जैमिनीय ब्राह्मण (सामवेद का प्राचीनतम गूढ़ ब्राह्मण ग्रन्थ - सरस्वती विहार संस्करण)

ध खलु वा एषा
Right: यज् जिगीषति । कृतेनोज्जिनाति । अथो पक्षाव् एतौ यत् पवमानौ ।
Wait: "पुरुषसंपद्" - look at 'द्': it's 'द्'.

Left: दशाक्षरा विराड् । दश पुरुषे प्राणाः । सा वा एषैतासाम् एव
Right: ताव् एव तत् समौ करोति । अथो विश्वज्योतिर् एव यज्ञक्रतुर्

Left: नवतिशतस्य स्तोत्रियाणां प्रशंसा । नवतिशतं ह्य् एवैषो ऽग्निष्टोमः ।
Right: भवति । अथोद्ध्यतिष्ठतः । ताव् एव विराजस् स्तनौ । स द्विपाद्
Wait: "अथोद्ध्यतिष्ठतः" or "अथोद्द्यतिष्ठतः"?
'अ', 'थो', 'द्ध्य' or 'द्य'? 'द्' with 'ध' subscript? "अथोद्ध्यतिष्ठतः" or "अथोद्द्यतिष्ठतः" or "अथोद्यतिष्ठतः"? Looks like "अथोद्ध्यतिष्ठतः" (द् + ध्य).

Right (spanning or right column): यजमानः प्रतिष्ठित्त्यै ॥ २३५ ॥३

Footnotes under bottom section:
१ ? य र ल श्हु २ व श ०शतं ३ र

१.२४१ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ ६३

विराजं प्रतिवेशतो दुह इति ह स्माह । अक्षय्याम्² हवैतां संपदं
देवा उपासत । ताम् ऋषय उपासत । ताम् उ एव वयं परोऽवर
उपास्महे । एतासाम् एव नवतितस्त्य स्तोत्रियाणां पञ्च च
सहस्राण्यू आ चत्वारिंशतानि द्वासप्ततिर् अक्षराणि । तद् ये ³एव
ते द्वासप्ततितमे अक्षरे ताव् एव विराजस् स्तनौ । स द्विपाद्
यजमानः प्रतिष्ठित्यै इति । तद् आहुर् यद् द्वापरस् स्तोमो ऽथ
केन कृतस् स्तोम इति । अक्षैरैर् इति ब्रूयात् । अथो स्तोत्रैर्
इति । अथो स्तुतशस्त्रैर् इति । अथो यद् दशकॢप्तम् इति ब्रूयात्
तेनो एव कृतस् स्तोम इति । ⁴अयं ह⁴ वाव दशकॢप्तम् उपाप्नोति ॥ २३६ ॥⁵

१ य कहोद्रः र ल श कामोगः ३-३ १ य एव तेद्द्वा० र एतद्

[६४ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.२४४

ह्यासैते एव देवते । एषु लोकेषु सर्वपाप्मानम् अपघ्नत्यौ
तिष्ठतः ॥
यावद् उ ह वा अयम् अग्निर् अस्मिन् लोके दीप्यते तावद्
अमुष्मिन् लोक आदित्यः । न हैव तावद् एवंविदो लोकः
क्षय्यः ॥
यथा ह वा इदम् आयतनम् आयतनीं प्रेप्सेद् एवम् इमं लोकम्
आपः प्रेप्सन्ति याश् चामूर् याश् चेमाः । तायन्न¹ संभिन्दन्त्य्
एतस्यैव स्तोमस्य क्रतोः²। एष षूवैनास् स्तोमो ऽविर्दहते । स
यो न्यावेकस्य राज्यस्यै त्राता द्वयोर् यस् त्रयाणां लोकी वाव
स तेन मन्येत । अन्ये तु सलोक्य् असद् यस् तेषाम्
एको ऽसद् ये ऽस्य लोकस्य त्रातारः । अस्य ह स लोकस्य त्रातृ-
णाम् एको भवति य एवं वेद । तेन लोकी सः । यावद् ध वा
अप्सु एवंविदो ब्राह्मणा भवितारो न हैव तावद् याश् चामूर्
आपो याश् चेमास् ता उभयीस् संपद्येमं लोकं निर्मृष्टारः
॥ २४१ ॥¹²
१ २ व श नासाम् ५ ? एवं कोशेषु ८ व श विं
२ व श एवासांम् ६ ? य श वहिर्दत्य् र ल संविर्दत्य् ९ २ व श राज्ञस्य
३ र ल प्राप्सेद् य व श प्राप्येद् व संभिदत्य् १० ? य २ व श ते नु
४ कोशेषु प्रेप्स्यन्ति ७ ? र कृतोर् ११ ? र अन्ते ल अन्ये
१२ २ ॥ १३ ॥

तस्य वा एतस्याग्निष्टोमस्य गायत्रीम् एव प्रातःसवनं संप-
द्यते त्रिष्टुभं माध्यंदिनं सवनं जगतीं तृतीयसवनम् । तद् एतत्
स्वयंसंपन्नं प्रातःसवनम् । गायत्रम् एव सर्वम् ॥
अथ चत्वारि छन्दांसि माध्यंदिनं सवनं गायत्री बृहती ककुप्
त्रिष्टुप् । तस्या एतस्यै ककुभो ऽष्टाविंशत्यक्षरायै विंशतिम्
अक्षराणि गायत्र्याम् उपदधाति । सा त्रिष्टुप् संपद्यते । अथ यान्य्
अष्टाव् अतिरिच्यन्ते तानि बृहत्याम् उपदधाति । सा त्रिष्टुप्
संपद्यते । त्रिष्टुब् एव त्रिष्टुप् ॥
अथ षट् छन्दांसि तृतीयसवनं गायत्र्यूष्णिङ्ककुभाव् अनुष्टुब्
जगती बृहती । तस्या एतस्यै गायत्र्यै चतुर्विंशत्यक्षरायै विंशतिम्
अक्षराणि ककुभ्यु उपदधाति । सा जगती संपद्यते । अथ यानि
चत्वार्य् अतिरिच्यन्ते तान्य् उष्णिह्यु उपदधाति । सा द्वात्रिंशद-
क्षराऽनुष्टुप् संपद्यते । अनुष्टुब् एवानुष्टुप् । तां त्रेधा व्यूहति ।
तस्यै षोडशाक्षराण्य् अनुष्टुभ्य् उपदधाति । सा जगती संपद्यते ।
स्वयम् एव परस्ताज् जगती । अथ यानि षोडशातिरिच्यन्ते तानि
यज्ञायज्ञीयस्य बृहत्याम् उपदधाति । सा द्वापञ्चाशदक्षरा जगती
संपद्यते । चत्वार्य् अक्षराणि जगतीम् अतियन्ति य एते चतुष्पादाः
पशवः । अथो स्तना एव विराजो दोहः । अथो प्रतिष्ठैव । यथा
चतुष्पदी प्रतिष्ठाय¹ तथा । तद् व् अत्रैवानुव्येति । न किं चनाति-
रिच्यते । वामदेव्यस्य न्यूने² त्रीण्य् उपदधाति —॥ २४२ ॥³
१ ? यलवश प्रतिष्ठिते र प्रतिष्ठितं २ कोशेषु न्यूनेन ३ २ ॥ १४ ॥

—यज्ञायज्ञीय एकम् ॥
गायत्रं वै प्रातःसवनं त्रैष्टुभं माध्यंदिनं सवनं जागतं तृतीय-
सवनम् । ब्रह्मणो ऽस्य सतः क्षत्रस्येव प्रकाशो भवति वैश्यस्येव
रयिः पुष्टिर् य एवं वेद ॥
तस्यो एवाक्षरशो गायत्रीम् एव प्रातःसवनं संपद्यन्ते त्रिष्टुभं
माध्यंदिनं सवनं जगतीं तृतीयसवनम् । एकान्नसप्ततिः प्रातः-
स्सवनस्य स्तोत्रियास् षष्टिस् त्रिष्टुभो माध्यंदिनं सवनं चतुर्विं-
शतिश् च जगतीस् तृतीयसवनम् । एका च ककुप् । पुरुषो वै
ककुप् । स ह स यजमान एवैतस्यां संपद्य् अव्यूढः । तद् व् अत्रै-
वानुव्येति । न किं चनातिरिच्यते । एकस्यै ककुभो ऽष्टाविंशत्य-
क्षरायै चत्वार्य् अक्षराण्य् आदाय वामदेव्यस्य न्यूने¹ त्रीण्य्
उपदधाति यज्ञायज्ञीय एकम् । अथ या गायत्री परिशिष्यते
ताम् अद एकान्नसप्तत्यां प्रातःसवनस्य स्तोत्रियासु प्रत्युपदधाति ।
तद् उ ह्यानन्तम् । अनन्तां श्रियं जयति य

