करणकुतूहलम् (भास्कराचार्य द्वितीय - सुमेध हिन्दी व्याख्या सहित पञ्चाङ्ग एवं ग्रह-गणित)

( १२४ ) करणकुतूहलम् । ८

भागस्थाः षड्राशयो न्यूना इति अधिकोनताज्ञेया
नत्वङ्गानां संख्यायाः प्राङ्नतेस्त्रिभोनं न्यूनमेव भवति
पश्चिमनतेर्वित्रिभमधिकमेव भवत्येतत्सर्वं सूर्यग्रहणे व्याख्यातं
प्रायो यो यत्र राशौ भवति तस्मादग्रेतनाः षडधिका
राशयस्तत्पृष्ठषड्राशय ऊना एवेति भावः । एवं लम्बनसं-
स्कृतः स्फुटो भवति स एव सायनः लम्बनसंस्कृतकाला-
त्थूनं वित्रिभं लग्नं कृत्वा नतांशाः, कर्तव्यास्तन्नतांशान्
शीघ्रग्रहस्य मध्यगतिपञ्चदशांशेन सङ्गुण्य त्रिज्यया विभ-
जेत्सा कलादिका नतिः सा पुनः सार्द्धद्वयेन भक्ता सत्यङ्गु-
लादिनतिर्भवति तया चन्द्रशरः संस्कार्यः। उक्तं च "दृक्क्षेप
इन्दोर्निजमध्यभुक्तिस्तिथ्यंशनिघ्नौ त्रिगुणोद्धृतौ तौ। नती रवी
न्दोरिति"। यथा युतिसमये रविरात्रिशेषघटी १४।५६प्रमाणः
लम्बनार्थमेतत्कालीनसूर्यः १।२।५१।५४ इष्टकालः १४।५६
अयनलग्नं तच्छुद्धसूर्यात्साध्य नतु कल्पितक्रान्तिस्तच्छुद्धसू-
र्यात्सुखार्थमुक्तलग्नं सायनम् ९ । २६ । २ । ३९ अस्य
क्रान्तिः १० । २० । १६ दक्षिणा नतांशाः ३४। ५५।२५
उन्नतांशाः ५५ । ४ । ३५ उन्नतज्या ९८ । ५ मन्दो
गुरुस्तेन सूर्यः कल्पितः शीघ्रः शुक्रः सचन्द्रः सायनो युति-
समयिको गुरुः ० । ४ । ५२ । २५ वित्रिभम् ६ । २६ ।
२१ । ३९ अनयोरन्तरम् ५ । ८ । ३० । ४६ भुजः
० । २१ । २९ । १४ सप्ताद्रय इत्यनेन मध्यमलम्वनम् ,

२।१० स्पष्टलम्बनम् १। ५२ इदं ग्रहस्य शेषराशित्वात्
प्राङ्नतं प्राग्लक्षणेन वित्रिभमपि न्यूनं तेनर्णं युतिसमये गता
युतिः शनिवार उदयाद्गतघट्यः ४५। ४ मध्ये ऋणम् ४३।
१२ स्पष्टो युतिसमयो नत्यर्थमेतत्कालीनः सूर्यः १। ३।
४३। १२ सायनार्कः १। २१। १६। १७ वित्रिभम्
७। ११। १७। ३९ पूर्ववन्नतांशाः ४०। २२ कल्पित-
चन्द्रमध्यगतिः ५९। ८ तिथ्यंशेन ३। ० गुणिताः
१५८। ८ त्रिज्यया भक्तं लब्धं फलम् १। १९ नतिः
सार्द्धद्वयेन २। ३० भक्ता अङ्गुलाद्या नतिर्याम्या ०। ३१
अनया चन्द्रशरो याम्यः २३। ३ संस्कृतः २३। ३४
द्विशरयोः २५। २० एकदिक्त्वादन्तरं याम्यम् १। ४६
इदं याम्योत्तरं स्पष्टबाणश्चैकदिक्त्वादल्पशरो गुरु

( १२६ ) करणकुतूहलम् । ८
ऋणं रविः ११ । १६ । ६ । २८ गुरुः ८ । ० । ५९।५८
शुक्रः १ । ६ । २३ । ४० शुक्रमन्दफलम् १।२९ ।४५।
४० कर्णः १८१ । ० अयनांशाः १८ । १६ । ५७ चर-
पलम् ६४ दिनमानम् २९ । ४८ रात्रिमानम् ३० । १२
चरपलसंस्कृतः सूर्यः ११।८।१४।१९गतिः ५९ । ४१गुरुः
०।१।१९।१३गतिः१३।२७शुक्रः० ।१।५७।५७गतिः७
३।४उभयोः पूर्ववद्युतिदिनादि ०।३८।१४। गतं तेन फाल्गु-
न शुद्धे१२रवावुदयाद्घटी २१ ।४६ समये युतिरत्र समयिका
मध्यमाः स्पष्टाः कार्याः अत्र स्वल्पत्वादगत्या चालिना
पलादि तदेव गृहीतं युतिसमयिकःसूर्यः ११ । ७ । ३६ । १८
गुरुः ० । १ । १० । ५८ शुक्रः ० । १ । १० । ५५
पूर्ववच्छरौ गुरुशरोऽङ्गुलादिः २० । ५६ शुक्रशरोऽ-
ङ्गुलादिः ११ । ३४ गुरोर्बिम्बम् १ । ३८ शुक्रबिम्बम्
२ । १८ लम्बनार्थं युतिसमयिकं सायनांशवित्रिभम् १।१२ ।
५६ । ४१ पूर्ववदस्योन्नतांशाः ८१ । २६ । ५२ ज्या
११८ । १७ कल्पितसायनरविः ० । १९ । २७ । ४८
वित्रिभयोरन्तरम् ० । २३ । २८ खण्डकैर्मध्यमलम्बनम्
२ । २८ स्पष्टम् पश्चिमनतत्वाद्वित्रिभाधिक्याद्युतौ २१ ।
४६ धनम् २३ । ४८ स्पष्टो युतिसमय एतत्कालीनार्कः
५ । २५ । ५६ दिनशेषम् ० । ६ लग्नवित्रिभम् २ । २३ ।
३६ । ५५ नतांशाः ५ । ३७ । ३७ चन्द्रमध्यमगतिस्ति-
थ्यंशेन ३ । ५७ गुणा २२ । १३ त्रिज्या १२० लब्धम्

