करणकुतूहलम् (भास्कराचार्य द्वितीय - सुमेध हिन्दी व्याख्या सहित पञ्चाङ्ग एवं ग्रह-गणित)

( १०४ ) करणकुतूहलम् । ६
नतांशाः साध्याः नतांशैर्हीना नवति ९० रुन्नतांशाः स्युः। अथ
नतांशानामुन्नतांशानां च पृथक् २ ज्यां साधयेत् । अथ नतां-
शज्यका स्वकीयेन खेटात्पातयुतादित्यादिनागतेन स्फुटशरे-
णांगुलादिना गुणिता पुनर्गुणैस्त्रिभिर्गुणितोन्नतांशज्यया भक्ता
लब्धं कलादिकं फलं शरनतांशानामेकदिक्त्वे स्फुटग्रहे
धनं कुर्याद्भिन्नदिक्त्वे हीनं कुर्यात्प्राच्यां दिश्यथ प्रतीच्यामु-
दयास्तौ तदा व्यस्तं शरनतांशयोरेकदिक्त्वे हीनं भिन्नदिक्त्वे
धनं कुर्यादेवं जातो दृष्टखचरो ग्रहः स्यात्तस्य दृक्कर्मग्रहस्य,
तात्कालीनस्फुटसूर्यस्य च मध्ये योऽल्पः स रविः प्रकल्प्यः,
अथ यो ग्रहोऽधिकस्तत्तनुर्लग्नं प्रकल्पनीयं तयोः कल्पितयो-
र्कलग्नयोरन्तरे घटिकाः, प्राग्वत्कार्याः, अर्कस्य भोग्यस्त-
नुभुक्तयुक्त इत्यादिना साध्याः । प्रतीच्यान्तु राशिषट्कयुक्तयो
रविदृग्ग्रहयोर्घटिकाः साध्यास्ता घटिका रसैर्हृताः कालां-
शका इष्टा भवन्ति त इष्टकालांशाः प्रोक्तेभ्यः पूर्वपाठपठित-
कालांशेभ्यो यद्यधिकास्तदोदयो गतः न्यूनाश्चेत्तदा गम्यः ।
अस्तमयस्तु व्यस्तः यदीष्टकालांशा अधिकास्तदास्तो गम्यः
न्यूनास्तदास्तो गतः अथ प्रोक्ता ये कालांशास्तेषामिष्टकालां-
शानां चान्तरकलाः खाभ्राग्निभिः शतत्रयेण गुणिताः सायन-
सूर्याधिष्ठितराशिखोदयपलैर्भक्ताः प्रतीच्यां तु सूर्याधिष्ठि-
तराशेः सप्तमराश्युदयपलैर्भक्ता लब्धकला ग्रहस्य रखेश्च
भुक्त्यन्तरेण भक्ताः यदि ग्रहो वक्री तदा भक्तियोगेन भक्ता

यल्लब्धं तत्संख्यागता उदयास्तयोर्दिवसाः भवन्ति यथा पश्चि-
मोदयत्वात्त्रिभयुक्तग्रहः ४।१७।२७।६ सायनः ५।५।४१।६
क्रान्तिः सौम्याः ९।३२।५६ अक्षांशा याम्या २४।३५।१
भिन्नदिक्त्वादयोरन्तरम् १५।२। ३ नतांशा उन्नतांशाः
७४।५७।५७ नतज्या ३१।४ उन्नतज्या ११५।२८ नत-
ज्या ३१।४ शरेणाङ्गुलाद्येन ४०।९।गुणिता १२४७।१९
गुण ३ गुणा ३७४१।५७ उन्नतज्यया भक्ते लब्धम् ३२।
२४ कलादृक्फलं शरनतांशयोरन्यदिक्त्वादृणं परं पश्चि-
मत्वाद्धनं ग्रहे १।१७।२७।६ दृक्कर्मसंस्कृतो ग्रहः १।१७
५९।३० सूर्यः १।३।६।१२ उदयग्रहसूर्ययोरल्पः सूर्य एव
ग्रहो लग्नं पश्चिमत्वात्सप्तार्कस्य भोग्यः ९८ लग्नभुक्तम्