'क्लृप्तं ह वै लोकं यजमानो ऽभिजायते । पशून् एव
प्रथमस्य तृचस्य प्रथमाया स्तोत्रियया जयति भूमिं द्वितीयायाग्निं
तृतीया । अन्तरिक्षम् एव द्वितीयस्य च तृचस्य प्रथमया स्तोत्रि-
यया जयति वायुं द्वितीयाया प्राणं तृतीया । दिवम् एव३
तृतीयस्य तृचस्य प्रथमया स्तोत्रियया जयत्य् आदित्यं द्वितीयाया
नक्षत्राणि तृतीया । नवैता बहिष्पवमान्यो भवन्ति नव देव-
लोकाः । तान् एवैताभिर् आप्नोति ॥
ता एतास् तिस्रो विराजो दैवी यज्ञिया मानुषी । एतासु ह
सुचित्तश् शैनो जनकं वैदेहं समूदे । स होवाच श्रद्धाम्
आविदद् ऋत्विजो मे हूयन्त्व् इति । तस्मै ह कुरुपञ्चालान्
ऋत्विज ऊहुः । तेषु हागतेषु शैनो विभयांचकार गौच्छद्
ब्राह्मणां द्वयोदन्तायं४ वाहनं लघूयेद्५ इति । स होवाच सम्राड्
वाक्यम् एवर्म् अस्तीति । तिस्रो वा इमा विराजो तृप्यन्तीस्
सर्वकामा अन्नाभिधानाः । तासु स्म त्वा यो ऽन्तर अवदधाति
तस्मै वोद्गातारं वृणीध्व । स वाव तेषां कामानाम् अभिवोढा ।
य एतासु कामान्त्स उ एव पुनर्मृत्योर् अतिवोढा य एवं वेदेति
॥ २४५ ॥६

अथ ह प्रधावयांचकार । तस्मिन् ह प्रैष्यन्मैमान् ह स्म पृच्छत्य्
आसां विराजाम् ऋद्धिम् । ते ह स्मानाभ्यावयन्ति य उ ह स्माभ्या-
वयन्तीति' । यां ह सैकाम् अभ्यावयन्ति स ह स्मात्तं ते ब्राह्मणं
बताहं ब्राह्मणम् एतासु मीमांसमानम् अपश्यं मच् च धायत
शैनम् इति । तद् व्यचरं२ हास यथा शैन इयेष ॥
ता एतास् तिस्रो विराजो दैवी यज्ञिया मानुषी । सैषा दैवी
विराड् यद् इमे लोकाः । सा न्यूना । यजमानावधानायैव तन्
न्यूना । तद् अन्तर यजमानम् अवदधाति । तस्या एतस्यै चन्द्रमा
एवापिधानम् । एतद् धि देवानां प्रत्यक्षम् अन्नाद्यं यच्
चन्द्रमाः ॥
अथैषा यज्ञिया विराड् यद् एता बहिष्पवमान्यः । सा न्यूना ।
यजमानावधानायैव तन् न्यूना । तद् अन्तर यजमानम् अव-
दधाति । तस्या एतस्यै हिंकार एवापिधानम् । हिंकारेण ह्य् एव
देवेभ्यो ऽन्ततो ऽन्नाद्यं प्रदीयते ॥
अथैषा मानुषी विराड् यद् इमे पुरुषे प्राणाः । सा न्यूना । स उ
एव यजमानप्रत्यक्षम्' । तस्या एतस्या अन्नम् एवापिधानम् ॥
नाभिर् वा एतास् तिस्रो विराजः । अभिहतान् कामान्
आप्नोति य एतासु कामा' अपि त्व् इह तेषु भवत्य् अस्ति ह पुन-
र्मृत्यु' मुच्यते बहुपुरुषम् अस्मिन् लोके ऽन्नम् अस्ति । न ह्य् एतद्
एकपुरुषाय् नान्नार्थं यद् एतासु । यद् ध वै किं चेदम् अस्मिन्
लोक आत्मन्वत् तद् ध सर्वं मृत्युर एवाभिव्यादाय तिष्ठति सः ।
यो ह स मृत्युस् संवत्सर एव सः । तस्य हर्तव एव मुखानि ।
तद् यद् वै किं च म्रियते न हास्यामृतौ म्रियते य एवं वेद ।
ऋतुषु वाव प्रजायते प्रजया पशुभिर् य एवं वेद ॥ २४६ ॥३

ता एता नव बहिष्पवमान्यः । ताष् षड् बृहत्यः । षड् उ
मृत्योर् मुखान्य् ऋतव एव । अथ ह वा एतानि मृत्योर् मुखानि
बृह्त्य् एव प्रतिविभचितुम् अर्हति नान्यच् छन्दः । स बृहत्यैवैतान्द्
मुखम् अपिदधाति । बृहत्य् ऋतोर् बृहत्य् ऋतोः । स यथा
समेन विषमम् अतीत्य प्रत्यवेक्षेतैवम् एवैतं मृत्युं पराद् अतीत्य
प्रत्यवेक्षते ॥
तम् एव तं त्रिवृतं वज्रम् उपप्रवर्तयति । स एषो ऽहरहर् इमान्
लोकान् अनुवर्तते । तद् ध स्माह नगरी जानश्रुतेयो न हैव तावद्
देवासुरं भविता यावद् एष त्रिवृद् वज्रो ऽहरहर् इमान् लोकान्
अनुवर्तत इति । ऊर्ध्वो ह्य् अयम् अग्निद् दीप्यते तिर्यङ्ङ अय॑
वायुः पवते ऽर्वाङ् असाव् आदित्यस् तपति । त एते ऽनिमेषम्
अन्योन्यम् ईक्षन्ते । कथम् एतेष्व् एवं सत्सु देवासुरं स्याद्
इति । एष उ एवास्य त्रिवृद् वज्रो ऽहरहर् इमान् लोकान्
अनुवर्तमानस् सर्वं पाप्मानम् अपघ्नन् पश्ययते२ य एवं वेद
॥ २४७ ॥३

तद् आहुस् स वाच' यजेत२ स वान्यं याजयेद् यच् चतुष्टो-
मेन याजयन् सर्वस्तोमेन याजयति । नवैता बहिष्पवमान्यो
भवन्ति । तासां सप्तविंशतिः पदानि । तेन त्रिणवं स्तोमं नान्तर्य-
न्ति । नवैवैता बहिष्पवमान्यो भवन्ति । चतुर्विंशत्यक्षरा
गायत्री । तत् त्रयस्त्रिंशत् । तेन त्रयस्त्रिंशं स्तोमं नान्तर्यन्ति ।
एतद् वै चतुष्टोमेन याजयति ॥
यो वै स्तोमानाम् अवमं परमं वेद गच्छति परमताम् । त्रिवृद्
वाव स्तोमानाम् अवमस् त्रिवृत् परमः । तद् उ होवाच प्रकूर्
वार्ष्णस् त्रिवृतं स्तोमं त्र्यविंशं भवन्तम् अपश्यं तस्माद् अहं
परमताम् अगच्छम् इति । गच्छति परमतां य एवं वेद ॥

... ८-८ यश संनताहं रव संनन्नाहं...`
If you do reading order of footnote block 2, how would you even know the order? It's laid out in lines!
Clearly, the page is printed line by line vertically down the page!
Wait, but what about the text columns?
If you transcribe paragraph 2:
Left column:
तद् उ ह स्माहोपजीवः शालायनो ऽहम् एवैतं त्रिवृतं वज्रं
प्रत्यक्षं वेद तस्माद् यम् अहं द्वेष्मि यो मां द्वेष्टि ताव् उभौ
शश्व[द्] एव पापीयांसौ भवत इति । अग्निर वा अस्य लोकस्य
वज्रो वायुर् अन्तरिक्षस्यादित्यो दिवः । तद् इदम् अध्यात्मम् । यो
ऽग्निर् वाग् एव सा यो वायुः प्राण एव स य आदित्यश् चक्षुर्
एव तत् । तस्माद् यद् अहं द्विषन्तम् अभिवदामि यद् अभिप्रामि-
मि यद् अभिषीक्षे वज्रम् एवाहं तस्मै तं प्रहरामि । तस्य
हश्श्रेग्नेरभिकेव चनाशास्ति । एता उ एवैनं देवता धूर्वन्ति य
एवं विद्वांसं धूर्वतीति ॥
अथ ह स्मह श्वेतकेतुर् आरुणेयो यथाश्वस्य श्वेतस्य कृष्णकर्णस्यै-
त्यादानीतस्य