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् ।-( १२७ )
० । १२ सार्द्धद्वयेन २ । ३० भक्तं लब्धम् ० । ४ याम्यं
चन्द्रशरः ११ । ३४ याम्यः संस्कृतः ११ । ३८ याम्यो-
त्तरमन्तरम् ९ । १८ स्पष्टबाणः सिद्ध २४ भक्ते हस्तादि
० । ९ । १८ शुक उत्तरे मानैक्यार्द्धम् १ । ५८ शरादधिकं
तेन भेद्योगो नास्ति परं नतादि उदाहरणार्थं कल्पितशरोऽ-
ङ्गुलादि १ । ० सूर्यग्रहणवत्साधनं मानैक्यार्द्धम् १ । ५८
शरेणोनः ०।५८ छन्नं दिग्नाञ्चतुरादित्यादिना स्थितिघटिकाः
५ । ५६ अनया स्पष्टयुतिसमयः २३ । ४८ उभयोर्युतिः
स्पर्शमोक्षकालौ, उदयाद्गलघट्यः १८ । ४२ स्पर्शः, उदया-
द्गतघटीसमये २८ । ५४ मोक्षकालः । अथ स्पष्टार्थं सूर्य-
गुरू स्पर्शकालीनौ सूर्यः ५। २५। ५० । १२ गुरुः ० । ०
१९ । २० नित्रिभलग्नम् ० । २३ । १३ । ३३ उन्नतांशाः
७४ । ३३ । ५१ ज्या ११५। १६ गुरुरविकल्पितवित्रि-
भलग्नान्तराखण्डकैः स्पष्टलम्बनम् ० । २४ पश्चिमनतत्वा-
द्धनं ग्रहस्य मध्याह्नासन्नत्वात्स्वल्पं स्पष्टः स्पर्शः १९ । ६
एतत्कालीनलग्नम् ३ । २८ । ५६ । ४० । अथ ग्रहस्य
दिनमानार्थमुदयलग्नं वित्रिभो ग्रहः सायनः ९ । १९ । २७।
४ क्रान्तिः २२ । १९ । ५१ याम्या नतांशाः ४६ । ५५।
० उन्नतांशाः ४३ । ५ । ० नतज्या ८७ । २२ उन्नतज्या
८१ । ३७ क्षेपघ्नी नतशिञ्जिनीत्यादिना फलम् ६७ । १३
कलाधनं दृक्कर्मसंस्कृतः ० । २ । २८ । ४० उदयलग्नम्।

( ३२८ ) करणकुतूहलम् । ८
अथास्तलग्नार्थं सत्रिभसायनो ग्रहः ३ । १९ । २७ । ४८
क्रान्तिरुत्तरा २२।१९। ५१ पूर्ववद् दृक्कर्मफलमृणम् २।२९
दृक्कर्मसंस्कृतः ०।१।८।२२ अस्तलग्नात्सषड्भः ६।१।८।२२
इदमस्तलग्नं सायनोदयलग्नम् ०।२०।३५ । १अस्य भोग्यम-
स्तलग्नस्य भुक्तम् २।२५ मध्योदयाः १५७७एषां योगो गुरोर्ग्रह-
स्य दिनमानम् ३१। २ षष्टेः शुद्धम् २८ । ५८ रात्रिमान-
मथवा सायनग्रहं सूर्य प्रकल्प्य चरखण्डकैः दशगजदशे-
त्यादिनोत्पन्नैश्चरखण्डकैः पलानि प्रसाध्य चरपलयुतोनेत्या-
दिना दिनमानं साध्यं यथा सायनो ग्रहः ०।१९ । ४७ ।
४८ चरखण्डकैः ५५ । ४४ । १८ चरपलैरुत्तरैः ३५ दि-
नमानम् ३१ । १० अथ स्पर्शनतार्थं दिनगतघटिकानयनं
स्पर्शकालीनैष्टलग्नम् ३ । २८ । ५६ । ४० उदयलग्नम् ० ।
२० । २५ अनयोरन्तरकाल ऊनस्य भोग्योऽधिकभुक्तयुक्तो
मध्योदयाढ्य इत्यादिना भोग्यमुदयलग्नस्य भुक्तम् ३ । २९
मध्योदयानां ५६० योगाद्घटी १६ । ० गुरोर्दिनगतघटिका
द्युदलगतघटीनामित्यादिना दिनगतम् १६। ० दिनार्द्धम् १५।
३१ अनयोरन्तरं नतम् ०।२९पश्चिम नतं खाङ्कहतमित्यादिना
द्युदलं ग्रहदिनार्द्धम् १५। ३१ ग्राह्यं जातं मोक्षवलनं दक्षिणम्
१ । १२ मध्याह्नासन्नत्वादल्पं स्पर्शकालीनग्रहः ० ।१९।
२७ । १३ कोटिज्या ११३ । ६ आयनं सौम्यम् २२।३९
मानैक्यार्द्धम् ११ ५८ स्पष्टवलनमुत्तरम् ० । ४३ अथ

