हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

S
636·961
. P154 h.r.

ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः।
हस्त्यायुर्वेदप्रस्तावना ।
गोपालसेवासततानुरक्तश्रीमाधवाधीशसुदृष्टिदृष्टे ॥
लक्ष्मीसमुल्लासितकान्तिचन्द्रामात्यप्रसादेन निरन्धकारे ॥ १ ॥
ढूण्ढारदेशे जयपत्तनेऽस्मिन्नधीतिना संस्कृतशास्त्रसार्थे ॥
दाधीचधीमच्छिवदत्तनाम्ना प्रयतते शोधनभूमिकार्थम् ॥ २ ॥
'धर्मार्थकाममोक्षाख्यपुरुषार्थचतुष्टयसंपत्तिर्हि शरीरस्थित्यधीना' इत्यत्र न केषामपि
विप्रतिपत्तिः । शरीरस्थितिश्चाऽऽयुर्वेदज्ञानाधीना । आयुर्वेदश्च मनुष्याणां ब्रह्मसनत्कुमा-
राश्विनीकुमारादिभिर्बहुभिर्ऋषिभिरिव गजाश्वादीनां तिरश्चामपि पालकाप्यशालिहोत्रा-
दिभिर्महत्या कृपया निर्मितः । तत्र मनुष्यायुर्वेदे चरकसुश्रुतवाग्भटादिग्रन्थानां प्रसि-
द्धत्वाद्बहुत्र मुद्रितत्वाच्च गजायुर्वेदे कस्यापि ग्रन्थस्यामुद्रणेनाप्रसिद्धत्त्वाद्बहुत्र टीका-
ग्रन्थेषु 'इति पालकाप्यः' इत्यस्यैव प्रायशो दर्शनेन पालकाप्यविरचितहस्त्यायुर्वेदस्यैव
प्रकाश्यत्वं मन्यमानेन 'आपटे' इत्युपाख्यचिमणाजीतनुजेन महादेवशर्मणाऽऽनन्दाश्र-
मनिवासिना प्रोत्साहितोऽहमिमं ग्रन्थं चतुर्भिः पुस्तकैः संमेल्य शोधयित्वाऽऽनन्दा-
श्रमाय मुद्रणाय समर्पितवान् ।
एतद्धस्त्यायुर्वेदनिर्माणदेशकालज्ञानस्याप्यावश्यकत्वमिति कृत्वा तद्विषयेऽपि यथा-
विधि यथामति प्रयतते ।
तत्र देशस्तु—
'अङ्गदेशेष्वभूच्छ्रीमाञ्रोमपादो महीपतिः' ।
'अङ्गराजो महाप्राज्ञश्चम्पायां पृथिवीपतिः ।
महाप्रभावमासीनं पालकाप्यं स्म पृच्छति' ।
इत्यादिना तत्र तत्र समुपलभ्यमानेनाङ्गदेशे चम्पानगरीरूपो व्यक्तमत्रैव निर्णीतः ।
कालस्तु—
'इक्ष्वाकूणां कुले जातो भविष्यति सुधार्मिकः ।
नाम्ना दशरथो राजा श्रीमान्सत्यप्रतिश्रवः ॥
१ श्रीमन्महाराजाधिराजश्री १०८ युतसवाईमाधवासिंहजी (G. C. S. I.) वर्मणां सौम्यदृ-
ष्ट्या दृष्टे । २ रायबहादुरबाबूसाहेबश्रीकान्तिचन्द्रमुखर्जी (C. I. E.) शर्मणां प्रसन्नतया
३ उद्योताविजृम्भाऽन्यायरूपान्धकारशून्ये ।