( १०६ ) करणकुतूहलम् । ६
हश्च । प्रोक्तेष्टकालांशयुतेः कलाभिः साध्यास्तदानीं
दिवसा गतैप्याः ॥ १४ ॥
रवेः सकाशात्प्राग्दृग्ग्रहश्चेदधिकः प्रत्यग्दृग्ग्रह ऊनः स्यात्तदा
प्रोक्तकालांशानामिष्टकालांशानां च योगः कार्यस्तस्य कला-
भिर्गतगम्या दिवसाः साध्याः साध्यानन्तरकलाभिः किन्तु
संयोगविषय इष्टकालांशानामधिकत्वे ये गता दिवसाः
प्राप्तास्ते गम्या ज्ञेया न तु गताः गम्याश्चेद्गता इत्यर्थः ।
उक्तं च सिद्धान्तशिरोमणौ—"तथा यदिष्टकालांशाः प्रोक्ते-
भ्योऽभ्यधिकास्तदा । व्यत्ययश्च गतैष्यत्वे ज्ञेयोऽह्नां सुधिया
खलु" इति ॥ १४ ॥
अथ अगस्त्योदयास्तमुपजात्याह—
अक्षभाष्टहृतियुक्तवर्जिताः अष्टगोमितलवा गजा-
द्वयः । तत्समे दिनमणौ च कुम्भभूर्याति दर्शन-
मदर्शनं क्रमात् ॥ १५ ॥ इतीह भास्करोदिते
ग्रहागमे कुतूहले । विदग्धबुद्धिवल्लभे ग्रहोदयास्त-
साधनम् ॥ ६ ॥
स्वदेशाक्षभाया अष्टभि ८ र्या हतिर्गुणना तया युक्ता
अष्टाधिकनवति ९८ मितांशास्तत्तुल्ये सूर्येऽगस्त्यस्योदयो
भवति । अष्टाहतिप्रभाहीनाष्टसप्तत्यंशमिते रवाबूनेऽगस्त्य-
स्यास्तो भवति । यथा संरोहामक्षभा ५ । ३० अष्ट ८ गुणा
४४ । ० अनेनाष्टगोमितलवाः ९८ युक्ताः १४२ । ०

apostrophe/dust speck, ignore.
Then: ९ नतांशा याम्याः ० ।

Line 21:
४२ । ५२ दृक्कर्मफलमृणम् १ । ७ दृक्कर्मसंस्कृतश्चन्द्रः or दृक्कर्मसंस्कृतचन्द्रः?
Wait, let's look at line 21 again:
दृक्कर्मफलमृणम् १ । ७ दृक्कर्मसंस्कृत...
Look at the letters:
दृ (dṛ)
क्क (kka)
र्म (rma)
सं (saṁ)
स्कृ (skṛ)
त (ta)
then: look at the last word:
Is it 'चन्द्रः'?
Yes, 'चन्द्रः' with a dot on top, but wait, look at the letter before 'न्द्रः':
It's 'च' or 'ब'? In Indian fonts, sometimes the counter of 'च' gets filled or closed, or it's 'बन्द्रः'.
Wait, in Sanskrit it's "दृक्कर्मसंस्कृतचन्द्रः" (or "दृक्कर्मसंस्कृतश्चन्द्रः").
Let's write "दृक्कर्मसंस्कृतचन्द्रः" (or "दृक्कर्मसंस्कृतबन्द्रः" if it's literally ब, but it's clearly चन्द्रः).
Wait, look at: "संस्कृतसूर्यः" in line 16!
In line 16: "संस्कृतसूर्यः" (no visarga on saṁskṛta,

११ । ९ । १७ । ५२ शरनतांशैकान्यादिकर्म इत्युक्तत्वा-
दत्र फलं धनमागतं परं पश्चाद् व्यस्तमित्यत्रर्णं कार्यमिति ।
अथेष्टकालांशानयनम्-पश्चात्षड्द्युतादिति स्थापितो दृक्कर्म-
शुद्धः सायनः सषड्राशियुतश्चन्द्रः ५।२७।१०।४७सषड्सायन-
रविः५।१०।५१।१३ अनयोरल्पोर्कः कल्प्योऽधिको लग्नं
पश्चादन्तरं यच्चैके लग्नरवीत्यादिनाप्तघटी ३।१ रस६गुणा
१८।६ एत इष्टकालांशाः प्रोक्तकालांशेभ्योऽधिकास्तेन
गतोदय इष्टकालांशप्रोक्तकालांशयोरन्तरकलाः ३६६ खाभा-
भिः ३००गुणः १०९८०० पश्चिमायामुदयस्तेन सायनसूर्या-
क्रान्तराशयः सायनसप्तमराश्युदयेन कन्यालग्नमानेन ३३३
भक्ताः ३२९।४३ सूर्यचन्द्रभुक्त्यन्तरेण ६७५।३२ भक्ते
ल

१०।२१।४।५८ क्रान्तिः १२।५३।१० नतांशा याम्याः
१२।३३।१६ उन्नतांशाः ७७।२६।४४ नतज्या २६।६
उन्नतज्या ११६।४३ ऋणं दृक्कर्मकलाः ३४।४५ दृक्कर्म-
संस्कृतश्चन्द्रः ११।१०।३०।१३ प्राग्वदिष्टकालांशाः ११।
१८ पूर्वत्वात्सङ्कोनःकार्यः प्रोक्तेभ्यः १२ ऊनोऽस्तत्वाद्यस्त-
श्चास्तमय इतिवचनादतः प्रोक्तेष्टकालांशान्तरकलाः ४२
खाभ्राग्निभि ३०० गुणाः १२६०० सायनार्कराश्युदयमिथु-
नपलैः ३०५ भक्ताः क्षेत्रकलाः ४१।१८ गत्यन्तरेण ८०
१।५८ भक्ते दिनादयः ०।३।५ एवं गतास्तं चतुर्दश्यां शेष-
रात्रीष्टसमये ३।५ चन्द्रास्तः सूर्यासन्नवशेन चन्द्रस्यास्तः
पूर्वस्यां कृष्णचतुर्दश्यासन्ने कार्य सूर्यासन्नवशेन चन्द्रोदयः
पश्चिमायां द्वितीयास

