कौषीतकि ब्राह्मण (शाङ्खायन ब्राह्मण - उदय प्रणीत व्याख्या सहित सटीक)

कौषीतकिब्राह्मणम्

[पृष्ठम् २६]

VI, 4, १–५, ३० कौषीतकिब्राह्मणे २६

प्रजापतिस्तपोऽतप्यत। ।१। स तपस्तप्त्वा प्राणाद्देवेभँल्लोकं प्रावृहत् ।२। अपाना-
दन्तरिक्षलोकम् ।३। व्यानादमूंल्लोकम् ।४। स एताँस्त्रींल्लोकानभ्यतप्यत ।५। सोऽग्नि-
मेवास्माल्लोकादसृजत ।६। वायुमन्तरिक्षलोकादादित्यं दिवः ।७। स एतानि त्रीणि ज्यो-
तींष्यभ्यतप्यत ।८। सोऽग्नेरेवर्चोऽसृजत ।९। वायोर्यजूंष्यादित्यात् सामानि ।१०। स एतां
त्रयीं विद्यामभ्यतप्यत ।११। स यज्ञमतनुत ।१२। स ऋचैवाशंसत् ।१३। यजुषा प्राचरत्
साम्नोदगायत् ।१४। अथैतस्या एव त्रय्यै विद्यायै तेजोरसं प्रावृहत् ।१५। एतेषामेव
वेदानां भिषज्यायै ।१६। स भूरित्यृचां प्रावृहत् ।१७। भुव इति यजुषां स्वरिति साम्नाम्
।१८। तेन¹ दक्षिणतो ब्रह्माऽसीत् ।१९। तस्य² दक्षिणतो वर्षीयानुदीचीनप्रवणो यज्ञः
संतस्थे ।२०। तस्य ह वै दक्षिणतो वर्षीयानुदीचीनप्रवणो³ यज्ञः संतिष्ठते ।२१ ॥४॥

---

¹ L. केन; (var.) तेन
² L. कस्य; (var.) तस्य
³ L. (var.) P. ०चीनेवप्र०

---

यस्यैवं विद्वान् ब्रह्मा भवति¹ ।१। तदाहुर्यदृचा होता होता भवति यजुषाध्वर्युरध्वर्युः
साम्नोद्गातोद्गाता केन ब्रह्मा ब्रह्मा भवतीति ।२। यमेवामुं त्रय्यै विद्यायै तेजोरसं प्रावृहत्
।३। तेन ब्रह्मा ब्रह्मा भवति ।४। तदाहुः किंविदं खिंविदसं ब्रह्माणं वृणीतेति ।५। अध्वर्यु-
मित्येके ।६। स परिक्रमाणां क्षेत्रज्ञो भवतीति ।७। छन्दोगमित्येके ।८। तथा हास्य त्रिभिर्वे-
दैर्हविर्यज्ञाः संस्क्रियन्त इति ।९। बह्वृचमिति त्वेव स्थितम् ।१०। एतत्परिसरणावितरौ²
वेदौ ।११। अत्र च भूयिष्ठा होत्रा³ आयत्ता भवन्तीति ।१२। ऋग्भिर्ग्रहा गृह्यन्ते ।१३।
ऋक्षु सामानि गीयन्ते ।१४। तस्माद् बह्वृच एव स्यात् ।१५। तदाहुः कियद् ब्रह्मा
यज्ञस्य संस्करोति कियदन्य ऋत्विज इति ।१६। अर्धमिति ब्रूयात् ।१७। द्वे वै यज्ञस्य वर्तनी
।१८। वाचान्या संस्क्रियते ।१९। मनसान्या ।२०। सा या वाचा संस्क्रियते ।२१। तामन्य
ऋत्विजः संस्कुर्वन्ति ।२२। अथ या मनसा तां ब्रह्मा ।२३। तस्माद् यावदृचा यजुषा
साम्ना कुर्युः ।२४। तूष्णीं तावद् ब्रह्मासीत ।२५। अर्धं हि तद् यज्ञस्य संस्करोति⁴
।२६। अथ यत्रैनं ब्रूयुः ।२७। ⁵⁻ब्रह्मन् प्रचरिष्यामो ब्रह्मन् प्रणेष्यामो⁵⁻ब्रह्मन् प्रस्थास्यामो
ब्रह्मन्स्तोष्यन्त इति वा⁶ ।२८। ओमित्येतावता प्रसूयात् ।२९। एतद्व वा एकमक्षरं त्रयीं
विद्यां प्रति प्रति ।३० ॥५॥

---

¹ L. P. Here ends Khaṇḍa 10
² L. P. ०परिचरणा०
³ IO. omits
⁴ L. P. Here ends Khaṇḍa 11
⁵⁻⁵ L. ब्रह्मन् प्रणेष्यामो ब्रह्मन् प्रचरिष्यामो; P. ब्रह्मन् प्रणेष्यामो ब्रह्मन् प्रचरतरिष्यामो; L. (var.) प्रतरिष्यामो, प्रत्वरिष्यामो, प्रवरिष्यामो (for प्रचरिष्यामो)
⁶ L. P. omit