( २ )
अङ्गरामेन सख्यं च तस्य राज्ञो भविष्यति ।
कन्या चास्य महाभागा शान्ता नाम भविष्यति ॥
पुत्रस्त्वङ्गस्य राज्ञस्तु रोमपाद इति श्रुतः ।
तं स राजा दशरथो गमिष्यति महायशाः ' ॥
इत्यादिना रामायणबालकाण्डकथानेकेनाङ्गाधिपरोमपादस्य दशरथस्य च सख्य-
वर्णनेन समकालवृत्तित्वनिश्चयेन रोमपादमहाराजप्रश्नोत्तरदातृपालकाप्यमुनेरपि दशर-
थसमकालवर्तित्वमेव निश्चीयते । अत एवाग्निपुराणे भगवता व्यासेनापि षट्सप्तत्यधिक-
द्विशत(२७६)मितेऽध्याये गजायुर्वेदः पालकाप्योपदेशरूप एव दर्शितः । अग्नि-
पुराणस्य भगवद्वेदव्यासारचितत्वमावेदयन्त आधुनिकास्तु 'अष्टादशपुराणानां कर्ता
सत्यवतीसुतः' इत्यापामरप्रसिद्धिप्रतिकीलिता एव न श्रद्धालुभिरादरणीयाः । 'दशर-
थमहाराजप्रादुर्भावसमयस्तु चतुर्विंशस्त्रेतायुगः'

अथ हस्त्यायुर्वेदाध्यायविषयानुक्रमः ।
तत्र प्रथमं महारोगस्थानम् ।

[स्तम्भः १]

विषयाः | अ०
मङ्गलाचरणम्, वनचारिगजास्वायत्तीकर-
णचिन्ताक्रान्तर रोमपादनृपेण गौतमादिमुनि-
समागमवर्णनम्, प्रसङ्गादङ्गादक्षिणतीरवर्ण-
नम्, गौतमादीन्प्रति रोमपादकृतसुप्रप्रद-
त्तस्ववरकथनं वनचारिगजानां विविधदा-
नयने तत्प्रार्थना च । गजानयनार्थं गौतमा-
दिप्रेषितदूतान्प्रति पालकाप्यमुनेर्गजानां च
दर्शनकथनम्, प्रसङ्गात्पालकाप्यस्य तदाश्र-
मस्य च वर्णनम्, चम्पासमीपे रोमपादकृत-
गजानयनं गौतमादीन्प्रति गजशिक्षणे रोम-
पादकृतप्रार्थना च । पालकाप्यं प्रति रोमपा-
दकृततदीयजन्मनामगजप्रीतिशिक्षणादिप्रश्न-
वर्णनम् । प्रसङ्गाद्दीर्घतपोमुनिदत्तशापचिन्ता-
क्रान्तगजान्प्रति ब्रह्मकृतभाविहस्त्यायुर्वेद-
विदुत्पत्तिकथनवर्णनं प्रसङ्गाद्यक्षिणीकृतसाम-
गायनर्ष्यमुनिधर्षणकथनं करेणुकृतसामगा-
यनमुनिसरेतोमूत्रप्राशनवर्णनं तद्गर्भधारणव-

हस्त्यायुर्वेदाध्यायविषयानुक्रमः—

[स्तम्भ १]

[स्तम्भ २]

द्वितीयं क्षुद्ररोगस्थानम् ।

[प्रथमं महारोगस्थानम् - विषयानुक्रमणिका (अवशिष्टभागः)]

[वामस्तम्भः]

विषयाः अ०
˚त्साकथनं धान्यव्यापदुत्पत्तिनिदानचिकि-
त्साकथनं वारिव्यापदुत्पत्तिनिदानचिकित्सा-
कथनमुपधानव्यापदुत्पत्तिनिदानचिकित्साकथनं
च ... ... ... ... १६
सन्न्यादिसप्तविधशोफस्य नामोत्पत्तिस्था-
नकथनम्, शुद्धशोफस्य वातजादिभेदषट्-
कंकथनं वातिकशुद्धशोफस्य स्वेदकर्मकथनं
विलेपनकथनं च। सप्तविधशोफस्य सान्तर्भे-
दमुत्पत्तिनिदानादिकथनमसाध्यशोफनामक-
थनं च ... ... ... ... १७
स्वेदस्य वापीभङ्गाद्यनेकविधत्वकथनं

[दक्षिणस्तम्भः]

विषयाः अ०
वापीभङ्गादिस्वेदस्य प्रत्येकमुत्पत्तिप्रकारगु-
णादिकथनं च । पाकल्रोगस्य हवनेदेवता-
र्चनब्राह्मणभोजनगोदानादिभिः शान्तिक-
रणकथनं मन्त्रपठनादिभी राक्षसपिशाचादि-
भ्यो रक्षाकर्मकथनं नवप्रहाद्युद्देश्यकबलिदा-
नकथनं भूतिकर्मविधिकथनं च । नेत्ररो-
गाणां नामसंख्यास्थानादिकथनं नेत्रजातिक-
थनं दृष्ट्रिजातिकथनमसाध्यनेत्रस्वरूपकथनं
प्रावारक्यादिविंशतिनेत्ररोगाणां प्रत्येकमुत्प-
त्तिनिदानचिकित्साकथनं च ... ... १८