यद्दिक्कं or यदिकं?
Wait, look at line 14 (or 15):
It is: य - दि - क्कं or य - दि - कं?
The letter has: य, then दि (with an i-matra going to the left), then क् (or dda?) then कं?
It says "यदिकं" or "यद्दिक्कं"? It has 'य' then 'दि' then 'कं' with a repha or just anusvara?
Wait, look at the letter between 'य' and 'कं': it's 'दि'! But above 'कं' there is a dot (anusvara). Between 'दि' and 'कं', is there a conjunct 'क्क'? No, it looks like "यदिकं" or "यद्दिक्कं" (misprinted as यदिकं or यद्दिकं).
Wait, let's look at the letter:
It is: 'य' 'दि' 'कं'. Wait, does 'दि' have a double 'द'? It looks just like 'दि'.
Wait, is there a repha? No, it's just 'यदिकं' or 'यदिदं'?
Wait, look at the letter after 'दि': it's 'कं' (k with anusvara)! Look at 'क' in 'कर्कटिकेन': exactly the same round loop on the left and hook on the right! It is definitely 'कं'!
So it is "यदिकं" (or "यद्दिकं

ता"?
Wait, look at "अन्विता" vs "रहिता":
Wait! Could it be "र्द्धि" or "र्दि"?
Wait, let's look at the letter closely:
It has: a hook on top (repha), a loop, a vertical stem: "र्द्धि" or "र्च्चि" or "र्चि"?
Wait, is that "र्द्धि" or "द्दि"?
Wait, look at "र्द्धिता": in Sanskrit, "वर्द्धिता" means increased, but here there is "भिन्नदिक्त्वा" before it.
Could it be "भिन्नदिक्त्वाद् वर्द्धिता"? Is there a 'व' crushed under the line?
Wait, between "क्त्वा" and "ता":
There are two aksharas? Or one?
Let's count:
"भि" (1) "न्न" (2) "दि" (3) "क्त्वा" (4)
Then: one akshara or two?
Wait, "द्दि" "ता"?
Wait! Could it be "द्वि" (dvi) "धा" (dha)? No.
Could it be "द्यु" "ता" (dyutā)?
Look at "द्यु":
In line 5: "उदयेऽहर्गणः" - no dya.
Look at line 22: "युता": "यु" has a loop at the bottom!
In line 16: does the akshara before

( ११६ ) करणकुतूहलम् ७
१६ । ४३ पञ्चभि ५ र्गुणिता राश्यादयो जातमंशादिः १३ ।
२६ । २३ विकलीकृतम् ४८४८३ अनेन सवर्णिता पूर्वा-
गतसर्वसंस्कारसंस्कृताः क्रान्तिविकलाः १६९४२७ ।
भक्ता लब्धमंगुलादिवलनम् ३ । ४६ । ५९ दक्षिणं व्य-
र्केन्दुः २ । १७ । १६ । ४३ अस्य कोटिः ० । १२ ।
४३ । १७ अस्य शरेन्दुभागस्तेन चेत्कोटौ राशिर्भवति
तदा राशेरंशाः कार्याः अधोंऽशाः ज्ञेयास्तत्र पञ्चदशभिर्भा-
ज्या अत्र राशेरभावोंऽशायम् १२ । ४३ । १७ पञ्चदश-
भक्तं लब्धम् ० । ५० । ५३ अयं हारोंऽशादिहरेण सव-
र्णितेन ३०५३ विकलीकृताः षट्त्रिंशदंशाः १२९६००
भक्ता लब्धमंशादि ४२ । २७ इदं लब्धं द्विष्ठम् ४२ ।
२७ एकत्रंशादिहरेण ० । ५० । ५३ क्रमादूनम् ४१ ।
३६ । ७ एकत्र युतम् ४३ । १७ । ५३ अनयोर्द्वे
क्रमाद्दिभास्वभाख्ये विभाङ्गुलादिः २० । ४८ । ३३ स्वभा
२१ । ३६ । ५३ । अथ मासान्तपादस्योदाहरणम्
शके १५३९ लौकिककार्तिककृष्ण १३ शुक्रे उदये
शृङ्गोन्नत्यर्थमहर्गणः १५८७५४ औदयिका मध्यमाः सूर्यः
६।१८।३।३३ चन्द्रः ५।१७।४४।५३ उच्चम् ५।२४।
३७।२५ पातः २।१।१२।० अयनांशाः १८।१४।३४
चरपलानि ६६ चरपलसंस्कृताः सूर्यः ६।१७।२०।३६
गतिः ६१।२८ चन्द्रः ५।१८।३४।३० गतिः ७२२।२०