---

[पृष्ठम् २७]

२७ ब्रह्मत्वम् VI, 6, १–8, ९

तथा हास्य त्रय्या विद्यया प्रसूतं भवति ।१। ब्रह्मणि वै यज्ञः प्रतिष्ठितः ।२। यद् वै
यज्ञस्य स्खलितं वोल्बणं वा भवति ।३। ब्रह्मण एव तत् प्राहुः ।४। तत् स त्रय्या विद्यया
भिषज्यति ।५। अथ यद्यृच्युल्बणं स्यात् ।६। चतुर्गृहीतमाज्यं गृहीत्वा गार्हपत्ये प्रायश्चि-
त्ताहुतिं जुहुयाद् भूः स्वाहेति ।७। तदृचमृचि दधाति ।८। ¹⁻ऋच ऋचे¹ प्रायश्चित्तिं करोति
।९। अथ यदि यजुष्युल्बणं स्यात् ।१०। चतुर्गृहीतमाज्यं गृहीत्वान्वाहार्यपचने प्रायश्चित्ता-
हुतिं जुहुयाद्धविर्यज्ञ आप्रीध्रीये² सौम्येऽध्वरे भुवः स्वाहेति ।११। तद् यजुर्यजुषि दधाति
।१२। यजुषा यजुषे³ प्रायश्चित्तिं करोति ।१३। अथ यदि साम्न्युल्बणं स्यात् ।१४।
चतुर्गृहीतमाज्यं गृहीत्वाऽऽहवनीये प्रायश्चित्ताहुतिं जुहुयात् स्वः स्वाहेति ।१५। तत् साम
सामन्⁴ दधाति ।१६। साम्ना साम्ने⁴ प्रायश्चित्तिं करोति ।१७। अथ यद्यविज्ञातमुल्बणं
स्यात् ।१८। चतुर्गृहीतमाज्यं गृहीत्वाऽऽहवनीय एव प्रायश्चित्ताहुतिं जुहुयाद् भूर्भुवः स्वः
स्वाहेति ।१९ ॥६॥

---

¹⁻¹ L. P. ऋचर्वि
² L. P. आग्नीध्रीये
³ L. P. यजुषि
⁴ L. P. साम्नि

---

एष ह वै यज्ञस्य व्यृद्धिं¹ समर्धयति य एताभिर्व्याहृतिभिः प्रायश्चित्तिं करोति ।१।
न ह वा उपसृतो² ब्रूयाद्ब्राह्मेतद् वेदेत्येता व्याहृतीर्विद्वान्³।२। सर्वं ह वा उ स वेद य एता
व्याहृतीर्वेद ।३। तद् यथा ह वै दारुणः श्लेष्म संश्लेषणं स्यात् परिचर्मण्वं वा ।४। एवमे-
वैता व्याहृतयः सर्वस्यै⁴ त्रय्यै विद्यायै संश्लेषिण्यः⁵।५। अथ यद् ब्रह्मसदनात् तृणं निरस्यति
।६। शोधयत्येवैनत् तत् ।७। अथोपविशतीदमहमर्वावसोः सदसि सीदामीति ।८। अर्वा-
वसुर्ह वै देवानां ब्रह्मा ।९। तमेवैतत् पूर्वं⁶ सादयत्यरिष्टं यज्ञं तनुतादिति⁷ ।१०। अथोप-
विश्य जपति बृहस्पतिर्ब्रह्मेति ।११। बृहस्पतिर्ह वै देवानां ब्रह्मा ।१२ ॥७॥

---

¹ L. P. व्यृद्धं
² L. (var.) उपश्रुतो
³ IO. व्याहृतीमिविँ०
⁴ L. P. omit
⁵ IO. संश्लेषिणः; P. संश्लेष्ण्यः; L. P. Here ends Khaṇḍa 12
⁶ P. पूर्वं
⁷ L. (var.) तनुतादिति

---

तस्मिन्नेवैतदनुज्ञामिच्छते ।१। प्रणीतासु प्रणीयमानासु वाचं यच्छत्या हविष्कृत उद्वा-
दनात् ।२। एतद् वै यज्ञस्य द्वारम् ।३। तदेवैतदशून्यं⁴ करोति ।४। इष्टे च स्विष्टकृत्या-
नुयाजानां प्रसवात् ।५। एतद्व वै यज्ञस्य द्वितीयं द्वारम् ।६। तदेवैतदशून्यं करोति ।७।
अथ यत्र ह तद् देवा यज्ञमतन्वत ।८। तत् सवित्रे प्राशित्रं परिजह्रुः ।९। तस्य पाणी