करणकुतूहलम् (भास्कराचार्य द्वितीय - सुमेध हिन्दी व्याख्या सहित पञ्चाङ्ग एवं ग्रह-गणित)

( १२४ ) करणकुतूहलम् । ८

भागस्थाः षड्राशयो न्यूना इति अधिकोनताज्ञेया
नत्वङ्गानां संख्यायाः प्राङ्नतेस्त्रिभोनं न्यूनमेव भवति
पश्चिमनतेर्वित्रिभमधिकमेव भवत्येतत्सर्वं सूर्यग्रहणे व्याख्यातं
प्रायो यो यत्र राशौ भवति तस्मादग्रेतनाः षडधिका
राशयस्तत्पृष्ठषड्राशय ऊना एवेति भावः । एवं लम्बनसं-
स्कृतः स्फुटो भवति स एव सायनः लम्बनसंस्कृतकाला-
त्थूनं वित्रिभं लग्नं कृत्वा नतांशाः, कर्तव्यास्तन्नतांशान्
शीघ्रग्रहस्य मध्यगतिपञ्चदशांशेन सङ्गुण्य त्रिज्यया विभ-
जेत्सा कलादिका नतिः सा पुनः सार्द्धद्वयेन भक्ता सत्यङ्गु-
लादिनतिर्भवति तया चन्द्रशरः संस्कार्यः। उक्तं च "दृक्क्षेप
इन्दोर्निजमध्यभुक्तिस्तिथ्यंशनिघ्नौ त्रिगुणोद्धृतौ तौ। नती रवी
न्दोरिति"। यथा युतिसमये रविरात्रिशेषघटी १४।५६प्रमाणः
लम्बनार्थमेतत्कालीनसूर्यः १।२।५१।५४ इष्टकालः १४।५६
अयनलग्नं तच्छुद्धसूर्यात्साध्य नतु कल्पितक्रान्तिस्तच्छुद्धसू-
र्यात्सुखार्थमुक्तलग्नं सायनम् ९ । २६ । २ । ३९ अस्य
क्रान्तिः १० । २० । १६ दक्षिणा नतांशाः ३४। ५५।२५
उन्नतांशाः ५५ । ४ । ३५ उन्नतज्या ९८ । ५ मन्दो
गुरुस्तेन सूर्यः कल्पितः शीघ्रः शुक्रः सचन्द्रः सायनो युति-
समयिको गुरुः ० । ४ । ५२ । २५ वित्रिभम् ६ । २६ ।
२१ । ३९ अनयोरन्तरम् ५ । ८ । ३० । ४६ भुजः
० । २१ । २९ । १४ सप्ताद्रय इत्यनेन मध्यमलम्वनम् ,