करणकुतूहलम् (भास्कराचार्य द्वितीय - सुमेध हिन्दी व्याख्या सहित पञ्चाङ्ग एवं ग्रह-गणित)

( १०६ ) करणकुतूहलम् । ६
हश्च । प्रोक्तेष्टकालांशयुतेः कलाभिः साध्यास्तदानीं
दिवसा गतैप्याः ॥ १४ ॥
रवेः सकाशात्प्राग्दृग्ग्रहश्चेदधिकः प्रत्यग्दृग्ग्रह ऊनः स्यात्तदा
प्रोक्तकालांशानामिष्टकालांशानां च योगः कार्यस्तस्य कला-
भिर्गतगम्या दिवसाः साध्याः साध्यानन्तरकलाभिः किन्तु
संयोगविषय इष्टकालांशानामधिकत्वे ये गता दिवसाः
प्राप्तास्ते गम्या ज्ञेया न तु गताः गम्याश्चेद्गता इत्यर्थः ।
उक्तं च सिद्धान्तशिरोमणौ—"तथा यदिष्टकालांशाः प्रोक्ते-
भ्योऽभ्यधिकास्तदा । व्यत्ययश्च गतैष्यत्वे ज्ञेयोऽह्नां सुधिया
खलु" इति ॥ १४ ॥
अथ अगस्त्योदयास्तमुपजात्याह—
अक्षभाष्टहृतियुक्तवर्जिताः अष्टगोमितलवा गजा-
द्वयः । तत्समे दिनमणौ च कुम्भभूर्याति दर्शन-
मदर्शनं क्रमात् ॥ १५ ॥ इतीह भास्करोदिते
ग्रहागमे कुतूहले । विदग्धबुद्धिवल्लभे ग्रहोदयास्त-
साधनम् ॥ ६ ॥
स्वदेशाक्षभाया अष्टभि ८ र्या हतिर्गुणना तया युक्ता
अष्टाधिकनवति ९८ मितांशास्तत्तुल्ये सूर्येऽगस्त्यस्योदयो
भवति । अष्टाहतिप्रभाहीनाष्टसप्तत्यंशमिते रवाबूनेऽगस्त्य-
स्यास्तो भवति । यथा संरोहामक्षभा ५ । ३० अष्ट ८ गुणा
४४ । ० अनेनाष्टगोमितलवाः ९८ युक्ताः १४२ । ०