कौषीतकि ब्राह्मण (शाङ्खायन ब्राह्मण - उदय प्रणीत व्याख्या सहित सटीक)

[पृष्ठम् ४८]

X, 3, २-5, १ कौषीतकिब्राह्मणे 48
ऊर्ध्वो नः पाह्यंहसो नि केतुनेत्युच्छ्रयन्त्युद्वत्योश्रोद्धतीश्वोच्छ्रीयमाणायान्वाह² ।२। युवा
सुवासाः परिवीत आगादिति परिवीतवत्या परिदधाति ।३। अभिरूपा अन्वाह ।४।
यद् यज्ञेऽभिरूपं तत् समृद्धं यज्ञस्यैव समृद्धचै ।५। ता वै समान्वाह ।६। सम वै च्छन्दांसि
।७। सर्वेषामेव छन्दसामप्त्यै ।८। त्रिः प्रथमया त्रिरुत्तमयैकादश संपद्यन्ते ।९। एकादशा-
क्षरा त्रिष्टुप् ।१०। त्रैष्टुभाः पशवः पशूनामेवाप्त्यै ।११। इति न्वेकयूप एकपशौ च ।१२।
अथ यद्येकयूप³ एकादशिनीमालभेरन् ।१३। पशौ पशावेवाध्वर्युः संप्रेष्यति ।१४। पशो
पशावेव युवा सुवासाः परिवीत आगादिति सैव परिधानीया सा परिवीयमाणाय ।१५।
इति न्वेकयूपे ।१६। अथ कथं यूपैकादशिन्यामिति ।१७। एता एव सम समादशभ्यो
ऽनुब्रूयात् ।१८। अथ यमुत्तमं संमिन्वन्ति ।१९। तस्मिन् यत् सूक्तस्य परिशिष्येत
तदनुवर्तयेत् ।२०। ⁴प्रगाथस्योपरिष्टात् तत्⁴ ।२१। शृङ्गाणीवेच्छृङ्गिणां सं ददृध इति
सर्वनिवाभिबदति⁵ ।२२। युवा सुवासाः परिवीत आगादिति सैव परिधानीया सा
परिवीयमाणाय ।२३ ।॥३॥

---

¹ L. ०पामाज्य०, P. ०पाऽज्य० ² L. ०श्रोच्छ्रिष्य०; BM¹. ०श्रोच्छ्रय०; ER. omits उद्धतीश्च
³ BM¹. यद्यूप ⁴⁻⁴ L. P. पुरस्तात् प्रगाथस्य तत् ⁵ L. P. ०वानुवदति

तमाहरन्ननुप्रहरेत् ।१। यजमानो वा एष यद् यूपः ।२। स्वर्गो लोक आहवनीयः ।३।
तदेवेनं¹ स्वर्गं लोकं गमयति ।४। तत् स्वर्ग्यमिति ।५। तदु वा आहुस्तिष्ठेदेव ।६। यदिद-
मास्थानं स्वरोस्तत ईश्वरा² यदि नासुररक्षसान्यन्ववपातोः³ ।७। ⁴तस्मादेष वज्र उद्यतो⁴
यज्ञवास्तौ तिष्ठेदेवासुररक्षसान्यपघ्नन्नपबाधमानो⁵ यज्ञं चैव यजमानं चाभिगोपायन्निति
।८। अथ यूप्य एको द्रव्य एको गत्य॑ एकः ।९। योऽर्वाचीनवकलः स⁶ गत्य॑ः ।१०। तस्याशां
नेयात् ।११। अथ य ऊर्ध्ववकलो द्रव्यः स मानुषः ।१२। कामं तस्यापि कुर्वीत ।१३।
अथ यस्य प्रसव्यादित्यावृतान्वनावृत्ता⁷ वकलाः ।१४। स ⁸यूप्यः स⁻⁸ स्वर्ग्य एकस्थो
भ्रातृव्यः ।१५। यो वानुवृत्तः पलाशैरा मूलात् स्यात् ।१६। सोऽन्नद्यः स पशव्यः ।१७।
तं पशुकामः कुर्वीत⁹ ।१८ ।॥४॥

---

¹ L. P. तदेनं ² P. ईश्वराय ³ L. P. ०रक्षान्स्यन्व० ⁴⁻⁴ L. P. तस्मात्वेष उद्यतो वज्रो
⁵ L. P. ०रक्षांस्यप० ⁶ L. (var.) ०वकलस्य (for ०वकलः सः) ⁷ L. P. प्रसव्या आदित्यस्यान्वावृत्ता
⁸⁻⁸ L. (var.), P. यूप्यस्य ⁹ L. P. Here ends Khaṇḍa 2

