करणकुतूहलम् (भास्कराचार्य द्वितीय - सुमेध हिन्दी व्याख्या सहित पञ्चाङ्ग एवं ग्रह-गणित)

( १३० ) . करणकुतूहलम् । ८.
शाके १५३९ लौकिककार्तिककृष्णे १० भौमे गताब्दाः
४३४ अहर्गणः १५८७५१ उदयकाले मध्यमा योधपुरे
स्पष्टास्तत्र रविः ६ । १२ । ४५।३२ चन्द्रः ४ । १२ ।
२ । ४७ अयनांशाः १८।१४। ३४ पातः २ । १।२।३१
सायनार्कः ७।१।०।६ चन्द्रः ५।०।३७ । २१ ॥
अथ प्रस्तुतमारभ्यते पातसम्भवं गतगम्यज्ञानं च वंश-
स्थेनेन्द्रवज्रार्धेनाह-
' विना सपातेन्दुमिहायनांशै र्युतो रविः शीतरुचिश्च
गृह्यते । समायनत्वे व्यतिपातवैधृताह्वयस्तदैक्ये
रसभेडर्केभे क्रमात् ॥ १ ॥
पातस्तदूनाधिकलितिकाभ्यो भुक्त्यैक्यलब्धैष्य-
गतैरहोभिः ।
इह पातसाधने सपातेन्दुं विना रविचन्द्रश्चायनांशैर्युत एव
गृह्यते यत्र सपातचन्द्र इति नोक्तं तत्रायनांशयुक्तो रविश्चन्द्रश्च
ग्राह्यस्तदैक्ये तयोःसायनांशयो रविचन्द्रयोर्योगे रसभे षड्राशित-
ल्येऽर्कभे द्वादशराशितुल्ये व्यतिपातवैधृताह्वयौ क्रमात्स्यातां
यत्र षड्राशितुल्यो योगस्तत्र व्यतिपातनामा पातः यत्र द्वादश-
राशितुल्यो योगस्तत्र वैधृतनामा पातः स्यात्, क्व सति समाय-
नत्वे सति यदा सूर्यचन्द्रयोः समक्रान्ती भवतस्तदेत्यर्थः ।
समक्रान्तित्वे पातसम्भवो ज्ञेय इत्यर्थः । तदूनेति-तयोर्योगे
षड्राशिभ्यस्तथा द्वादशराशिभ्योना अधिका वा लिप्ताः