? No, ३५ ।Then:१८`?
Wait, let's search Google / Sanskrit books for this exact text:
"मोक्षकालीनाः २८ । ५४ सूर्यः ५ । २६ । ० । २० गुरुः"
"वित्रिभलग्नम् २ । २१ । ८ । २७"
"अस्य क्रान्तिः २३ । १९ । १७ पूर्ववदुन्नतज्या"
"साध्यत्वात्परमं स्पष्टो मोक्षकालः ३२ । ५१"
"उदयाद्गतघटी ज्ञेया एतत्कालीनोर्कः"
"रात्रिगतघटी ३० । ३ क्रमलग्नम्"
"पूर्ववदन्तरकालः २९ । ४६"
"पश्चिमं साङ्गाहतमित्यादिना"
"मोक्षवलनं याम्यम्"
"इति श्रीकरणकुतूहलवृत्तौ युत्यधिकारोऽष्टमः ॥ ८ ॥"
"अथ पाताधिकारो व्याख्यायते-तत्रादौ पीठिका लिख्यते-"

YES! This is:
"श्रीकरणकुतूहलवृत्तौ युत्यधिकारोऽष्टमः ॥ ८ ॥"
"अथ पाताधिकारो व्याख्यायते—तत्रादौ पीठिका लिख्यते—"
Book: "करणकुतूहलम्" (Karanakutuhalam) of Bhaskaracharya with commentary "गणककुमुदकौमुदी"

( १३० ) . करणकुतूहलम् । ८.
शाके १५३९ लौकिककार्तिककृष्णे १० भौमे गताब्दाः
४३४ अहर्गणः १५८७५१ उदयकाले मध्यमा योधपुरे
स्पष्टास्तत्र रविः ६ । १२ । ४५।३२ चन्द्रः ४ । १२ ।
२ । ४७ अयनांशाः १८।१४। ३४ पातः २ । १।२।३१
सायनार्कः ७।१।०।६ चन्द्रः ५।०।३७ । २१ ॥
अथ प्रस्तुतमारभ्यते पातसम्भवं गतगम्यज्ञानं च वंश-
स्थेनेन्द्रवज्रार्धेनाह-
' विना सपातेन्दुमिहायनांशै र्युतो रविः शीतरुचिश्च
गृह्यते । समायनत्वे व्यतिपातवैधृताह्वयस्तदैक्ये
रसभेडर्केभे क्रमात् ॥ १ ॥
पातस्तदूनाधिकलितिकाभ्यो भुक्त्यैक्यलब्धैष्य-
गतैरहोभिः ।
इह पातसाधने सपातेन्दुं विना रविचन्द्रश्चायनांशैर्युत एव
गृह्यते यत्र सपातचन्द्र इति नोक्तं तत्रायनांशयुक्तो रविश्चन्द्रश्च
ग्राह्यस्तदैक्ये तयोःसायनांशयो रविचन्द्रयोर्योगे रसभे षड्राशित-
ल्येऽर्कभे द्वादशराशितुल्ये व्यतिपातवैधृताह्वयौ क्रमात्स्यातां
यत्र षड्राशितुल्यो योगस्तत्र व्यतिपातनामा पातः यत्र द्वादश-
राशितुल्यो योगस्तत्र वैधृतनामा पातः स्यात्, क्व सति समाय-
नत्वे सति यदा सूर्यचन्द्रयोः समक्रान्ती भवतस्तदेत्यर्थः ।
समक्रान्तित्वे पातसम्भवो ज्ञेय इत्यर्थः । तदूनेति-तयोर्योगे
षड्राशिभ्यस्तथा द्वादशराशिभ्योना अधिका वा लिप्ताः

