचं मथ्यमानायान्वाह ।१५। उत ब्रुवन्तु जन्तव इति जातवतीं जाताय
।१६। आ यं हस्ते न खादिनमिति हस्तवर्त्ती हस्तेन धार्यमाणाय ।१७। प्र देवं देववी-
तय इति प्रव्रतीं प्रह्रियमाणाय ।१८। आ जातं जातवेदसीत्यावतीमाह्रियमानाय ।१९।
अग्निनाग्निः समिध्यते त्वं ह्यग्ने अग्निनेति समिद्धवत्यौ समिध्यमानाय ।२०। तं मर्ज्यन्त
सुक्रतुमिति परिदधाति स्वेषु क्षयेषु वाजिनमित्यन्तवत्या ।२१। अन्तो वै क्षयः ।२२।
अन्तः परिधानीया ।२३। अन्तेऽन्तं दधाति ।२४ ।|१||
¹ ER. पशूनाप्नुवन्ति (seems to be an error) ² IO. omits च
¹⁻एतया न्वत्र च चातुर्मास्येषु च⁻¹ ।१। त्रिः प्रथमया त्रिरुत्तमया षोडश संपद्यन्ते ।२।
षोडशकलं वा इदं सर्वम्² ।३। अस्यैव सर्वस्याप्त्यै ।४। अथ यत्र पशुरालभ्यते ।५। तदेतां
पराचीमनूच्य यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवा इति त्रिष्टुभा परिदधाति ।६। त्रैष्टुभाः पशवः
पशूनामेवाप्त्यै ।७। त्रिः प्रथमया त्रिरुत्तमया समदश संपद्यन्ते ।८। समदशो वै प्रजापतिः
।९। एतद् वा आर्धुकं³ कर्म यत् प्रजापतिसंमितम् ।१०। समदश सामिधेनीरन्वाह ।११।
समदशो वै प्रजापतिः ।१२। एतद् वा आर्धुकं कर्म यत् प्रजापतिसंमितम् ।१३। वार्त्र-
घ्नावाज्यभागौ भवतः पाप्मन एव वधाय ।१४। अथो हास्य पौर्णमासात् तन्नावदानितं
भवति ।१५। अतिथिमन्तौ हैके कुर्वन्ति ।१६। वार्त्रघ्नौ त्वेव स्थितौ ।१७। ऋग्याज्यौ
स्यातामिति हैक आहुः ।१८। ऋग्याज्या वा एता देवता उपसत्सु भवन्तीति वदन्तः
।१९। जुषाणाज्यौ त्वेव स्थितौ ।२०। सोमं सन्तं विष्णुरिति⁴ यजति ।२१। तद् यदेवेदं
क्रीतो विशतीव ।२२। तद् हैवास्य वैष्णवं रूपम् ।२३। यद्वेव सोमं सन्तं विष्णुरिति⁴
यजति ।२४। अत्तैवैतेन⁵ नाम्ना यद् विष्णुरिति ।२५। आद्योऽमुना यत् सोम इति ।२६।
37 प्रवर्ग्यः VIII, 2, २७-5, ६
तस्मात् सोम इति वदन्तो जुह्वत्येवं भक्षयन्ति ।२७। त्रिष्टुभौ हविषो याज्यापुरोनुवाक्ये
।२८। बलं वै वीर्यं त्रिष्टुप् ।२९। बलमेव तद् वीर्यं यजमाने दधाति ।३० ।|२||
1-1 L. P. This sentence occurs after सर्वस्याप्त्यै (VIII. 2. ४) and forms the beginning of
Khaṇḍa 2 ² L. P. Here ends Khaṇḍa 1 ³ L. P. आर्धुकं ⁴ L. P. विष्णुमिति
⁵ L. P. अत्तैवैतेन
होतारं चित्ररथमध्वरस्य यस्त्वा स्वश्वः सुहिरण्यो अग्न इति संयाज्ये अतिथिमत्यौ
रथवत्यौ त्रिष्टुभावाग्रेय्यौ ।१। तद् यथा चतुःसमृद्धमेवं तत् ।२। उपनामुक उ एवैनं रथो
भवति य एते कुरुते ।३। इळान्तं भवति ।४। अभिक्रान्त्यै तद् रूपम् ।५। तद् यथोप-
प्रयाय स्वर्गस्य लोकस्य नेदीयस्तायां वसेदेवं तत् ।६। उपांशुहविष एता इष्टयो भवन्ति
दीक्षणीयाप्रायणीयातिथ्योपसदः ।७। रेतःसिक्तिर्वा एता इष्टयः ।८। उपांशु वै रेतः
सिच्यते ।९। उत्सृजन्तः कर्माणि यन्ति ।१०। पत्नीसंयाजान्ता दीक्षणीया ।११। शंय्वन्ता
प्रायणीया ।१२। इळान्तातिथ्या ।१३। देवता उपसत्सु प्रतियजति ।१४। उत्सर्गं वै
प्रजापतिरेतैः कर्मभिः स्वर्गं लोकमैत् ।१५। तथो एवैतद् यजमान उत्सर्गमेवैतैः कर्मभिः
स्वर्गँ लोकमैति¹ ।१६ ।|३||
¹ L. P. Here ends Khaṇḍa 2
शिरो वा एतद् यज्ञस्य यन्महावीरः ।१। तन्न प्रथमयज्ञे प्रवृञ्ज्यात् ।२। उपनामुक
उ एवैनमुत्तरो यज्ञो भवति यः प्रथमयज्ञे न प्रवृणक्ति ।३। कामं तु योऽनूचानः श्रोत्रियः
स्यात् तस्य प्रवृञ्ज्यात् ।४। आत्मा वै स यज्ञस्य ।५। आत्मनैव तद् यज्ञं समर्धयति ।६।
तदसौ वै महावीरो योऽसौ तपति ।७। एतमेव तत् प्रीणाति ।८। तमेकशतेनाभिहुयात्
।९। शतयोजने ह वा एष हितस्तपति¹ ।१०। स शतेनैवैनं² शतयोजनमध्वानं समश्रुते
।११। अथ यैकशततमी स यजमानलोकः ।१२। तमेतमात्मानं यजमानोऽभिसंभवति
।१३। यमेतमादित्ये पुरुषं वेदयन्ते ।१४। स इन्द्रः स प्रजापतिस्तद् ब्रह्म ।१५। तदत्रैव
यजमानः सर्वासां देवतानां सलोकतां सायुज्यमाप्नोति ।१६ ।|४||
¹ L. P. इतस्तपति ² L. शतेनैवैतं; P. शतेनैव तं
अनवानमभिहुयात् प्राणानां संतत्यै ।१। संतता इव हीमे प्राणाः ।२। उच्चैर्निरुक्तम-
भिहुयात् ।३। प्राणा वै स्तुभः¹ ।४। निरुक्तो ह्येषः ।५। वाग्देवत्यो ह्येषः ।६। सावि-