-"!
Wait, let's look really closely at:
चत्वारो ऽत्तारः षड्-
Wait, look at the letter between 'र' and 'ष':
Is it visarga? Yes, :!
Wait, but what is between visarga and 'आद्याः'?
षड्-
Wait, let's look at line 2:
आद्याः । ब्राह्मणश् च राजन्यश् च वैश्यश् च शूद्रश् चैते
And line 3:
उत्तारः । गौश् चाश्वश् चाजाश् चाविश् च व्रीहिय् च यवश् चैत
Wait, look at "चाजाश् चाविश्":
"चाजाश्" or "चाजश्"?
It is "चाजाश्" (च + अजाः -> चाजाः -> चाजाश्).
"व्रीहिय् च" - wait, "व्रीहिय्" or "व्रीहिश्च"?
Look at the characters: "व्री हि श् च" -> "व्रीहिश्च"!
Wait, let me look at line 3:
"गौश् चाश्वश् चाजाश् चाविश् च व्रीहिश्च यवश् चैत"
Wait, let's look at the character after 'हि':
It is 'श्' combined with 'च'! "व्रीहिश्च"!
Wait, why did I think 'व्रीहिय्'? Because in Vedic sandhi

ान्य् एव चत्वार्य् ऊर्ध्वोद्यान्य् आज्यानि ।
यद् अर्वाचीनं नाभेस् स त्रिछन्दा माध्यंदिनः । पृष्ठान्य् एव"

Wait! Let's check line 5 of Section 4:
"म्यङ्ग्स् अनुम्यआन्ः" ?? Let's look very closely!
"म्यङ्ग्स्"? Wait:
'व्य' or 'म्य'? It is 'व्यङ्ग्स्'? No, look at the letter:
"म्यङ्ग्स्" or "व्यङ्ग्स्" or "न्यङ्ग्"?
Wait, look at:
"पृथिवी । अपि यद् इदं पुरुषे दिव्यं तत् परिमण्डलम् । एतस्यैव"
Next line:
First word: 'म्य' or 'व्य'? It's 'व्यङ्' with virama? No, 'व्यङ्ग्स्'?
Wait, look at footnote 1 & 2 of Section 4:
Footnote 1: "१ ? र व श शयेत्"
Footnote 2: "२ ? य ˚कृतीमण् र व श ˚कृतीमद्"
Footnote 3: "३ कोशेषु ˚भि"
Wait, what about that weird word?
Let's read: "एतस्यैव" then:
'व्य' or 'न्व'? 'न्वङ्ग्स्' or 'न्यङ्ग्'?

णिष्ठः ।
Wait, let's verify every character carefully!

Top Left:
Header:
[ १.२६१ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ ६९

Text:
ऽणिष्ठः । तद् इदं शिरो ऽवोचन् । शिरो वै प्रति पुरुषो ऽणिष्ठः ।
तद् वै वरिष्ठः । अक्षिभ्यां हि पश्यन्न् एति ॥
तद् आहुर् यद् ऊर्ध्वो यज्ञस् तायेत देवा एव जीवेयुर् न
मनुष्याः । यद् अर्वाङ् तायेत मनुष्या एव जीवेयुर् न देवा
इति । ऊर्ध्वश् च ह वै यज्ञस् तायते ऽर्वाङ् चाथो ह तिर्यङ् ।
तद् यत् पृच्छेयुः कन्नाङ् यज्ञ इत्य् ऊर्ध्व इति ब्रूयाद् अथो ऽर्वाङ्
इत्य् अथो तिर्यङ्ङ् इति । सर्वा एव दिश इति ब्रूयात् । सर्वा उ
ह वै दिश एवंविदो यज्ञस् ततो भवति ॥
१२ ॥ २४ ॥

Top Right:
कुरुपञ्चाला ह ब्रह्मोद्यम् ऊदिरे । ते ह श्वानं संवेष्टितं शयानम्
उपेयु

७० ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.२६५
श्रोत्रियेणास्माद् आजायते श्रवणीयः । अथ यो वाग् अनुष्टुब् इति विद्वान् उद्गायति शस्तोद्गाता वाचोराद्ध्या॑ अस्माद्
आजायते—॥ २६१ ॥८
१ कोशेषु ॰ती ४ र व श तं ६ कोशेषु दृष्ठा॑
२ र व व श निधानता ल नीष्पातं ५ ? य व श अंडीतं र उहितं ७ ? र वा नोराद्ध्या॑ व श वानोराद्ध्या॑
३-३ श निर्वचतिद्रिपं ल अभ्रीतं ८ र ॥ १७ ॥
—समेथैः ॥ कुरुपञ्चाला ह ब्रह्मोद्यम् ऊदिरे । ते ह पञ्चालाः कुरून् पप्रच्छुः
एवं॑ ह्य् एतत् कुरुपञ्चाला अविदुः । तस्मात् कुरुपञ्चालेषु किं वयं तद् यज्ञे ऽकुर्म येनास्मासु सर्वैर् वीरैस् सह वीर आजा-
सर्वैर् वीरैस् सह वीर आजायते । अथ यर्ह्य् एतद् उदन्ताः पुरा यत इति । तद् ध न प्रत्यूचुः । तेन हैनाञ् जिग्युः । ते यत्
नावेदिषुस् तस्माद् उदन्तेषु पुरा सर्वैर् वीरैस् सह वीरो नाजायत । प्रत्यवक्ष्यन् यस्माद् वयम् एवंविदश् च स्म एवंविदश् च
अथ यत इदम् उदन्तान् एवंविदश् च सचन्त एवंविदश् चैनान् नो याजयन्ति तेनास्मासु सर्वैर् वीरैस् सह वीर आजायत इति ।
याजयन्ति ततो हार्वाचीनम् उदन्तेषु सर्वैर् वीरैस् सह वीर सर्वैर् ह वा अस्माद् वीरैस् सह वीर आजायते य एवं वेद ॥
आजायते ॥ तद् आहुर् विगेया पुरा न विगेया इति । विगेया इत्य्
आहुः—॥ २६२ ॥५
१ र व श संतेय ल संहेय ३ य लव श ॰पा॑ ५ र ॥ १८ ॥
२ र लव श अधिपाठः वेद ४ कोशेषु ॰पा॑
—कुरवः ॥ एव तद् आहृत्य ब्रह्मण्य् अनक्ति ॥
गायत्रं वै प्रातःसवनं त्रैष्टुभं माध्यंदिनं सवनं जागतं तृतीय- अथ यज् जगतीं गायति—विड् वै जगती । एतानि वै विशि
सवनम् । तद् एवानुष्टुब् अन्वायत्ता । स यद् गायत्रे सति शिल्पानि गोऽश्वं हस्तिहिरण्यम् अजाविकं व्रीहियवास् तिलमा-
प्रातःसवने गायत्रीं गायति—ब्रह्म वै गायत्री ब्रह्म प्रातःसवनं— षास् सर्पिः क्षीरं रयिः पुष्टिः—तान्य् एव तद् आहृत्य ब्रह्मण्य्
स्व एव तद् आयतने ब्रह्म दधाति ॥ अनक्ति ॥
अथ यत् त्रिष्टुभं गायति—क्षात्रं वै त्रिष्टुप् । एतानि वै क्षत्रे तद् एवानुष्टुब् अन्वायत्ता । अथ यद् अनुष्टुभं गायति—आनु-
शिल्पानि हस्तिनिष्को ऽश्वतरीरथो ऽश्वरथो रुक्मः कंसः—तान्य् ष्टुभो वै शूद्रः—शूद्राद् एव तद् आहृत्य ब्रह्मण्य् अनक्ति
॥ २६३ ॥१
१ र ॥ १९ ॥
तद् यथा तूष्णीं कशनैर् विहन्याद् एवम् एवैतानि सर्वाणि ब्रह्मौवैव तद् एतान्यू उभयतश् शिल्पानि परिगृह्णाति । ब्रह्मणा
शिल्पान्य् आहृत्य ब्रह्मण्य् अनक्ति । तस्माद् विगेया इति ॥ हैनम् एतान्यू उभयतश् शिल्पानि परिगृहीतान्यू उपतिष्ठन्ते
यतो ह वा इदम् एता विगीयन्ते ततो ऽहेदं ब्राह्मणा जीयन्ते । य एवं वेद ॥
अथ यर्ह्य् एता नै विजगुर अथाह्या ह ब्राह्मणा आसुः । एकापह्वां- न विगेया इत्य् आहुः पञ्चालाः । स्वयं विगीता वा एता यद् धुरः ।
देवा हवार्शर्त एकाकटे वशे हस्त्यै अमथित्वा सर्थ्ययज्ञः पौलु- अनुसवनं वा एता विगायान्न् अभ्यारोहति । अथ यद् एनान्
षिर याति । अथ यत इदम् एता विगीयन्ते ततो हैतानि२ पापी कीर्तिर् अनुतिष्ठति व्यगासिषुर् इति । यौ वै युध्येते याव्
शिल्पानि ब्राह्मणेष्व् अधिगम्यन्ते ॥ ऋतीयेते ताव् आहुर् व्यगासिषाम् इति । अथो ये राष्ट्रे व्यवभि-
गायत्रीं पुरस्ताद् गायति गायत्रीम् उपरिष्टात् । ब्रह्म वै गायत्री । न्दाने—॥ २६४ ॥१०
१-१ ल हैतानि शिल्पानि ब्राह्मणेष्व- अद्दम्रमासत ७ य रव श हैतानि
धिगम्यन्ते यच्चैतानि ४ ? ल ववंशे ८ र राधे
२ ? र ॰ह्यं ल ॰इचां ५ ? ल इसमद