अग्नीषोमीयोर्वा एष आस्यमापद्यते यो दीक्षते ।१। तद् यदुपवसथेऽग्नीषोमीयं पशुमा-

---

[पृष्ठम् ४९]

49 पशुयागः X, 5, २-7, १४
लभते ।२। आत्मनिष्क्रयणो हैवास्यैष तेनात्मानं निष्क्रीणीयानृणो भूत्वाय यजते ।३।
तस्मादु तस्य नाश्नीयात् ।४। पुरुषो हि स प्रतिमया ।५। तदु वा आहुर्हविर्हविर्वा आत्म-
निष्क्रयणम् ।६। हविषो हविष एव स तर्हि नाश्नीयात् ।७। य आत्मनिष्क्रयणमिति
नाश्नीयात् ।८। तस्मादु काममेवाशितव्यम् ।९। अहोरात्रे वा अग्नीषोमौ ।१०। तद् यद्
दिवा वपया चरन्ति ।११। तेनाहः प्रीतामाग्नेयम् ।१२। रात्रिमनु संतिष्ठते ।१३। तेन
रात्रिः¹ सौमी प्रीता ।१४। सैषाहोरात्रयोरतिमुक्तिः ।१५। अत्यहोरात्रे² यज्ञेन मुच्यते³
।१६। नैनं ते आप्नुतः ।१७। य एवं विद्वानेतं पशुमालभते ।१८ ।॥५॥

---

¹ IO. रात्री; BM¹. रात्रः ² L. P. इत्यहो० ³ L. मुच्येते

तमाहुर्द्विरूपः स्याच्छुक्लं च कृष्णं चाहोरात्रयो रूपेणेति¹ ।१। शुक्लं वा च² लोहितं
चाग्नीषोमयो³ रूपेणेति ।२। तस्यैकादश प्रयाजा एकादशानुयाजा एकादशोपयजः ।३।
तानि त्रयस्त्रिंशत् ।४। त्रयस्त्रिंशद् वै सर्वे देवाः ।५। सर्वेषामेव देवानां प्रीत्यै ।६। प्राणा
वै प्रयाजा अपाना अनुयाजाः ।७। तस्मात् समा भवन्ति ।८। समाना हीमे प्राणापानाः
।९। तदाहुः कस्मादृचा प्रयाजेषु यजति प्रतीकैर्नुयाजेष्विति ।१०। रेतःसिक्तिर्वै⁴ प्रयाजाः
।११। रेतोधेयमनुयाजाः ।१२। तस्मादृचा प्रयाजेषु यजति प्रतीकैर्नुयाजेष्विति ।१३।
अथ यत् सर्वमुत्तममाह ।१४। स्वर्गं एव तल्लोके यजमानं दधाति ।१५। आप्रीभिरा-
प्रीणाति ।१६। सर्वेण ह वा एष आत्मना सर्वेण मनसा यज्ञं संभरते यो यजते
।१७। तस्य रिचिचान इवात्मा⁵ भवति ।१८। तमस्यैताभिराप्रीभिराप्रीणाति ।१९। तद्
यदाप्रीणाति ।२०। तस्मादाप्र्यो⁶ नाम ।२१ ।॥६॥

---

¹ L. P. रूपेण ² L. P. थ ³ L. P. वाग्नी० ⁴ L. P. रेतःसिच्यं वै ⁵ L. P. इव
वा एतस्यात्मा ⁶ L. P. ०दाप्रियो

पर्यग्निं¹ पशुं करोति रक्षसामपहत्यै ।१। अग्रिर्वै रक्षसामपहन्ता ।२। त्रिःप्रसवि पर्य-
ग्निकरोति² ।३। तद् यथा त्रिलोऽग्निपुरः³ कुर्यादेवं तत् ।४। तस्मात् पुनः परीहीत्यग्निधं⁴
ब्रूयात् ।५। यमिच्छेन्न प्रच्यवेतेति⁵ ।६। दैव्याः शमितार उत च मनुष्या आरभध्वमुप-
नयत मेध्या दुर आशासाना मेधपतिभ्यां मेधमिति ।७। तद्वैक आहुः ।८। यजमानो वै
मेधपतिरिति ।९। को मनुष्य इति ब्रूयात् ।१०। देवतैव मेधपतिरिति ।११। षड्विंशति-
रस्य वङ्क्रय इति ।१२। पशर्व⁶ उ ह वै वङ्क्रयः ।१३। उभयतोऽसृक् पर्यवानिति ।१४।

5