An exact, line-by-line transcription of the Sanskrit text into Unicode Devanagari:

गतः २।१।१२।० गतिः ३।११ चन्द्रस्य कलादिका क्रान्तिः
६४।३४ दक्षिणा शरो दक्षिणः २४।५०. एकदिक्त्वादुभ-
योर्योगः ३६९।२४ सषड्भसूर्यसायनस्य क्रान्तिः ५१४।२१
उत्तरानया भिन्नदिक्त्वादन्तरम् १४४।५७ उत्तरा व्यर्केन्दु-
दोर्ज्या ५७।३९ पलांशैः २४।३५।९ गुणिता १४१७।२२।
२३ खार्कै १२० भक्ता लब्धेन ११।४८।४१ दक्षिणेन
भिन्नदिक्त्वात्पूर्वागतांशादि ७।२४।५७ उभयोरन्तरम्
४।२३।४४ याम्यं व्यर्केन्दुकोट्यंशाः ०।१।१।३।५४ भुजः
०।२८।४६।६ राशिभिरिन्द्रियगुणैः ४।२३।५० सवर्णीतैः
१५८३० पूर्वागतमन्तरम् ४ । २३ । ४४ सवर्णीत

( ११८ ) करणकुतूहलम् । ८
अथ भौमादिकानां कलामयानि बिम्बानि तत्स्प-
ष्टत्वं चेन्द्रवज्रोपजात्यर्द्धेनाह-
पञ्चाङ्गसप्ताङ्कशराः पृथक्स्थास्त्रिज्याशुकर्णान्तर-
सङ्गुणास्ताः ॥ त्रिघ्नैः पराख्यैर्विहताःफलोनयुक्ताः
पृथक्स्थास्त्रिभमौर्विकायाः ॥ १ ॥ कर्णेऽधिकोने
त्रिहृता भवन्ति बिम्बाङ्गुलानीति कुजादिकानाम् ॥
पञ्चकलापरिमितं ५ भौमस्य मध्यबिम्बं बुधस्य षट्कलाः
६ सप्त गुरोः ७ नव शुक्रस्य ९ पञ्च शनेः ५ताः पंच कलाः
पृथक्स्थाप्यास्त्रिज्याशीघ्रकर्णयोरन्तरेण गुणिताः स्वकीयैस्त्रि-
गुणैः पराख्यैर्भक्ता यल्लब्धं तेन पृथक्स्था ऊनयुक्ताः कार्याः
यदि त्रिज्यातः १२०अधिकः कर्णस्तदा पृथक्स्था हीनाः
कार्याः यद्यल्पस्तदा युक्ताः कार्याः ताः स्फुटा ग्रहाणां बिम्ब-
कलाः स्युस्त्रिभि३र्भक्ता लब्धं भौमादिकानां बिम्बाङ्गुलानि
भवन्ति । अथं गुरोर्मध्यबिम्बकलाः ७ त्रिज्याशीघ्रकर्णयो-
रन्तरेण १५ । ९ गुणिताः १०६ । ३ गुरोः पराख्यै २३
त्रिगुणैः ६९ भक्ता लब्धम् १ । ३१ अनेन त्रिज्यातः
कर्णस्याधिकत्वात्पृथक्स्था गुरोर्मध्यबिम्बकलाः ७ ऊना
जाता गुरोर्बिम्बकलाः स्पष्टाः ५ । २९ त्रिभक्ता जातानि
स्पष्टानि गुरोर्बिम्बाङ्गुलानि १ । ४९ । अथ शुक्रस्य मध्या
बिम्बकलाः ९ पृथक्स्थाः ९ त्रिज्या १२० शीघ्रकर्णयो
८९ । २३ रन्तरेण ३० । ३७ गुणिताः २७५ । ३३
पराख्येन ८७ त्रिगुणेन २६१ भक्ता लब्धम् ११ । ३ त्रिज्यातः