१.२६९ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ ७१

तद् एवानुष्टुब्ध अन्वायत्ता । अथ यद् अनुष्टुभं गायति— एनम् आभजति ॥
आनुष्टुभो वै शूद्रः—शूद्रम् एव तद् ब्राह्मणस्य स्वे ऽन्वाभजति । यद् आहुर् नाथो पाके६ नैव लिप्सते । तस्मान् न विगेया इति ।
सो ऽस्यादित्सत उपजिहीर्षेते । अथो ऽस्यैव तत् । स्वेनै १-४ यतो ह वा इदम् एता विगीयन्ते ततो हेदं ब्राह्मणा जीवन्ते ।
अथ यर्ह्य्५ एता न विजगुर् अजेयाँ७ ह ब्राह्मणा आसुः ॥ २६५ ॥८

१ ? य ल व श स्वेनं र् सेनू ३ ? य र श स्वेनं लव स्वेनुं ६ ? यल पर्वेकेर पंके
२ ? यश स्वेनँ र स्वेनुं ल अन्वेनु ४ ? यश स्वेनं रव स्वेनुं ल तेनु ७ कोशेषु अज्येया
[L

७२ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.२७२
श्रेयान् भवति य एवं वेद ॥ श्रोत्रं जगती वाग् अनुष्टुप् । रेतस्यायां प्रस्तुतायां यस्य
ता उ एव संज्ञाः । मनो वै रेतस्या प्राणो गायत्री चक्षुस् त्रिष्टुप् कामयेत—॥ २६९ ॥२
। २ ॥ २५ ॥
—तस्य मनसा मनो ध्यायेत् । गायत्र्यां प्रस्तुतायां यस्य अन्तरा यजमानस्य प्राणम् अवयातयेत् । चक्षुर् वै मनुष्यधुर्
कामयेत तस्य प्राणेन प्राणं ध्यायेत् । त्रिष्टुभि प्रस्तुतायां यस्य आदित्यो देवधुः । त्रिष्टुभि प्रस्तुतायां चक्षुषादित्यं संदध्यात् ।
कामयेत तस्य चक्षुषा चक्षुर् ध्यायेत् । जगत्यां प्रस्तुतायां यस्य तद् अन्तरा यजमानस्य चक्षुर् अवयातयेत् । श्रोत्रं वै मनुष्यधुर्
कामयेत तस्य श्रोत्रेण श्रोत्रं ध्यायेत् । अनुष्टुभि प्रस्तुतायां यस्य दिशो देवधुः । जगत्यां प्रस्तुतायां श्रोत्रेण दिशस् संदध्यात् । तद्
कामयेत तस्य वाचा वाचं ध्या

१.२७७ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ ७३
ते ह वै ते तथैकैकनैवामुः । अथ य एवम् एतानि सर्वाण्य् | वा आहुर एका धूर् इति रेतस्या ह वै सा धुरां धूः । अन्नं तद्
एकधा वेदैवं ह्य् एतानि सर्वाण्य् एकधा भवन्त्य् एकधैव श्रेष्ठस् | धुराम् । अलंकरणं सुरभिर् गन्धो गायत्र्यै दर्शनीयस् त्रिष्टुभश्
स्वानां भवति ॥ | श्रवणीयो जगत्यै । यद् एव वाचा पुण्यं वदति तद् अनुष्टुभः ।
तद् उ होवाच वासिष्ठश् चैकितानेयः पश्वैवानुबुध्य¹ धुरो ह वा | स ह वा एना अन्नम् आदद्याति य एना एतैस् समृद्धयति । ता
इमे ब्राह्मणा मीमांसमानास् ताम् एव धुरं नावागमन् यस्याम् | एनम् अन्नाद्यमाना अन्नादं श्रेष्ठं स्वानां कुर्वन्ति । अन्नादश् श्रेष्ठस्
एता धुरि सर्वा अधीति । रेतस्यां ह वै स तद् उवाच । यां ह | स्वानां भवति य एवं वेद ॥ २७३ ॥२

१ ? ल पश्वैवानुबुध्यन् श पश्वैवानुष्टुबुध्य २ २ ॥ २९ ॥
त्रयो ह वा एते समुद्रा यत् पवमाना अग्निर् वायुर् असाव् | बलीवर्दो ऽश्वतरो हस्ती निष्कः पुरुषः । रूपंरूपं वाव तत्र कल्याणम्
आदित्यः । तैश् छन्दैर् उद्गायेत् । स यहिं वै प्रजापतिः प्रजाभ्यो | आजायत इत्य् एतद् ध तद् विद्वान् उवाच । यो वै देवांश् च
वृष्टिम् अन्नाद्यं प्रयच्छति छाद्यन्त एते तर्हि । प्रजापतिर् एष सः । | मनुष्यांश् च व्यावर्तयति वि पाप्मना वर्तते ॥
यद् उद्गास्तन् पवमानेष्व् चान्यैर् उद्गायति छादयत्य् एव | देवा वै पवमानाः प्रजाः पृष्ठोक्थानि । तैश् छन्दैः परोक्षम् अनि-
यजमानम् अन्नाद्येन छादयत्य् आत्मानं छादयति प्रजा बहु- | रुक्तैः पवमानैर् उद्गायेत् । छन्ना इव हि परोक्षम् अनिरुक्ता इव
वर्षी तत्र पर्जन्यो भवतीति ह स्माह कूटश् शैलनो यत्राहम् | देवाः प्रजाः पृष्ठोक्थानि । तैर् अच्छन्दैः प्रत्यक्षं निरुक्तैर् उद्गायेत् ।
उद्गायामीति । यत्र वै बहुवर्षी पर्जन्यो भवति कल्याणी वै तत्र | अच्छा इव हि प्रत्यक्षं निरुक्ता इव मनुष्याः । एतद् वै देवांश्
च व्यावर्तयति वि पाप्मना वर्तते य एवं वेद ॥ २७४ ॥१