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । १८ ( १३१ )
कलास्ता रविचन्द्रयोर्भुक्तियोगेन भाज्या लब्धं दिनादिकं
ग्राह्यम् ऊनासु कलासु भोग्यं दिनादिकं ज्ञेयमधिकासु गतं
दिनादिकं ज्ञेयम् ॥ १ ॥
अथ सपातस्य गतैष्यज्ञानं सार्द्धेन्द्रवज्रयाह-
तात्कालिकौ तौ च तमश्च कृत्वा प्राग्वत्प्रसाध्यो
विशिखः कलादिः ॥ २ ॥
ओजे पदे युग्मपदे विधुश्चेदेकान्यगोलश्च सपातच-
न्द्रात् । ज्ञेयस्तदानीं खलु यातपातो गम्योऽन्य-
थात्वेन ततोऽपि कालात् ॥ ३ ॥
तात्कालिकाविति । तैः पूर्वागतैरेष्यगतदिनादिभिस्तौ च-
न्द्रार्कौ तमश्च पातं च यातैष्यनाडीगुणितेत्यादिना तात्का-
लिकान् कृत्वा प्राग्वत् खण्डकेभ्यः कलादिविशिखः शरः
साध्यः । अथ गतगम्यलक्षणं चेद्यद्योजपदे सायनो विधुः
स्थित्वा सपातचन्द्रादेकगोले भवति तथा युग्मपदे स्थित्वा
सपातचन्द्रादन्यगोले भवति तदा भागागतात्कालाद्यस्मिन्
काले द्वादश षड्राशयो जातास्तस्मादित्यर्थः वक्ष्यमाण-
कालेन गतपातो ज्ञेयः; अन्यथा तु चन्द्रो विषमपदे स्थित्वा
सपातचन्द्रादन्यगोले तथा युग्मपदे स्थित्वैकगोले तदा पूर्वा-
गतकालादेवैष्यः पातो ज्ञेयः । सायनांशो रविः ७ । १ । ० ।
६ सपातचन्द्रः ५ । ० । १७ । २१ अनयोर्योगः १२ ।
१ । १७ । २७ अथ द्वादशराशितोऽधिकस्तेनाधिकमंशादि

१ । १७ । २७ कला ७७ । २७ चन्द्रार्कभुक्तियोगेन
८०१ । ५८ भक्ते लब्धं दिनादि ० । ५ । ४७ द्वादश-
भ्योऽधिकत्वाल्लब्धदिनादिभिः ० । ५ । ४७ गतः पातः ।
अथ तात्कालिककरणम् । नवम्यां शेषरात्रिघटी ५ । ४७
यातैष्यनाडीत्यादिना तात्कालिकोऽर्कः ६ । १२ । ३९ ।
४५ चन्द्रः ४ । १० । ५१ । १७ पातः २ । १ । २ ।
१२ सपातचन्द्रात्स्वाभाः शराङ्गानि खण्डकेभ्यः सायनोऽर्कः
७ । ० । ५४ । ९ चन्द्रः ४ । २९ । ५ । ५१ योगः
० । ० । ० । ० कलादिशरो याम्यः ५७ । २९ सपात-
चन्द्रः ६ । ११ । ५३ । ३० याम्यगोले सायनचन्द्रोऽत्र
४ । २९ । ५ । २१ समपदे द्वितीयपदे उत्तरगोले तेन
समपदत्वात्सपातचन्द्रभिन्नगोलत्वादतः पातः पूर्वागतादपि
० । ५ । ४७ वक्ष्यमाणैः स्पष्टादिभिरिति ॥ ३ ॥
अथ पातस्य गतैष्यकालसाधनार्थं संज्ञामिन्द्रवज्रा-
र्धेनाह-
क्रान्तीषुखण्डानि धनं क्रमेण व्यस्तानि तानि स्व-
मृणं प्रकल्प्यम् ।
क्रान्तिखण्डानि चेषुखण्डानि तानि क्रमात् षट्क्रान्ति-
खण्डानि धनसंज्ञानि तान्येव षडुत्क्रमाणि ऋणसंज्ञानि,
पुनरपि षट्क्रमाद्धनसंज्ञानि तान्युत्क्रमाणि पुनः षडृणसं-
ज्ञानि कल्प्यानि, एवं चतुर्ष्वपि पदेषु गणनाधोऽधः संस्थाप्य

An exact, line-by-line transcription of the Sanskrit text from the image into Unicode Devanagari:

कार्या, एवं शरखण्डकानामपि स्थापना धनर्णसंज्ञा चतुर्ष्व-
पि पदेषु कार्या ॥
अथ साधनमिन्द्रवज्रार्धेनाह-
चन्द्रस्य पातेन्दुयुतस्य भागास्तिथ्युद्धृताः स्युर्ग-
तखण्डकानि ॥ ६ ॥
सायनचन्द्रस्य तथा च सपातचन्द्रस्य सर्वस्य च ये
भागास्ते पृथक् पञ्चदशभिर्भाज्या लब्धमुभयत्र स्वस्व-
गतखण्डकानि ज्ञेयानि तेषां पूर्वोक्तधनर्णसंज्ञितस्थापित-
खण्डकेभ्यः गणनात् क्रमादुत्क्रमात्क्रमादुत्क्रमाच्च कार्या
शरस्य खण्डार्थे सपातचन्द्रः ६।११।५३।३० भागाः १९१
५३।३० पञ्चदश १५ भक्ता लब्धम् १२ शेषम् ११।५३।
३१ यथा सायनचन्द्रस्य ४।२९।५।२१ भागाः १४९।५।
२१ तिथिभक्ता लब्धम् ९ गतखण्डकानि शेषम् १४।५