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । ८ ( ११९ )
१२० कर्णस्योनत्वात्पृथक्स्थाः ९ युताः १०। ३ त्रिभि-
र्विभक्ता जातं शुक्रस्य विम्बं स्फुटमङ्गुलात्मकम् ३ । २१
एवं सर्वेषां विम्बाङ्गुलानि कार्याणि ॥ १ ॥
अथ युतिकालज्ञानं सार्धोपजात्याह-
दिवौकसोरन्तरलिप्तिकौघाद्गत्योर्वियोगेन हृताद्य-
दैकः ॥ २ ॥ वक्री जवैक्येन दिनैर्वातैर्याता
तयोः संयुतिरल्पभुक्तौ ॥ वक्रेऽथवा न्यूनतरेऽन्य-
थैष्या द्वयोरृज्वोर्विपरीतमस्मात् ॥ ३ ॥
ययोर्ग्रहयोर्युतिर्जिज्ञासिता ताविष्टदिने स्पष्टौ कृत्वा
तयोरन्तरस्य कलाः भाष्येऽत्रायनदृक्कर्म कृत्वा ततो युतिः
साध्येत्युक्तं तदपि समीचीनं यत उक्तम्—दृक्कर्म कृत्वायनमेव
भूयः साध्येति तात्कालिकयोर्युतिर्यदिति । परमिह ग्रन्थकृता
कर्मद्वयं सहैवोक्तं तेन केवलयोरेव साध्या चेद्भिन्नं भवेत्तर्हि
आयनं दृक्कर्म कृत्वैव युतिः साधयितुं योग्या तत्रोक्तं च
दृक्कर्मणायनभवेन न संस्कृतौ चेत्सूत्रे तदा त्वपमवृत्तजयाम्य-
सौम्ये । यत्कृते दृक्कर्मणि युतिः साध्येते सापि भवति तदा
सुस्थिरं तयोरन्तरकलाः भुक्त्यन्तरेण हृता लब्धं दिनादि,
अथ यदि तयोर्मध्य एको वक्री तदा तद्गत्योरैक्येन भाज्या
लब्धं दिनादि स्यात् तत्र योऽल्पभुक्तिर्ग्रहः सोऽधिकभुक्तिग्र-
हादूनः, अथ यो वक्री स न्यूनः स्यात्तदा लब्धदिनैर्याता गता
युतिर्ज्ञेया, अतोऽन्यथाल्पभुक्तौ ग्रहे वा वक्रिणि ग्रहेऽधिके ,

(१२०) करणकुतूहलम्। ८

गम्या ज्ञेया, अथ यदि द्वावपि वक्रिणौ स्तस्तदा विपरीत-
मिति तदन्तरकला गत्योरन्तरेण भाज्या लब्धदिनैरल्पभुक्तौ
ग्रहे न्यूने गम्या, अल्पभुक्तावधिके गतेत्यर्थः । यथा
शके १५४१ चान्द्रवैशाखकृष्ण १४ रवावुदयेऽहर्गणः १५
९२८८ गुरोः शीघ्रकेन्द्रम् १ । ३ । ९ । ५ शीघ्रफलम्
७ । ४२ । ३१ स्पष्टो गुरुः ११ । १६ । ३९ । ७ गतिः
११ । ३१ शुक्रस्य मन्दफलम् १ । ३१ । ९धनं शीघ्रोच्चम्
८ । २० । ४९ । ५२ शीघ्रकर्णः ८९ । २३ स्पष्टशुक्रः
११ । १६ । ५१ । २६ गतिः ६० । ५७ स्पष्टोऽर्कः १ ।
३ । ६ । १२ अयनांशाः १८ । १६ । १० चरपलम् ८६
स्थापितो गुरुः ११ । १६ । ३९ । ७ शुक्रः ११ । १६।
५१ । २६ अनयोरन्तरम् ० । ० । १२ । १९ अस्य सव-
र्णिता विकलाः ७३९ गत्योरन्तरेण ४९ । २६ सवर्णितेन
२९६६ भक्ता लब्धं दिनादि ० । १४ । ५६ अत्राल्प-
भुक्तिर्ग्रहो गुरुरधिकभुक्तेः शुक्रादूनस्तेनामदिनादिभिर्युति-
र्गता ज्ञेया ॥ ३ ॥
अथ युतिसाधनोपयुक्तकर्तव्यता मन्दाक्रान्ताद्वये-
नाह-
एवं लब्धैर्ग्रहयुतिदिनैश्चालितौ तौ समौ स्तः कार्यों
वाणाविह शशिशरः संस्कृतोऽसौ स्वनत्या॥ एका-
न्याशौ यदि खगशरावन्तरैक्यं तयोर्याम्योद-

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । १८ (१२१)
क्स्थं खचरविवरं सिद्धभक्तं कराः स्युः ॥ ४ ॥
ज्ञेयौ खेटौ निजशरदिशावेकदिक्त्वेऽल्पबाणो
न्यस्ताशः स्यादितरखचरादन्तरं स्यात्स्फुटेपुः ।
मानैक्यार्द्धाद्युचरविवरेऽल्पे भवेद्भेद्ययोगः कार्यं
सूर्यग्रहवदखिलं कर्म यल्लम्बनाद्यम् ॥ ५ ॥
मन्दाक्रान्तोऽनृजुरपि रविः शीघ्र इन्दुर्विकल्प्यो
ऋज्वोर्व्यस्तं भवति च युतोऽर्काद्विधुः साशराशा ।
लग्नादल्ये निशि दिविचरे भार्द्धयुक्तादनल्पे दृश्यो
योगो निजदिनगते लग्नमार्कान्न खेटात् ॥ ६ ॥
इतीह भास्करोदिते ग्रहागमे कुतूहले । विदग्धबु-
द्विवल्लभे ग्रहोत्थयोगसाधनम् ॥ ८ ॥
एवं प्राग्वत्तैर्ग्रहयुतिदिनादिभिश्चालितौ यातैष्यनाडी-
त्यादिना गतायां युतौ हीनौ युतौ वक्रिणि ग्रहे व्यस्तमुभयोर्व-
क्रिणोरपि व्यस्तं गतायां युतौ युतं गम्यायां हीनं कार्यमिति
कृते समौ राश्यादिसदृशौ स्तस्ततस्तयोः प्राग्वद्वाणौ शरौ
कार्यौ तयोर्मध्ये वक्ष्यमाणकल्पनया चन्द्रस्य वक्ष्यमाणप्रकारे-
णानीतया नत्या चन्द्रशरः भिन्नैकदिक्त्व ऊनयुतः कार्य
इति संस्कार्य तौ तयोर्ग्रहयोः शरौ यद्येकदिक्कौ स्तस्तदा
तयोरन्तरं कार्यं भिन्नदिक्कौ चेत्तदा तयोः शरयोर्योगः कार्य-
स्तदेव याम्योदक्स्थं दक्षिणोत्तरं खचरविवरं ग्रहान्तरं ज्ञेयं