१२ ॥ ३० ॥
दैवीं ह वा एष संसद्म् एति यः पवमानैर् उद्गायति । स | वीतो ऽतिगाहते मृदा वै स लिप्यत आयति वा । अथ यस्
यथा श्रेयांसम् अभ्यायन्न् एवं शिक्षन्न् एवोपशिक्षन्न् इवोपनम- | संवीतो ऽतिगाहते न मृदा लिप्यते नायति¹ । एवम् इव वै
स्यन्न् इव । संसिद्धैश् शक्नुवन्न् उपहन्यमान उद्गायेत् । यथाय- | पवमाना उपचर्याः ॥
न्तम् आभिवेदू यथा यद् याचेत् तद् दद्यात् तादृक् तत् । अथ य | तद् आहुर् यद् अन्यानि स्तोत्राणि स्तोत्रियप्रतिपदो ऽथ
एतैर् असंसिद्धैर् अशक्नुवन्न् उपहन्यमान उद्गायेद् यथायन्तं | कस्मात् पवमाना अस्तोत्रियप्रतिपद इति । स ब्रूयात् प्राणा वै
प्रतिभिद्येद् यथा यद् याचेत् तन् न दद्यात् तादृग् उ तत् । तद् | पवमानाः प्राणा उ पावमान्यः । तद् यत् पवमानान् पावमानी-
उ हार्तैव यज्ञस्य समृद्धं च न्यृद्धं च विज्ञायते ॥ | भिर् एवानुप्रतिपद्येरन् पराञ्च एव प्राणान् निर्मृज्युर् इति । तान्
अतिहार्या ह वा एषा यत् पवमाना । यो वा अतिहार्याम् असं- | यद् अनुष्टुभानुप्रतिपद्यन्ते—वाग् वा अनुष्टुप् । वाच्य् अपानो
नियतः—वाचैव तद् अपानं दधार² ॥ २७५ ॥३

१ कोशेषु न आयति २ र-वर्जम् अन्यत्र दाधार ३२ ॥ ३१ ॥
तद् आहुर् अशान्तम् इव वा एतत् स्तोत्रं यत् स्तोत्रियेण | स यथा वाचा ब्रूयाद् प्रेहि जयाभिक्राम मापक्रमीर् इति तादृक्
नोत्नुप्रतिपद्यन्ते । केनैषां स्तोत्रियप्रतिपदो ऽनितं भवतीति । स | तत् ॥
ब्रूयाद् वाग् वा अनुष्टुब् वाच्य् उ वै सर्वाणि छन्दांसि । यद् | देवा वै पवमानाः । [तानि] देवानां स्तोत्राणि । तानि देवा
आग्नेयम् ऐन्द्रं पवमानं तेनैषां स्तोत्रियप्रतिपदो ऽनितं भवति ॥ | अन्वायत्ताः । प्रजाः पृष्ठोक्थानि । तानि प्रजानां स्तोत्राणि । तानि
जया ह वै नामैते स्तोमा यत् पवमानाः । पवमानैर् वै देवा | प्रजा अन्वायत्ताः । तद् यत् पवमानैः पराचीनैर् एव स्तुवते
असुरान् पराञ्च एव जयन्त आयन् । तद् यत् पवमानाः पराञ्च | तस्मात् पराञ्चो देवाः । पराङ् आदित्य एति पराङ् चन्द्रमाः
एव भवन्ति यथा पराञ्च एव जयन्न् इयात् तादृक् तत् । तान् | पराञ्चि नक्षत्राणि पराङ् अग्निर् दहन्न् एति । अथ यस्मात्
यद् अनुष्टुभानुप्रतिपद्यन्ते—वाग् वा अनुष्टुब् वाग् उ वै वाच- | पृष्ठोक्थैः पराचीनैश् चावाचीनैश् च स्तुवते तस्माद् उ पराचीश्
यित्री—वाचा वा आह प्रेहि जयाभिक्राम मापक्रमीर् इति । | चावाचीश् च प्रजाः । पराञ्चः प्रातः प्रेरते । ते सायं समावर्तन्ते ।
पराङ् रेतस् सिक्तम् । तद् | अर्वाक् प्रजायते ॥ २७६ ॥२

१ कोशेषु न नास्ति २ २ ॥ ३२ ॥
पृथुर् ह वैन्यो दिव्यान् व्रात्यान् पप्रच्छ | इति ।
यज्ञस्य धाम परमं गुहायीं | देवा अन्यां वर्तनिम् अध्वरस्य
निर्मितं महतो ऽन्तरिक्षात् । | मानुषास उपजीवन्त्य् अन्याम् ।
कस्माद् यन्ति पवमानाः पराञ्चः | तस्माद् यन्ति पवमानाः पराञ्चस्
कस्माद् उक्थ्याः पुनर् अभ्याकनिक्रति ॥ | तस्माद् उक्थ्याः पुनर् अभ्याकनिक्रति ॥

वै सवनानां ज्यैष्ठयम् ।
स य एवम् एतत् सवनानां ज्यैष्ठयं वेद गच्छति ज्यैष्ठयं न

Right:
ज्यैष्ठ्याद् अवरोहति ॥
यो वै देवानां गृहान् वेद गृही भवति विन्दते गृहान् ।
छन्दांसि वाव देवानां गृहाः । अष्टाक्षरा गायत्र्य् अष्टौ वसवः ।
गायत्र्यैव वसवो गृहिणः । एकादशाक्षरा त्रिष्टुब् एकादश रुद्राः ।
त्रिष्टुभैव रुद्रा गृहिणः । द्वादशाक्षरा जगती द्वादशादित्याः ।
जगत्यैवादित्या गृहिणः । अनुष्टुभौव विश्वे देवाः । सवनैर्
इन्द्राग्नी । स य एवम् एतान् देवानां गृहान् वेद गृही भवति
विन्दते गृहान् ॥
यो वै देवानां तृप्तीर् वेद तृप्यत्य् आत्मना तृप्यत्य् अस्य प्रजा ॥ २८० ॥१

Footnotes:
१ र ॥ २६ ॥ (wait, 26, yes! Previous was 25).

Section 5 (bottom):
Left:
तद् उ ह स्माहेयपिस् सौमापस् स वाद्य यजेत स वान्यं
याजयेद् यो यथा महति तीर्थे सिकते गा असंबाधमानास्

१.२८५ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ ७५
क्षरा त्रिष्टुब् एकादश रुद्राः । रुद्राणां त्रैष्टुभं माध्यंदिनं सवनम् ।
तत् ते माध्यंदिने सवने छन्दस्स्व् अक्षरमक्षरम् अनुसंबाधमानास्
संतृप्यन्ति । द्वादशाक्षरा जगती द्वादशादित्याः । आदित्यानां
जागतं तृतीयसवनम् । तत् ते तृतीयसवने छन्दस्स्व् अक्षरमक्षरम्
अनुसंबाधमानास् संतृप्यन्ति । अनुष्टुर्भैव विश्वे देवाः । सवनैर्
इन्द्राग्नी । स य एवम् एतां देवानां तृप्तीर् वेद तृप्यत्य् आत्मना
तृप्यन्त्य् अस्य प्रजा ॥ २८१ ॥¹
१२ ॥ ३७ ॥
यद् यत्र ह वा एवंविद् यजत एवं विद्वान् याजयति न हैव
तस्य देवा ईशते । यत् तन् नाना गच्छेयुर् यदि च ह भक्षयि-
ष्यन्तो भवन्ति यदि च नाथ हैव गच्छन्ति । यद् इह शुद्धिर्¹
भवति भक्षय