( १३६ ) करणकुतूहलम् । ८
गत्याविधोः षष्टिगुणं गतैष्यैर्लब्धैर्दिनैः स्यात्खलु
पातमध्यम् ॥ ९ ॥
आद्येऽल्पचापांशमितो गुणः स्यादुभयोश्चापांशान्तरेण
द्विचतुर्थे सति सम्भवे षष्ठं खण्डं गुणयेत्ते चापांशसमखण्डगुण-
रूपाः पञ्चदशभ्यः संशोध्य शेषेण तृतीयपञ्चमखण्डं गुणये-
देवं सर्वाणि सङ्गुण्य स्फुटानि च स्वांशघ्नसंज्ञकानि भवन्ति ।
एवं गुणकल्पनायां कृतायां किं कार्यमित्यत आह—जह्या-
दिति— तानि स्वांशघ्नखण्डानि पञ्चदशघ्नबाणात् पञ्चदशगु-
णितचन्द्रशरकलामध्ये यावन्ति शुद्धयन्ति तावन्ति शोधयेत्,
शेषमशुद्धेन स्फुटखण्डेन भजेत्तत्तु स्वांशघ्नेन फलं लवाद्यं
ग्राह्यं तदिशुद्धखण्डांशयुते यावन्ति खण्डानि शुद्धानि तेषां ये
गुणाश्चापांशोद्भवास्तेषां योगं कृत्वा तैरंशैर्युतं कुर्यात्ततः षष्ट्या
सङ्गुण्य चन्द्रगत्या भजेद्दिनादिकं ग्राह्यं पूर्वं चेत्पातस्य लक्षणं
गतमागतं तदा यस्मिन् काले द्वादशराशयो जातास्तस्मात्का-
लादधुनागतैर्दिनादिभिर्गतैः पातमध्यं स्यादित्यर्थः । अथ
चेदेष्यलक्षणं तदा पूर्वोक्तकालादेतावद्भिर्दिनैर्गम्यैः पातमध्यं
स्यादित्यर्थः । अथ तिथिघ्नबाणस्य ८३२ । १५ स्वल्पत्वा-
त्खण्डानि न शुद्धयन्ति तेन खण्डकानां गुणकान् कृतवानेन
शेषम् ८३२ । १५ अशुद्धस्फुटखण्डेन ३१२ भक्तं लब्धं
लवादि ० । २७ । २३ गुणकाभावाच्छुद्धखण्डांशानमिति
ताः षष्टिगुणाः चन्द्रगत्या ७४१ । ५० भक्तं लब्धं दिनादि

०।१०।१८ एभिः पूर्वकलादपि ५।४७ गतपात-
त्वात्पातमध्यं गतमेवं कार्तिककृष्णे नवम्यां शेषरात्रौ घटी
१६।५समये पातमध्यं ज्ञेयं पातमध्यसमयिकाद्रविचन्द्रपातान्
तात्कालिकान् कृत्वा रवेः क्रान्तिः साध्योभयोः क्रान्तिसाम्यं
तदा पातमध्यं शुद्धं नान्यथा यथा रविः६।१२।२६।४२
चन्द्रः ४।८।१०।१० पात: २।१।१।३२
सूर्यक्रान्तिः १२।५४।३१ सूर्यक्रान्तिः १२।५४।३२
ऊर्ध्वे शरः ४८।४८ कलादि दक्षिणं शरसंस्कृता क्रान्तिः
१२।११।४३ सूर्यक्रान्तिः ११।५६।४२ उभयोः
साम्यं स्वल्पत्वान्न दोषाय ॥ ९ ॥
अथ विशेषमाह प्रमाणिकया-
अपक्रमस्य भोग्यकं यदेषु खण्डतश्च्युतम्।गते-
ष्यताविपर्ययात्तदात्र पातसाधने ॥ १० ॥
चन्द्रक्रान्तेर्यद्भोग्यखण्डं तद्यदा शरखण्डाद्भोग्याच्छुद्ध्य-
ति तदा गतैष्यस्य व्यत्ययत्वं स्याद्गतः पात एष्यो ज्ञेय एष्यो
गतो ज्ञेयः ॥ १० ॥
अथ स्थितिसाधनं प्रमाणिकयाह-
अशुद्धखण्डभाजितास्त्रिखाश्विदस्रनाडिकाः। स्थि-
तिश्च मध्यपूर्वतोऽन्यतोऽपि तत्प्रमाणिका ॥ ११ ॥
त्रिखाश्वि २०३ हताः नाडिकाः पूर्वागतेनाशुद्धखण्डेन
भाज्या लब्धं घट्यादि मध्यकालात्पूर्व स्थितितत्प्रमा-

( १३८ ) करणकुतूहलम् । ८
णिका तावदेव मध्यकालाद्वयतोऽपि स्थितिर्भवति यथा
२२०३ अशुद्धखण्डेन ३२९ भक्ता लब्धम् ५ । ३७
स्थितिः गतपातत्वान्मध्यकालमध्ये १६ । ९ हीने पातान्तः
१० । ३२ युते पातादिः २१ । ४६ उदयाद्गतघटी ३८ ।
१९ । समये स्पर्शः, उदयाद्गतघटी ४३ । ५५ समये
पातमध्य उदयाद्गतघटी ४९।३२ समये पातमॊक्षः ॥ ११ ॥
अथ प्रमाणिकाद्वयेन सकलशुद्धखण्डविवक्षामाह-
यदाखिलेषु खण्डेष्विहाद्यखण्डजातिषु । च्युते-
ष्पीह शेषं खनागसागराधिकम् ॥ १२ ॥ तदा
न पातसम्भवो यदास्तिसम्भवस्तदा । विशुद्धं
खण्डभागतो गतैष्यकालसाधनम् ॥ १३ ॥
यदा पञ्चदशगुणितानां मध्ये स्वगुणकगुणितेष्वखिलेष्विह
रूपेषु शुद्धेषु सत्सु कथम्भूतेषु खण्डेष्वाद्यखण्डजातिष्वाद्य-
मिति क्रमेण धनरूपेषु षट्सु च्युतेषु खण्डेष्वथवा क्रमेण रूपेषु
षट्सु च्युतेषु वाणशेषं खनागसागरेभ्यो ४८० यद्यधिकं
भवति तदा पातसम्भवो नास्ति यदा सर्वेषु खण्डेष्वशुद्धेषु
वाणशेषं खनागसागरेभ्यो ४८०ऽल्पं भवति तदा सम्भवोऽ-
स्ति।अथैवं विधिपातसम्भवे गतगम्यकालसाधनमाह—विशुद्ध-
खण्डभागतः शरमध्ये यानि गुणकगुणितानि खण्डकानि
शुद्धानि तेषां गुणकभागादि प्रतिखण्डानामेकीकृत्य संशुद्ध-