( १२२ ) करणकुतूहलम् ।
तदेवान्तरं चतुर्विंशतिभि २४ र्भक्तं हस्ता भवन्ति यथा पूर्वा-
गतदिनादिभिः ० । १४ । ५६ चालितौ जातौ समौ गुरुः
११ । १६ । ३६ । १५ शुक्रः ११ । ३६ । ३६ ।
१५ जातावेतत्कालीनौ पुनः स्पष्टौ कृत्वा शरौ साध्यावत्र
स्वल्पत्वात् पुराकृतशीघ्रफलं मंदफलं ताभ्यां शरौ साध्येते
स्वचञ्चलफलैरित्यादिना शरः साध्यते गुरुपातः ९ । ८ ।
० । ० शीघ्रफलेन ७ । ४२ । ३१ व्यस्तः संस्कृतः
धनत्वात्पाते हीनः जातो गुरोः स्पष्टपातः ९ । ० । १७ ।
३२ स्पष्टगुरुणा ११ । १६ । ३६ । १५ युतोजातः
सपातः ८ । १६ । ५३ । ४४ अस्य भुजज्या ११६।२६
क्षेपेण ७६ गुणा ८८४८ । ५६ कर्णेन १३५ भक्ता
६५ । २६ त्रिभक्ताङ्गुलाद्यः शरः २१ । ४८ सपातो
दक्षिणगोले तेन दक्षिणशरः शुक्रस्य पातः १० । ० । ० । ०
मन्दफलेन १ । ३१ । ११ युतः १० । १ । ३१ । ११
शीघ्रोच्चेन ८ । २० । ४९ । ५२ युतः ६ । २२ । २१ ।
३ भुजज्या ४५ । २८ क्षेपेण १३६ गुणिता ६१८३ ।
२८ कर्णेन ८९ । २३ भक्ता ६९ । १० त्रिभक्ता २३ ।
२३ अङ्गुलादिशरो याम्यः । अथ लक्षणान्तरं ज्ञेय-
मिति यस्य ग्रहस्य दक्षिणशरः स दक्षिणस्थो ज्ञेयः यस्य
सौम्यः स उदक्स्थो ज्ञेयः शरयोर्दिक्साम्ये यस्याल्पशरः
स इतरग्रहाद्बृहच्छरग्रहादन्यदिक्स्थो ज्ञेयः । अथ

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । १८( १२३ )

याम्योत्तरस्थयोरन्तरे स्पष्टेषुः स्पष्टो बाणो ज्ञेयः स स्फुटशरो
द्वयोर्दृश्या युतिर्भवति तस्माल्लम्बनादि साध्यम् । उक्तं च “खेटौ
तौ दृष्टियोग्यौ यदि युतिसमये कार्यमेवं तदेव” इति तल्लक्षणमग्रे
वक्ष्यति । अथ लम्बनार्थं चन्द्रसूर्यकल्पना द्वयोर्मार्गग्रह-
योर्मध्ये यो मन्दाक्रान्तो मन्दगतिको ग्रहः स रविः कल्प्यः
यदि वा यो वक्री स शीघ्रो वा मन्दो वा रखेरन्यश्चन्द्रः
कल्प्य उभयोर्वक्रिणोर्व्यस्तमिति यस्तु शीघ्रः स रविरन्यश्चन्द्रः
प्रकल्प्य एवं कल्पयित्वा कल्पितार्कात्कल्पितो
विधुर्यत्र यस्यां दिश्युत्तरतो दक्षिणतो वा व्यवस्थितः सा
दिक् शरस्य ज्ञेया यस्तु सूर्यः स छाद्यश्चंद्रश्छादक इति ।
अथ लम्बनसाधनोपायः यो युतिसमयः समागतस्ता एव
दर्शान्तघटिकाः कल्प्यास्ताभ्य इष्टघटीभ्यः षड्भसूर्याल्लग्नं
साध्यं षड्भसूर्यः कथं कृतो यतः सूर्यस्य रात्रावेव युति-
र्दृश्या भवत्यतः षड्भः कृतः कदाचित्सूर्यस्य गत्रावपि
भचक्रवशाद्ग्रहस्यास्तत्यायुतिर्न दृश्यते ग्रहस्य सूर्यदिने
त्ववश्यं न दृश्यते तल्लक्षणं वक्ष्यति ततस्तल्लग्नं सायनं विन्त्रिभं
कार्यं ततः समकला पूर्वविधिना सूर्य प्रकल्प्य तन्त्रिभोन-
लग्नकल्पितसूर्यान्तरभागेभ्यः सप्ताद्रय इति सकृत्प्रकारेण
मध्यमलम्वनं स्पष्टलम्वनं कृत्वा युतिसमयघटिकासु कल्पि-
तरविग्रहस्य प्राग्भाग ऋणं त्रिभोनलग्नेऽहीने सत्युभयथापि
तुल्यं भवति पश्चिमत्रिभोनलग्नेऽधिके सति वा धनं कार्य
कल्पितरवेः सकाशादमेतनाः षड्राशयोऽधिकास्तत्पृष्ठ-