[ ७६ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.२८८ ]
सर्वाणि छन्दांस्य् उवाच बृहतीं पशून् इति । या वा अनुष्टुप् आरुणिना सत्ययज्ञं पौलुषे यत् स्तुता गायत्री भवति स्तूयते
सा बृहती । चतुष्पात्सु वा एषा पशुष्व्प्रहितेषु बृहत्य् अभवत् । त्रिष्टुब् अस्तुता जगती कथं तास् सर्वास् संपद्य माध्यंदिनं
यज्ञम् इति । यो ह्य् एव पशुमान् भवति तं यज्ञ उपनमति । सवनम् उद्यच्छन्तीति । तद् ध न प्रत्युवाच । तेन हैनं जिगाय ।
स्वर्गं लोकम् इति । बृहती ह्य् एव स्वर्गो लोकः ॥ स यत् प्रत्यवक्ष्यद् यस्माद् ब्राह्मणश् च वैश्यश् च क्षत्रियम्
अथ ह संगमन् शैभिस सत्ययज्ञं पौलुषिं पप्रच्छाचार्येण प्रहित अधस्ताद् उपासाते अश्वो यद् अस्याद्याच् अभवताम् अथो यद्
एवैतद् द्वादशाक्षरं पदम् इति ॥ २८५ ॥१२
१ कोशेषु ॰ना॰ ६ ? एवं कोशेषु १० कोशेषु ॰वेदत
२ कोशेषु ॰ना ७ कोशेषु म ११ यलश ॰स्कुर्यात्सम् र व
३ य कोशे रलवश केशे ८ य व ॰स्कृत्यांसम् र ॰स्कुत्यांसम् ॰स्कृत्यासिम्
४ यरलश ॰चा लश ॰स्कुत्यांसम् १२ र ।। ४१ ।।
५ ? य ह्यद् ९ यलश अविदत्
छन्दांसि यद् इमान् लोकान् व्यभजन्तेमम् एव लोकं एव गायत्रीं पुनरुद् उपपल्यायत । ताम् अब्रवीद् यत् ते प्रदानं⁴
गायत्र्य् अभजतान्तरिक्षं त्रिष्टुब् अमुं जगती । ब्रह्म वै गायत्री प्रादां किम् उ न्व् एवेछसीति । सर्वम् एव म आत्मानं प्रयच्छेल्य्
क्षत्रं त्रिष्टुब् विड् जगती । सेयं त्रिष्टुब् अस्मिन्न् अन्तरिक्षे अब्रवीत् । अथ किम् उ मे⁵ भविष्यतीति । समानं नावू अन्नाद्यं
नालनेतुपादनेनारारण्यत१ । सेमां गायत्रीं प्राङ् अभ्यविध्यत् । भविष्यति पुरस् त्वा धास्य इति । तथेति । तां पुरो ऽधत्त ।
ताम् अभ्यतपत् । तस्या अविभेद् आयतनं म उपहरिष्यत इति । तस्यै सर्वम् आत्मानं प्रायच्छत् । तद् यद् गायत्री सर्वम्
ताम् अब्रवीन् नमस् ते ऽस्तु किंकामा माभिविध्यसीति । आत्मानं प्रायच्छत् तस्माद् ब्राह्मणस् सर्वेणात्मना क्षत्रियम्
प्रदानं मे प्रयच्छेल्य् अब्रवीत् । तस्यै द्वे अष्टाक्षरे पदे प्रायच्छत् । अभ्येति⁶ । अथो यज् जगती न सर्वम् इत्यात्मानं प्रायच्छत् तस्माद्
सामूं जगतीम् उपपल्यायत । ताम् अभ्यविध्यत् । ताम् अभ्य- उ क्षत्रात् विड् अपक्रामम् इव चरति । यांयाम् एव तां गायत्री
तपत् । तस्या अविभेद् आयतनं म उपहरिष्यत इति । ताम् च जगती च संप्रत्यच्छतां सैवैषा बृहत्य् अभवत् । तस्माद् बृहत्यै
अब्रवीन् नमस् ते ऽस्तु किंकामा माभिविध्यसीति । प्रदानं त्रीणि चाष्टाक्षराणि पदानि द्वादशाक्षरं च । सैषा गायत्री प्रथमतौ⁷
मे प्रयच्छेत्य् अब्रवीत् । तस्यै द्वादशाक्षरं पदं प्रायच्छत् । सेमाम् युज्यते उच्चा ते जातम् अन्धसा इति । एषा पुरोहितावसाने ।
विन्दते पुरोधां वा पुरोधाग्रानं वा या एवं वेद ॥ २८६ ॥८
१ ? एवं कोशेषु (यरव नालनेतुं॰) ४ कोशेषु नास्ति ७ कोशेषु प्रथमो
२ श अध्य॰ ५ कोशेषु म ८ कोशेषु ॰ध॰
३ यलश अप॰ ६ कोशेषु श्यू ९ र ।। ४२ ।।
अथ बृहत्य् अथ त्रिष्टुप् । तद् एतद् ब्रह्मणा च क्षत्रेण चोभ- ते ह स्म निमेषमात्रम् अभिसंपततः । तानीमानि छन्दांस्य् अब्रु-
यतो ऽन्नाद्यं परिगृहीतम् । ब्रह्मणा च ह वा एनं क्षत्रेण चोभ- वन् सोमम् आहराम यज्ञं तनवामहा इति । सा जगती प्रथमो-
यतो ऽन्नाद्यं परिगृहीतम् उपतिष्ठते य एवं वेद । तस्माद् ब्राह्मणे- दपतद् ओजिष्ठा बलिष्ठा भूयिष्ठा वीर्यवत्तमा मन्यमाना । तस्यै²
न क्षत्रियाय न द्रोग्धव्यं न क्षत्रियेण ब्राह्मणाय । समानं ह्य् एन- परेतायै सोमपालास् त्रीण्य् अक्षराण्यू अविन्दन्त । सैकाक्षरा
योर् अन्नाद्यम् । तस्माद् यद् ब्राह्मणो महद् इव गच्छति क्षत्रि- पुनर् आगच्छद् दीक्षां च पशूंश् चाहजन्ती । तस्माद् य एव
यम् एव स तस्यान्नाद्यस्य द्वितीयं गोप्तारम् इच्छते । यत् पशुमान् भवति तं दीक्षोपनमति ॥
क्षत्रियो ब्राह्मणम् उ एव । विन्दते क्षत्रियं भर्तारं य एवं वेद ॥ अथ त्रिष्टुब् उदपतत्³ । तस्यै परेतायै सोमपाला एकम् अक्षरम्
चतुरक्षराणि ह वा अग्रे छन्दांस्य् आसुर् अयज्ञवाहानि । अथ अविन्दन्त । सा व्यक्षरा पुनर् आगच्छत् तपश् च दक्षिणाश्
हेन्द्रस्य त्रिविष्टपे सोम आस । तं हाग्नयो गन्धर्वा जुगुपुर् एत एव चाहजन्ती । तस्मात् त्रिष्टुभो लोके दक्षिणा नीयन्ते । तस्माद्
धिष्ण्याः । त उ एवाशीविषाः । स हिरण्मय्योः कुड्योर्¹ आस । उ तम् एव तपस् तप्यमानं मन्यन्ते—॥ २८७ ॥४
१ र कुशोर लश कुण्योर् २ रव ते स्यै ३ रव उदपतत्
४ र ।। ४३ ।।
—यो ददत् ॥ तद् एतद् आहुर् धीतम् इव वै तृतीयसवनम् । मुखेन हि तद्
अथ गायत्र्य् उदपतत् । ताम् अनुष्टुम् माता प्रत्यन्वैक्षत । आहरद् इति । सा सोमम् आहृत्याब्रवीद् इमे इतरे छन्दसी आ
तस्मान् माता पुत्रं जनं यन्तं प्रत्यन्वीक्षेत जीवन्न् आहरन्न् वा अहम् इमं सोमम् अहार्षम् एतं यज्ञं तनवा इति । ते
आगच्छेदिति । सा नानैव हस्ताभ्यां सवने समग्रूहाद् इमानि अब्रूतां विवृहे वा आवं स्वो न तस्मा अलम् इति । सैतद् गायत्री
चानयोर् अक्षराणि मुखेनैकं सवनं सह सर्वेणैव यज्ञेनागच्छत् । प्रातःसवनम् उपयुञ्जानाब्रवीद् अहं वा इदं वक्ष्यामीति । तद्

Here is the complete, line-by-line transcription of the page in Devanagari Markdown, following the exact layout of the printed page:

१.२९२ ] जैमिनीयाब्राह्मणम् [ ७७
अवहत् । तत् समस्थापयत् । तस्माद् गायत्रं प्रातस्सवनम् इत्य् त्रैष्टुभं माध्यंदिनं सवनम् इत्य् आख्यायते ॥
आख्यायते ॥ सैतत् तृतीयसवनम् उपायुङ्क्त । तस्यै तृचेन कृतम् आसीत् ।
सैतं माध्यंदिनं सवनम् उपायुङ्क्त । तस्यै तृचेन कृतम् आसीत् । अथ जगती हीयमानामन्वत । साब्रवीद् अप्य् अहम् ऐमीति ।
अथ त्रिष्टुब् धीयमानामन्वत । साब्रवीद् अप्य् अहम् ऐमीति । अपीहीत्य् अब्रवीत् । अहं ते वक्ष्यामि त्वं तु ब्रुवाणेति । ताम्
अपीहीत्य् अब्रवीत् । अहं ते वक्ष्यामि त्वं तु ब्रुवाणेति । तां एकनाक्षरेणोपपरैत् । सैतज् जगती द्वादशाक्षरा भूत्वा तृतीयसव-
त्रिभिर् अक्षरैर् उपपर

