करणकुतूहलम् (भास्कराचार्य द्वितीय - सुमेध हिन्दी व्याख्या सहित पञ्चाङ्ग एवं ग्रह-गणित)

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । १८( १२३ )

याम्योत्तरस्थयोरन्तरे स्पष्टेषुः स्पष्टो बाणो ज्ञेयः स स्फुटशरो
द्वयोर्दृश्या युतिर्भवति तस्माल्लम्बनादि साध्यम् । उक्तं च “खेटौ
तौ दृष्टियोग्यौ यदि युतिसमये कार्यमेवं तदेव” इति तल्लक्षणमग्रे
वक्ष्यति । अथ लम्बनार्थं चन्द्रसूर्यकल्पना द्वयोर्मार्गग्रह-
योर्मध्ये यो मन्दाक्रान्तो मन्दगतिको ग्रहः स रविः कल्प्यः
यदि वा यो वक्री स शीघ्रो वा मन्दो वा रखेरन्यश्चन्द्रः
कल्प्य उभयोर्वक्रिणोर्व्यस्तमिति यस्तु शीघ्रः स रविरन्यश्चन्द्रः
प्रकल्प्य एवं कल्पयित्वा कल्पितार्कात्कल्पितो
विधुर्यत्र यस्यां दिश्युत्तरतो दक्षिणतो वा व्यवस्थितः सा
दिक् शरस्य ज्ञेया यस्तु सूर्यः स छाद्यश्चंद्रश्छादक इति ।
अथ लम्बनसाधनोपायः यो युतिसमयः समागतस्ता एव
दर्शान्तघटिकाः कल्प्यास्ताभ्य इष्टघटीभ्यः षड्भसूर्याल्लग्नं
साध्यं षड्भसूर्यः कथं कृतो यतः सूर्यस्य रात्रावेव युति-
र्दृश्या भवत्यतः षड्भः कृतः कदाचित्सूर्यस्य गत्रावपि
भचक्रवशाद्ग्रहस्यास्तत्यायुतिर्न दृश्यते ग्रहस्य सूर्यदिने
त्ववश्यं न दृश्यते तल्लक्षणं वक्ष्यति ततस्तल्लग्नं सायनं विन्त्रिभं
कार्यं ततः समकला पूर्वविधिना सूर्य प्रकल्प्य तन्त्रिभोन-
लग्नकल्पितसूर्यान्तरभागेभ्यः सप्ताद्रय इति सकृत्प्रकारेण
मध्यमलम्वनं स्पष्टलम्वनं कृत्वा युतिसमयघटिकासु कल्पि-
तरविग्रहस्य प्राग्भाग ऋणं त्रिभोनलग्नेऽहीने सत्युभयथापि
तुल्यं भवति पश्चिमत्रिभोनलग्नेऽधिके सति वा धनं कार्य
कल्पितरवेः सकाशादमेतनाः षड्राशयोऽधिकास्तत्पृष्ठ-