( १२४ ) करणकुतूहलम् । ८

भागस्थाः षड्राशयो न्यूना इति अधिकोनताज्ञेया
नत्वङ्गानां संख्यायाः प्राङ्नतेस्त्रिभोनं न्यूनमेव भवति
पश्चिमनतेर्वित्रिभमधिकमेव भवत्येतत्सर्वं सूर्यग्रहणे व्याख्यातं
प्रायो यो यत्र राशौ भवति तस्मादग्रेतनाः षडधिका
राशयस्तत्पृष्ठषड्राशय ऊना एवेति भावः । एवं लम्बनसं-
स्कृतः स्फुटो भवति स एव सायनः लम्बनसंस्कृतकाला-
त्थूनं वित्रिभं लग्नं कृत्वा नतांशाः, कर्तव्यास्तन्नतांशान्
शीघ्रग्रहस्य मध्यगतिपञ्चदशांशेन सङ्गुण्य त्रिज्यया विभ-
जेत्सा कलादिका नतिः सा पुनः सार्द्धद्वयेन भक्ता सत्यङ्गु-
लादिनतिर्भवति तया चन्द्रशरः संस्कार्यः। उक्तं च "दृक्क्षेप
इन्दोर्निजमध्यभुक्तिस्तिथ्यंशनिघ्नौ त्रिगुणोद्धृतौ तौ। नती रवी
न्दोरिति"। यथा युतिसमये रविरात्रिशेषघटी १४।५६प्रमाणः
लम्बनार्थमेतत्कालीनसूर्यः १।२।५१।५४ इष्टकालः १४।५६
अयनलग्नं तच्छुद्धसूर्यात्साध्य नतु कल्पितक्रान्तिस्तच्छुद्धसू-
र्यात्सुखार्थमुक्तलग्नं सायनम् ९ । २६ । २ । ३९ अस्य
क्रान्तिः १० । २० । १६ दक्षिणा नतांशाः ३४। ५५।२५
उन्नतांशाः ५५ । ४ । ३५ उन्नतज्या ९८ । ५ मन्दो
गुरुस्तेन सूर्यः कल्पितः शीघ्रः शुक्रः सचन्द्रः सायनो युति-
समयिको गुरुः ० । ४ । ५२ । २५ वित्रिभम् ६ । २६ ।
२१ । ३९ अनयोरन्तरम् ५ । ८ । ३० । ४६ भुजः
० । २१ । २९ । १४ सप्ताद्रय इत्यनेन मध्यमलम्वनम् ,

२।१० स्पष्टलम्बनम् १। ५२ इदं ग्रहस्य शेषराशित्वात्
प्राङ्नतं प्राग्लक्षणेन वित्रिभमपि न्यूनं तेनर्णं युतिसमये गता
युतिः शनिवार उदयाद्गतघट्यः ४५। ४ मध्ये ऋणम् ४३।
१२ स्पष्टो युतिसमयो नत्यर्थमेतत्कालीनः सूर्यः १। ३।
४३। १२ सायनार्कः १। २१। १६। १७ वित्रिभम्
७। ११। १७। ३९ पूर्ववन्नतांशाः ४०। २२ कल्पित-
चन्द्रमध्यगतिः ५९। ८ तिथ्यंशेन ३। ० गुणिताः
१५८। ८ त्रिज्यया भक्तं लब्धं फलम् १। १९ नतिः
सार्द्धद्वयेन २। ३० भक्ता अङ्गुलाद्या नतिर्याम्या ०। ३१
अनया चन्द्रशरो याम्यः २३। ३ संस्कृतः २३। ३४
द्विशरयोः २५। २० एकदिक्त्वादन्तरं याम्यम् १। ४६
इदं याम्योत्तरं स्पष्टबाणश्चैकदिक्त्वादल्पशरो गुरु