[७८ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.२९६ ]

बृहद्रथन्तरे पक्षौ वामदेव्यम् आत्मा यज्ञायज्ञीयं पुच्छम्। स
यावद् अर्क्यवता महाव्रतवताव्रन्द्धे तावद् अवरुन्द्धे य एवं वेद ॥
अथो हैषाधुर्व्यैव कॢप्तिः । आयुर् वै गायत्रं विश्वायु रथन्तरं
समायुर् वामदेव्यं सर्वायुर बृहद् अल्पायुर यज्ञायज्ञीयम् ।
आयुष्मन्तो ह भवन्त्य् एनया तुष्टुवानाः ॥
अथो हास्यैतान्य् एव पञ्च ज्योतींषीद्धान्य् एषु लोकेषु दीप्यन्ते
ऽग्निः पृथिव्यां वायुर् अन्तरिक्ष आदित्यो दिवि चन्द्रमा नक्षत्रेषु
विद्युद् अप्सु । अग्निर् एव रथन्तरस्य वायुर् वामदेव्यस्यादित्यो
बृहतश् चन्द्रमा गायत्रस्य विद्युद् यज्ञायज्ञीयस्य । आपो हि
यज्ञायज्ञीयम् । एताम्य् अस्य पञ्च ज्योतींषीद्धान्य् एषु लोकेषु
दीप्यन्ते य एवं वेद ॥ २९२ ॥२
[L12

१.२९८ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ ७९
बृहद्रथन्तरे वा असृज्येताम् । तद् अनु पशवो ऽसृज्यन्त ।
ये राथन्तरा आसन् रथन्तरं ते ऽन्वसृज्यन्त ये$^१$ बार्हता बृहत्
ते । ते ये राथन्तराः पशवस् त आद्या अथ ये बार्हतास् त
ऽत्तारः । तद् यद् रथन्तरस्यर्चैवापरिष्टाद्भूय प्रस्तौति तस्माद्
राथन्तराः पशवो ऽस्थिप्रतिष्ठाना आद्याः । अथ यस्माद् बृहतस्
स्तोभेन परिष्टाद्भूय प्रस्तौति तस्माद् बार्हताः पशवो मांसप्रति-
ष्ठाना अत्तारः । अत्तुर हास्य सतो बह्व् आद्यं भवत्य् आस्माद्
अत्ता वीरो जायते य एवं वेद ॥
बृहद्रथन्तरे वै मध्यतः प्रजासु गर्भान् धत्तः । तस्माद् यज्ञायज्ञी-
येनैवान्तस्ते$^२$ प्रजनयतः । तद् यद् अष्टाक्षरेण प्रथमस्या ऋचः
प्रस्तौत्य् अष्टाशफांस् ते पशून् गर्भान् धत्तः । यद् द्व्यक्षरेणो-
त्तरयोर् द्विपदस तेन । तद् यद् एवंविदो यज्ञायज्ञीयम् अन्ततः
क्रियते जन्मैव तत् । प्रैव तेन जनयति । तस्माद् यज्ञायज्ञीयस्य
स्तोत्रे वरं दद्यात् । यथा पुत्रे जाते वरं ददाति तथा । तद्धै धि
यजमानस्य जन्म । अथ या एता अपः पत्न्य् उपप्रवर्तयति या
एव तन्न वस्तेर् भिद्यमानस्यापो यन्ति ता एव ताः । अथो अन्नं वा
आपः । यद् एव जाताय्यो ऽन्नाद्यं प्रतिधीयते तद् एवैतत् ।
तद् उ वाङ्निधनं भवति । तस्माद् उ कुमारो जायमान एव
वाचम् अभिव्याहरति ॥ २९७ ॥$^५$
१ कोषेषु नास्ति ३ कोषेषु एवंविधि ५ र ॥ ५३ ॥
२ य ˚वान्तरतः इ ल व श ˚वान्तरः ४ कोषेषु यद्
बृहद्रथन्तरे वा असृज्येताम् । ते समाननिधने असृज्येताम्
अन्तर्निधने वा बहिर्निधने वा । ते अब्रूताम् आजिम् अनयोर्
निधनयोर् अयावेति । तथेति । ते आजिम् ऐताम् । तद् बृहद् उद्-
जयत् । तद् रथन्तरं हीयमानम् अमन्यत । तद् अब्रवीन् मिथुने
ऽन्ते सानुपूर्वं मे योगं प्रयच्छेति । तथेति । तद् अस्य मिथुनम्
अभवत् । तस्मा एतं पूर्वं योगं प्रायच्छद् एतं पूर्वाङ्गम् । पूर्वाङ्गो
ह वै रथन्तरस्य योगो ऽपराङ्गो बृहतो असे इति है रथन्तरस्य
हस् इति बृहतः । न हैते अहर्निधने सत्यनिधने । सत्यं ह वा
एतयोर् निधनम् । तस्माद् उभयसाम्ना यजमान आ सायम् एव
यजेत । उभयम् एव बृहद्रथन्तरे आप्ते । स तमिति । उभे
हैवास्य बृहद्रथन्तरे आप्ते भवतः ॥
तद् आहुर् अन्तर्निधने३ बृहद्रथन्तरे बहिर्निधने३ इति । उभयम्
इति ब्रूयाद् अन्तर्निधने च बहिर्निधने चेति । इदं वै
रथन्तरम् अदो बृहत् । तयोर् इदम् एवान्तरिक्षं निधनम् । तेना-
न्तर्निधने । अथ यत् परेण दिवम् अन्तरिक्षं मन्यन्त एवं परेण
पृथिवीम् आपस् तेनो बहिर्निधने इति ॥
तद् आहुर् बृहद्रथन्तरयोर् अन्तर् वामदेव्यं३ वामदेव्ये ऽन्तर्
बृहद्रथन्तरे३ इति । उभयम् इति ब्रूयाद् बृहद्रथन्तरयोर् अन्तर्
वामदेव्यं वामदेव्ये ऽन्तर् बृहद्रथन्तरे इति । इदं वै रथन्तरम्
अदो बृहत् । इदम् एवान्तरिक्षं वामदेव्यम् । तेन बृहद्रथन्तरयोर्
वामदेव्यम् । अथ यत् परेण दिवम् अन्तरिक्षं मन्यन्त एवं परेण
पृथिवीम् आपस् तेनो वामदेव्यं तेन बृहद्रथन्तरे इति ॥ २९८ ॥$^४$
१ य र व समासम्ना समान लक्ष समासमान- तथा च ताण्ड्यमहाब्राह्मणे १२.३.२१ अस् इति वै राथन्तरं रूपं हस् इति बार्हतम् ॥ ३ य लक्ष नास्ति
२ ? य नास्ति । र व स्ख् ल श रस्त्वां । ४ य ॥ खण्डम् ॥ र ॥ ५४ ॥

[ ८० ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.३०२ ]
'प्रजापतिर् यस्माद् योनेः प्रजा असृजत सो ऽल्वेलायद्
एव । स दीप्यमानो भ्राजमानो ऽतिष्ठत् । सो ऽवेद् अस्ति न्वा
अन्तर् इति¹ । स देवान् अब्रवीद् अस्ति वा इदम् ²अन्तर् इतस्³
सृजध्वम् इति । सो ऽग्निर् गायत्र्या स्वारण्य् असृजतेन्द्रस्
त्रिष्टुभा निधनवन्ति विश्वे देवा जगत्यैळानि प्रजापतिर् अनुष्टुभ-
र्क्समानि । तद् यद् गायत्रं स्वारम् आग्नेयं तद् देवतया यत्
त्रैष्टुभं निधनवद् ऐन्द्रं तद् देवतया यज् जागतम् ऐळं वैश्वदेवं
तद् देवतया यद् आनुष्टुभम् ऋक्समं प्राजापत्यं तद् देवतया ॥
तद् उ ह स्माहेयपिस् सौमापो न बृहद्रथन्तरे यज्ञं कल्पयतः ।
उभे वै ते अन्तर्निधने वा बहिर्निधने वा । स्वार