खण्डं शरयुतं विभक्तं गत्या विधोः षष्टिगुणमित्यनेन प्रकारेण
गतैष्यसाधनं कार्यं गतैष्यतालक्षणं प्राग्वत् ॥ १३ ॥ .
अथ सर्वखण्डकेषु शुद्धेषु पातसम्भवे स्थितिसाधन-
माह-
तथा शरावशेषकं खनागवेदतश्च्युतम् । नवघ्न-
न्त्यखण्डहद्दलीकृतं स्थितिस्तदा ॥ १४ ॥
येन शरेण पातसम्भवस्तच्छेषं खनागवेदतः ४८० च्युतं
संशोध्य यच्छेषं तन्नवघ्नं, नव ९ गुणं कार्यमन्त्यखण्डकेन
भाज्यमाप्तस्य फलस्य घट्यादिकस्यार्द्धं स्थितिः स्याद्यथा
मध्याह्नात्पूर्वतः परतश्च भवति पातमध्यात्पूर्वं स्पर्शः पातम-
ध्यात्पश्चान्मोक्षः ॥ १४ ॥
अथ प्रकारान्तरेण क्रान्तिसाम्ये स्थितिलक्षणमुष्णिहा
छन्दसाह तलक्षणमलङ्कारचूडामणिधियिके तथा छंद-
चूडामणौ उष्णिहा छन्दःसंगतौ स्याद्रजौ गुरुरिति वि-
वेकाद्ग्राह्यम् ।
मानयोगखण्डतो यावदल्पमन्तरम् ।
क्रान्तिसाम्यमेव तत्तावदेव हि स्थितिः ॥ १५ ॥
इतीह भास्करोदिते ग्रहागमे कुतूहले ।
विदग्धबुद्धिवल्लभे सकृच्च पातसाधनम् ॥ ९ ॥
चन्द्रसूर्ययोर्मानयोगार्द्धाद्बिम्बैक्यार्द्धाद्यावत् क्रान्त्यन्तरं
स्वल्पं भवति तावत् क्रान्तिसाम्यमेव ज्ञेयम् । ताव-
देव तस्य पातस्य स्थितिरस्तीति ज्ञेया, अङ्गुलाद्यविवेकार्द्धं

( १४० ) करणकुतूहलम् । ८
त्रिगुणं सत्कलादिकं भवति क्रान्त्यन्तरस्य कलादिकत्वात् ।
अथ पातस्य फलं सिद्धान्ते- "पातस्थितिकालान्तरमङ्गल-
कृत्यं न शस्यते तज्ज्ञैः। स्नानजपहोमदानादिकमशेपैति खलु
वृद्धिम्” ॥ १५ ॥
इतीह भास्कराेदित इति तु स्पष्टार्थमेव ।
अथ पुनरुदाहरणं शाके १५४३ श्रावणशुक्ला ९ भौमे
घट्यः १६ । ३३ विशाखा १२ । ५४ शुक्लः १५ । २६
घट्यः ३८ । ४२ गताब्दाः ४३८ अहर्गणः १६१२३०
मध्यमः सूर्यः ३ । १६ । ५६ । १६ चन्द्रः ६ । २६ ।
१८ । ३० पातः ४ । १३ । ४५ । ३४ उदये स्वदेशीया
अयनांशाः १८ । १८ । २१ चरपलम्मृणम् ९२ चरपल-
संस्कृतः सूर्यः ३ । १५ । ५१ । ५७ गतिः ५७ । २
चन्द्रः ७ । ० । २० । ४ गतिः ८२९ । ३५ पातः
४ । १३ । ४५ । ३० सायनार्कः ४ । ४ । ११ । २३
चन्द्रः ७ । १८ । ५४ । १५ योगः ११ । २३ । ५ ।
३८ द्वादशराशिभ्यः १२ शुद्धांशादिः ६ । ५४ । २२
अस्य कलाः ४१४ । २२ गत्योरैक्येन ८८६ । ३७
भक्ता लब्धं दिनादि ० । २७ । २ द्वादशभ्यः क मो योग-
स्तेन गम्यं ज्ञेयम् ० । २७ । २ एतत्कालीनः सायनः
सूर्यः ४ । ४ । ३८ । २ चन्द्रः ७ । २५ । २१ ।
५१ पातो निरयणः ४ । १३ । ४६ । ५९ सपातः

[Header] गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् १८ ( १४१ )