( १२६ ) करणकुतूहलम् । ८
ऋणं रविः ११ । १६ । ६ । २८ गुरुः ८ । ० । ५९।५८
शुक्रः १ । ६ । २३ । ४० शुक्रमन्दफलम् १।२९ ।४५।
४० कर्णः १८१ । ० अयनांशाः १८ । १६ । ५७ चर-
पलम् ६४ दिनमानम् २९ । ४८ रात्रिमानम् ३० । १२
चरपलसंस्कृतः सूर्यः ११।८।१४।१९गतिः ५९ । ४१गुरुः
०।१।१९।१३गतिः१३।२७शुक्रः० ।१।५७।५७गतिः७
३।४उभयोः पूर्ववद्युतिदिनादि ०।३८।१४। गतं तेन फाल्गु-
न शुद्धे१२रवावुदयाद्घटी २१ ।४६ समये युतिरत्र समयिका
मध्यमाः स्पष्टाः कार्याः अत्र स्वल्पत्वादगत्या चालिना
पलादि तदेव गृहीतं युतिसमयिकःसूर्यः ११ । ७ । ३६ । १८
गुरुः ० । १ । १० । ५८ शुक्रः ० । १ । १० । ५५
पूर्ववच्छरौ गुरुशरोऽङ्गुलादिः २० । ५६ शुक्रशरोऽ-
ङ्गुलादिः ११ । ३४ गुरोर्बिम्बम् १ । ३८ शुक्रबिम्बम्
२ । १८ लम्बनार्थं युतिसमयिकं सायनांशवित्रिभम् १।१२ ।
५६ । ४१ पूर्ववदस्योन्नतांशाः ८१ । २६ । ५२ ज्या
११८ । १७ कल्पितसायनरविः ० । १९ । २७ । ४८
वित्रिभयोरन्तरम् ० । २३ । २८ खण्डकैर्मध्यमलम्बनम्
२ । २८ स्पष्टम् पश्चिमनतत्वाद्वित्रिभाधिक्याद्युतौ २१ ।
४६ धनम् २३ । ४८ स्पष्टो युतिसमय एतत्कालीनार्कः
५ । २५ । ५६ दिनशेषम् ० । ६ लग्नवित्रिभम् २ । २३ ।
३६ । ५५ नतांशाः ५ । ३७ । ३७ चन्द्रमध्यमगतिस्ति-
थ्यंशेन ३ । ५७ गुणा २२ । १३ त्रिज्या १२० लब्धम्

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् ।-( १२७ )
० । १२ सार्द्धद्वयेन २ । ३० भक्तं लब्धम् ० । ४ याम्यं
चन्द्रशरः ११ । ३४ याम्यः संस्कृतः ११ । ३८ याम्यो-
त्तरमन्तरम् ९ । १८ स्पष्टबाणः सिद्ध २४ भक्ते हस्तादि
० । ९ । १८ शुक उत्तरे मानैक्यार्द्धम् १ । ५८ शरादधिकं
तेन भेद्योगो नास्ति परं नतादि उदाहरणार्थं कल्पितशरोऽ-
ङ्गुलादि १ । ० सूर्यग्रहणवत्साधनं मानैक्यार्द्धम् १ । ५८
शरेणोनः ०।५८ छन्नं दिग्नाञ्चतुरादित्यादिना स्थितिघटिकाः
५ । ५६ अनया स्पष्टयुतिसमयः २३ । ४८ उभयोर्युतिः
स्पर्शमोक्षकालौ, उदयाद्गलघट्यः १८ । ४२ स्पर्शः, उदया-
द्गतघटीसमये २८ । ५४ मोक्षकालः । अथ स्पष्टार्थं सूर्य-
गुरू स्पर्शकालीनौ सूर्यः ५। २५। ५० । १२ गुरुः ० । ०
१९ । २० नित्रिभलग्नम् ० । २३ । १३ । ३३ उन्नतांशाः
७४ । ३३ । ५१ ज्या ११५। १६ गुरुरविकल्पितवित्रि-
भलग्नान्तराखण्डकैः स्पष्टलम्बनम् ० । २४ पश्चिमनतत्वा-
द्धनं ग्रहस्य मध्याह्नासन्नत्वात्स्वल्पं स्पष्टः स्पर्शः १९ । ६
एतत्कालीनलग्नम् ३ । २८ । ५६ । ४० । अथ ग्रहस्य
दिनमानार्थमुदयलग्नं वित्रिभो ग्रहः सायनः ९ । १९ । २७।
४ क्रान्तिः २२ । १९ । ५१ याम्या नतांशाः ४६ । ५५।
० उन्नतांशाः ४३ । ५ । ० नतज्या ८७ । २२ उन्नतज्या
८१ । ३७ क्षेपघ्नी नतशिञ्जिनीत्यादिना फलम् ६७ । १३
कलाधनं दृक्कर्मसंस्कृतः ० । २ । २८ । ४० उदयलग्नम्।