१.३०६ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ ८१
अथैतेभ्यस् त्रिभ्यो रूपेभ्यो मध्यंदिनान् नेयाद् अन्धस्वतो
मरुत्वतः प्रत्नवतः । अन्नं वा अन्धो वीर्यं मरुत्सत् स्वर्गो लोकः
प्रत्नः । यद् अन्धस्वत इयाद् अन्नाद्यात् तद् ईयात् । यन्
मरुत्वत इयाद् वीर्यात् तद् ईयात् । यत् प्रत्नवत इयात् स्वर्गात्
तल् लोकाद् ईयात् । स यण् एतेषां सर्वेषाम् अवकाशं न विन्देन्
मरुत्वत एव नेयात् । वीर्यं वै मरुत्वतः । वीर्येण वै कर्म क्रियते
वीर्येण सर्वम् अभ्यश्नुते । तस्मान् मरुत्वत एव नेयाद् इति ॥
अथैतां स्वरेण गायत्रीम् अभ्यारोहति । प्राणस् स्वरः । प्राणेनैवैतत्
प्राणम् अभ्यारोहति । न वै प्राणः प्राणं हिनस्ति । स यत् स्वरेण
गायत्रीम् अभ्यारोहति प्राणम् एव तत् प्रथमो यज्ञस्य दधाति ।
तस्माद् अयं प्राणः प्रथमो हितः ॥
अथो आग्नेयम् एतद् देवतया यत् स्वारम् । आग्नेयम् एतत्
छन्दो यद् गायत्री । अग्निनेव तद् अग्निम् अभ्यारोहति । अग्निर्
वै पथिकृद् देवतानाम् । येन वै केन चाग्निर् एति पन्थानम् एव
कुर्वन्न् एति । स यत् स्वरेण गायत्रीम् अभ्यारोहत्य् अग्निम् एव
तत् पथिकृतं प्रथमो यज्ञस्य युनक्ति । सो ऽग्निनेव कृतं पन्थानम्
अन्वेति । स ³यथा पथा³ यन्न् एवम् एव स्वस्त्य् अरिष्ट उदचं
समश्नुते य एवं विद्वान् स्वरेण गायत्रीम् अभ्यारोहति ॥ ३०३ ॥⁴
१ ? कोशेषु मरुवतस् २ कोशेषु ईं ३-३ व यथापथा
४ र ॥ ५ ॥
निधनेन द्वितीयेनाभ्यारोहति । इन्द्रो¹ वै निधनम् । इन्द्रो
वै श्रेष्ठी² देवतानाम् । यन्न वै श्रेष्ठी³ ग्रामाग्रं प्रतिपद्यते न वै तत्र
रिष्टिर अस्ति । सो ऽरिष्टस् स्वस्त्य् उदचं समश्नुते य एवं
विद्वान् निधनेन द्वितीयेनाभ्यारोहति ॥
अथो एतौ ह वा आशिषौ देवतानां यद् इन्द्राग्नी । स यथाशिषौ
वहिष्ठौ धूर्वोपयुञ्जीत तादृक् तत् ॥
अथैताम् इळायां बृहतीम् अभ्यारोहति । पशव इळा पशवो
बृहती । पशुभिस् तत् पशून् समाकरोति । भूयो वै पशवः
पशुभिस् समाकृताश् शोभन्त इति ॥
स यन् निधनेनाभ्यारोहेद्—वज्रो वै निधनम्—वज्रं पशुषु विवर्ते-
येत् । स यद् इळाया अवकाशान् न विन्देत् स्वरेणाभ्यारोहेत् ।
प्राणस् स्वरः पशवो बृहती । प्राणम् एव तत् पशुषु दधाति ॥
अथैनत् त्रिणिधनं द्वितीयं भवति । त्रयो वा इमे लोका वज्रा
एते । यन् निधनान्य् एभ्यो लोकेभ्य एतैर् वज्रैस् सर्वं पाप्मानम्
अपहते । अथो हास्यैत एव वज्रा एषु लोकेषु सर्वं पाप्मानम्
अपसेधन्तस् तिष्ठन्ति । अथो त्रीणि यज्ञस्य छिद्राणि । ⁵तद् द्वे
अपि यत् तस्य आयतन एकं भवति⁵ ॥ ३०४ ॥⁶
१ कोशेषु इन्द्रोनिधनं ३ रव यदि ५ र ॥ ६ ॥
२ एवं कोशेषु ४-४ ? एवं कोशेषु
अथैतां स्वरेण त्रिष्टुभम् अभ्यारोहति । प्राणस् स्वरः ।
पुरुषसंमित एष यत् पवमानः । स्वारं पुरस्ताद् भवति स्वारम्
उपरिष्टात् । ताव् इमौ पुरुषस्य प्राणापानौ विपर्यूढौ । ताभ्यां
विष्वग्वि स्वरति¹ ॥
अथ रथन्तरम् । रेतस्सित्किर् एव सा ॥
अथ वामदेव्यं स्वारम् । प्राणो वै स्वरः । अस्मिन्न् एवैतद् रेतसि
सिक्ते प्राणं प्रतिष्ठापयति ॥
अथ नौधसं निधनम् । जन्मैव तत् । प्रैव तेन जनयति ॥
अथ कालेयम् ऐळम् । पशवो वा इळान्नं पशवः । यद् एव
जाताभ्यो ऽन्नाद्यं प्रतिधीयते तद् एवैतत् ॥
अथाथैतस्य पवमानस्य गायत्र्य् उक्तब्राह्मणा ॥
अथैतां स्वरेण ककुभम् अभ्यारोहति । प्राणस् स्वरो विवृहः
ककुप् । विवृह एव तत् प्राणं दधाति । स यन् निधनेनाभ्या-
रोहेद्—वज्रो वै निधनम्—यथोपतापिनं² दण्डेन हन्यात् तादृक्
तत् । अथ यत् स्वरेणाभ्यारोहति प्राणम् एवास्याम् एतद्
दधाति । भिषज्यत्य् एवैनाम् एतेन ॥
अथैतां निधनेनोष्णिहम् अभ्यारोहति । वज्रो वै निधने पशव
उष्णीक् । जीर्णा इवैतर्हि तृतीयसवने पशवो भवन्ति । तस्माज्
जीर्णं पशुम् आहुर् अर्थम् एनेन क्रमितति³ । अथो वज्रेणाभिषज्य
शासने⁴ विकारं⁵ सृजसे⁶ ॥
अथ यन् निधनेन बृहतीं परिचक्षते युवान इवैतर्हि पशवो
भवन्त्य् अजीर्णा इव । तस्माद् युवानं पशुम् आहुर् जीववरणी⁷
र्न इति ॥ ३०५ ॥९
१ ? कोशेषु रस्वरति ४ ? व शासेन ७ ? यव ॰चरणी
२ कोशेषु यथा पितादिनं ५ ? यलश विद्धारं र विकारा ८ ? एवं कोशेषु
३ ? यव कुर्वीतति र क्रमीनति ६ ? व मुंञ्जते ९ र ॥ ७ ॥
अथ तां स्वरेणानुष्टुभम् अभ्यारोहति । प्राणस् स्वरो वाग्
अनुष्टुप् । तद् वै दैव्यं मिथुनं यद् वाक् च प्राणश् च । दैव्यम्
एव तन् मिथुनं दधाति । स यन् निधनेनाभ्यारोहेद्—वज्रो
वै निधनम्—वज्रेण दैव्यं मिथुनं वीयात् । स यदि स्वरस्याव-
काशं न .विन्देद् वाङ् निधनेनाभ्यारोहेत् । वाग् अनुष्टुब् वाङ्
निधनम् । न वै वाग् वाचं हिनस्ति ॥
अथैनन् मध्येनिधनं द्वितीयं भवति । वाग् वा अनुष्टुप् । तद्
वाचो ऽनुष्टुभो मध्येनिधनं भवति । रेतस्सित्किर् एव सा ।
तत् सहिङ्कारं भवति । नाभिर वै हिंकारः । नाभ्यो ह वै धृता
गर्भा अवाचीनबिलेभ्यो नावपद्यन्ते । नाभिधृता¹ ह वै गर्भाः ॥
तस्यैतद् दशाक्षरं मध्येनिधनं भवति । दशाक्षरा विराड् अन्नं
विराट् । एतद् ध वै तद् गर्भा अन्नम् अनश्नन्त उपजीवन्ति ॥
अथैतां स्वरेण जगतीम् अभ्यारोहति । प्राणस् स्वरः । पुरुषसंमित
एष यत् पवमानः । स्वारं पुरस्ताद् भवति स्वारम् उपरिष्टात् ।