करणकुतूहलम् (भास्कराचार्य द्वितीय - सुमेध हिन्दी व्याख्या सहित पञ्चाङ्ग एवं ग्रह-गणित)

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । ८ ( ११९ )
१२० कर्णस्योनत्वात्पृथक्स्थाः ९ युताः १०। ३ त्रिभि-
र्विभक्ता जातं शुक्रस्य विम्बं स्फुटमङ्गुलात्मकम् ३ । २१
एवं सर्वेषां विम्बाङ्गुलानि कार्याणि ॥ १ ॥
अथ युतिकालज्ञानं सार्धोपजात्याह-
दिवौकसोरन्तरलिप्तिकौघाद्गत्योर्वियोगेन हृताद्य-
दैकः ॥ २ ॥ वक्री जवैक्येन दिनैर्वातैर्याता
तयोः संयुतिरल्पभुक्तौ ॥ वक्रेऽथवा न्यूनतरेऽन्य-
थैष्या द्वयोरृज्वोर्विपरीतमस्मात् ॥ ३ ॥
ययोर्ग्रहयोर्युतिर्जिज्ञासिता ताविष्टदिने स्पष्टौ कृत्वा
तयोरन्तरस्य कलाः भाष्येऽत्रायनदृक्कर्म कृत्वा ततो युतिः
साध्येत्युक्तं तदपि समीचीनं यत उक्तम्—दृक्कर्म कृत्वायनमेव
भूयः साध्येति तात्कालिकयोर्युतिर्यदिति । परमिह ग्रन्थकृता
कर्मद्वयं सहैवोक्तं तेन केवलयोरेव साध्या चेद्भिन्नं भवेत्तर्हि
आयनं दृक्कर्म कृत्वैव युतिः साधयितुं योग्या तत्रोक्तं च
दृक्कर्मणायनभवेन न संस्कृतौ चेत्सूत्रे तदा त्वपमवृत्तजयाम्य-
सौम्ये । यत्कृते दृक्कर्मणि युतिः साध्येते सापि भवति तदा
सुस्थिरं तयोरन्तरकलाः भुक्त्यन्तरेण हृता लब्धं दिनादि,
अथ यदि तयोर्मध्य एको वक्री तदा तद्गत्योरैक्येन भाज्या
लब्धं दिनादि स्यात् तत्र योऽल्पभुक्तिर्ग्रहः सोऽधिकभुक्तिग्र-
हादूनः, अथ यो वक्री स न्यूनः स्यात्तदा लब्धदिनैर्याता गता
युतिर्ज्ञेया, अतोऽन्यथाल्पभुक्तौ ग्रहे वा वक्रिणि ग्रहेऽधिके ,