चन्द्रः ११ । २० । ५८ । २९ बाणः
कलादिः ४२ । १४ याम्यः. अथ पातस्य गतैष्यज्ञानं
सायनचन्द्रो विषमे पदे सपाताचन्द्रादेकगोले तेन गतपातो
ज्ञेयः। अथसाधनं सायनचन्द्रस्य सर्वभागाः २३५।२१।५१
तिथिभक्ता लब्धं क्रान्तिर्गतखण्डकानि १५ भोग्यखण्डम्
२३६ शेषम् १० । २१ । ५१ अस्यसपातचेन्द्रस्य भागाः
३५० । ५८ । २९ तिथि १५ भक्ते लब्धम् २३ शरस्य
गतखण्डकानि भोग्यखण्डकमृणम् ७० शेषम् ५ । ५८ ।
२९ गणना पूर्वस्थापितखण्डकेभ्यो धनर्णसंज्ञा च कार्या
गतपातत्वादुभयत्र ये शेषांशास्त एव चापांशा ज्ञेयाः शरस्या-
ल्पचापांशत्वाद्वोग्यखण्डं शरस्यैकस्थं गतपातत्वात्क्रान्तिश-
रखण्डकानि गतानि द्विस्थापितानि द्वित्रीणीत्युक्तत्वात्खण्ड-
द्वयं द्विधा स्थापितमल्पशरत्वात्पूर्वमुदाहरणं भाष्याद्यपेक्षया
कृतमिदानीं सर्वसम्मतमुच्यते शरसंस्कारविषये विश्वांशकेना-
पमभोग्यस्येतस्यापि संस्कारेऽपि गोलस्यापेक्षया कर्तव्या
किन्त्वेकजात्योर्योगो भिन्नजात्योरन्तरमित्यर्थः। उभयोर्धनरू-
पयोस्तथार्णरूपयोर्योग एव कार्यः भेदेऽन्तरं कार्यमित्यर्थ इति
सर्वसम्मितसंस्कारः। अथ क्रान्तिभोग्यखण्डस्य २३६ विश्वां-
शकेन धनरूपेण धनममरूपाणि क्रान्तिखण्डानि पूर्वस्थापिता-
न्येकजातित्वाद्युतानि तान्येव शरखण्डकैः पूर्वस्थापितैर्कणरू-
पैर्भिन्नजातित्वाद्रहितानि गोलापेक्षया न कृता । अथ शरम्

( १४० ) करणकुतूहलम् । ८
त्रिगुणं सत्कलादिकं भवति क्रान्त्यन्तरस्य कलादिकत्वात् ।
अथ पातस्य फलं सिद्धान्ते-“पातस्थितिकालान्तरमङ्गल-
कृत्यं न शस्यते तज्ज्ञैः । स्नानजपहोमदानादिकमशेषैति खलु
वृद्धिम्” ॥ १५ ॥
इतीह भास्करोदित इति तु स्पष्टार्थमेव ।
अथ पुनरुदाहरणं शाके १५४३ श्रावणशुक्ल ९ भौमे
घट्यः १६ । ३३ विशाखा १२ । ५४ शुक्रः १५ । २६
घट्यः ३८ । ४२ गताब्दाः ४३८ अहर्गणः १६१२३०
मध्यमः सूर्यः ३ । १६ । ५६ । १६ चन्द्रः ६ । २६ ।
१८ । ३० पातः ४ । १३ । ४५ । ३४ उदये स्वदेशीया
अयनांशाः १८ । १८ । २१ चरपलऋणम् १२ चरपल-
संस्कृतः सूर्यः ३ । १५ । ५१ । ५७ गतिः ५७ । २
चन्द्रः ७ । ० । २० । ४ गतिः ८२९ । ३५ पातः
४ । १३ । ४५ । ३० सायनार्कः ४ । ४ । ११ । २३
चन्द्रः ७ । १८ । ५४ । १५ योगः ११ । २३ । ५ ।
३८ द्वादशराशिभ्यः १२ शुद्धोंऽशादिः ६ । ५४ । २२
अस्य कलाः ४१४ । २२ गत्योरैक्येन ८८६ । ३७
भक्ता लब्धं दिनादि ० । २७ । २ द्वादशभ्यः क्रमो योग-
स्तेन गम्यं ज्ञेयम् ० । २७ । २ एतत्कालीनः सायनः
सूर्यः ४ । ४ । ३८ । २ चन्द्रः ७ । २५ । २१ ।
५१ पातो निर्यणैः ४ । १३ । ४६ । ५९ सपात

चन्द्रः ११ । २० । ५८ । २९ बाणः
कलादिः ४२ । १४ याम्यः. अथ पातस्य गतैष्यज्ञानं
सायनचन्द्रो विषमे पदे सपातचन्द्रो ह्येकगोले तेन गतपातो
ज्ञेयः । अथसाधनं सायनचन्द्रस्य सर्वभागाः २३५। २१। ५१
तिथिभक्ता लब्धं क्रान्तेर्गतखण्डकानि १५ भोग्यखण्डम्
२३६ शेषम् १० । २१ । ५१ अस्यसपातचन्द्रस्य भागाः
३५० । ५८ । २९ तिथि १५ भक्ते लब्धम् २३ शरस्य
गतखण्डकानि भोग्यखण्डमृणम् ७० शेषम् ५ । ५८ ।
२९ गणना पूर्वस्थापितखण्डेभ्यो धनर्णसंज्ञा च कार्या
गतपातत्वादुभयत्र ये शेषांशास्त एव चापांशा ज्ञेयाः शरस्या-
ल्पचापांशत्वाद्वोग्यखण्डं शरस्यैकस्थं गतपातत्वात्क्रान्तिश-
रखण्डकानि गतानि द्विस्थापितानि द्वित्रीणीत्युक्तत्वात्खण्ड-

( १४२ ) करणकुतूहलम् । ८-
४२ । ४४ पञ्चदशगुणितस्याल्पत्वा ६४ । १० द्वाषे
चापांशमिति प्रकारो न कृतस्तेन शरशेषम् ६४१ । ० अशु-
द्धस्पष्टखण्डेन १८४ । ९ भक्तं लब्धं लवाद्यम् ३ । २८ ।
२५ षष्टिगुणम् २०८ । ५१ चन्द्रगत्या ८२९ । ३५
भक्ते लब्धं दिनादि ० । १ । १५ एभिर्गतः पातः पूर्वकाला-
यस्मिन्कालयोगे द्वादशजातास्तस्मादिति तेन श्रावणशुद्धे ९
भौम उदयाद्गतघटी २२ समये रवियोगे द्वादशजाता अत्र
कालात् ० । १५ । १३ एभिर्गतः पातोऽद्य दिन उदयाद्गत-
घट्यः १२ । ४९ समये पातमध्यं प्रतीत्यर्थमेतत्कालीनाः
सायनौ रविचन्द्रौ पातश्च सूर्यः ४ । ४ । २२ । ३४ चन्द्रः
७ । २१ । ५१ । २८ पातः ४ । १३ । ४६ । ११ रखेः
क्रान्तिः १९ । १८ । ५३ । ३० अंशादि चन्द्रस्य १८ ।
२९ । ५३ । ३० अंशादिचन्द्रस्य १८ । २९ । ५३
याम्या याम्यशरेण ५९ । १८ संस्कृता १९ । २९ । ११
उभयोः क्रान्त्योरन्तरं विकला ० । १८ अन्तरस्य स्वल्प-
त्वान्न दोष उभयोः क्रान्तिसाम्यं जातं तेन शुद्धमिदं साधनं
जातम्। अथ स्थितिसाधनम्-त्रिखाश्विदस्रनाडिकाः २२०३
अशुद्धखण्डेन १८४ । ९ भक्ता लब्धं घट्यः ११ । ५७
मध्यकालः १२ । ४९ अनयोरन्तरमुदयाद्गतनाड्यः ० ।
५२ समये पातस्पर्शकालः युते मोक्षकालः २४ । ४६
समये मोक्षः रविबिम्बम् ११ । १२ चन्द्रबिम्बम् १० ।

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । ( १४३ )
१९ योगः २१ । ३१ अस्यार्द्धमङ्गुलादि १० । ४६
त्रिगुणम् ३२ । १८ स्पर्शकालीनः सूर्यः ४ । ४ । १२ । १२
चन्द्रः ७ । १९ । ६ । १५ पातः ४ । १३ । ४५ । ३८ । रविक्रान्तिः
१३ । ३१ । ५१ सौम्या चन्द्रक्रान्तिर्याम्या १७ । ४६ । ३४
याम्यशरः कलादि ६७ । ४५ स्पष्टा क्रान्तिः १८ । ५४ । १९
क्रान्त्योरन्तरम् ० । २२ । ३२ मानैक्यम् ३२ । २१ अतः
क्रान्तेः साम्यं स्यादिति । अथ स्पर्शकालघटी २ द्वयसम-
धिकाः सूर्यः ४ । ४ । १४ । ६ चन्द्रः ७ । १९ । ३३ । ५४ पातः
४ । १३ । ४५ । ३८ रविक्रान्तिः २८ । ५८ । १९ याम्या
चन्द्रक्रान्तिः १७ । ५३ । ४९ शरकला दक्षिणा ६१ । ३९
स्पष्टाक्रान्तिः १९ । ३ । २८ क्रान्त्योरन्तरं ५ । ९ मानै-
क्यात् ३२ । १८ ऊनमतः क्रान्तिसाम्यं स्पर्शकालः मोक्ष-
कालीनः सूर्यः ४ । ४ । ३४ । ५५ चन्द्रः ७ । २४ । ३६ । ४१
पातः ४ । १३ । ४६ । ४१ रविक्रान्तिः १३ । २७ । ५४ उत्तरा
चन्द्रक्रान्तिर्दक्षिणा १९ । १३ । १३ शरकला दक्षिणा
४६ । ५१ स्पष्टा क्रान्तिः २० । ० । ४ रविक्रान्तिचन्द्रक्रा-
न्त्योरन्तरम् ० । ३४ । ७ मानैक्यादधिकं तेन पातनिर्गमः
अथ पुनरुदाहरणं शके १२९० कालीनसंवत्सरे कार्त्तिक-
शुद्धा ७ गुरौ त्रयोदशेऽहर्गणः ६७८२३ मध्यमः सूर्यः
७ । १५ । २४ । ५८ चन्द्रः ३ । २९ । ४ । १७ पातः ९ । १२
१० । १६ स्पष्टौ रविचन्द्रौ सूर्यः ७ । १४ । ८ । ५३ गतिः