समाप्तं चैतन्महारोगस्थानं प्रथमम् ।

अथ क्षुद्ररोगस्थानं द्वितीयम् ।

[वामस्तम्भः]

विषयाः अ०
वमथुरोगस्य दोषजागन्तुकभेदद्वयकथनं
दोषजवमथुरोगस्योत्पत्तिनिदानचिकित्साक-
थनं छर्दिप्रादुर्भावचिकित्साकथनमागन्तुकव-
मथुरोगस्योत्पत्तिनिदानचिकित्साकृच्छ्रसाध्या-
साध्यत्वकथनं च ... ... ... १
अतीसाररोगस्य पक्वाशयसमुत्थामाशयस-
मुत्थभेदद्वयकथनं द्विविधातीसारस्योत्पत्ति-
निदानचिकित्सासाध्यासाध्यत्वलक्षणकथनं च २
मदनजगन्धकस्योत्पत्तिनिदानचिकित्सामू-
र्छापरिहारप्रकारादिकथनम् ... ... ३
तृणशोषीरोगस्योत्पत्तिनिदानचिकित्साक-
थनमुत्पत्तिसमकाले परिहारकथनं वृद्धस्याप-
रिहारत्वकथनं च... ... ... ४
कर्मातिनीतरोगस्योत्पत्तिनिदानचिकित्सा-
कथनम् ... ... ... ... ५
हस्तिशालांप्रति जिगमिषोरज्ञातमान-
वस्य निषेधकरणकथनम्, विषदातृपुरुषस्य
लक्षणकथनं गजभक्ष्यान्नपानादेः सविषत्वा-
दिज्ञानार्थं पूर्वे मार्जारवायसादिभ्यो प्रासदा-
नकथनं सविषान्नादिभक्षणेन मार्जारवायसा-
दिचेष्टाकथनं च। सविषान्नादेरभिजलप्रक्षे-
पतज्जन्यविकारादिकथनम्, सविषतैलदु-
ग्धादीनां स्वरूपकथनम् , गजगतविषस्य

[दक्षिणस्तम्भः]

विषयाः अ०
निदानचिकित्साकथनं विषस्य मूलजादिभेद-
त्रयकथनं च ... ... ... ६
दूषीविषस्योत्पत्तिकार्यादिकथनम् ... ७
त्वङ्मांसादिदशस्थानगतविषस्य प्रति-
स्थानं लक्षणासाध्यासाध्यत्वकथनम्, प्रसङ्गा-
द्विषाभिभूतगजभिन्नानां भूतानां सप्तवेगग-
मनकथनं विषाभिभूतगजानां वेगत्रयागमन-
लक्षणकथनं साध्यविषाणां निदानमन्त्रौष-
धिभिः परिहारप्रकारकथनं च ... ... ८
दग्धविद्धस्य निदानचिकित्सादिकथनम् ९
सर्पदंशनस्य दष्टादिभेदत्रयकथनं सर्प-
कोपादिकारणपञ्चककथनं च । पन्नगानां भेद-
चतुष्टयकथनं प्रत्येकं स्वरूपकथनं च । चतु-
र्विधपन्नगदंशनस्य प्रत्येकं निदानचिकित्सा-
मन्त्रपठनप्रकारादिकथनम्... ... ... १०
स्फोटिकाया उत्पत्तिनिदानचिकित्साकथनं
साध्यासाध्यलक्षणकथनं च । प्रसङ्गात्पशू-
न्प्रति वसिष्ठदत्तविषाभयकथनं गजानां स्फो-
टिकाकदाचिद्भाविकत्वकथनं लूतोत्पत्तिनिदान-
चिकित्साकथनं च... ... ... ११
अपवादबद्धस्योत्पत्तिनिदानादिकथनम् १२
पूर्वाबद्धस्य नामान्वर्थताकथनमुत्पत्तिकथन-
मरण्यगमने विनाऽसाध्यत्वकथनं च । मुख-

हस्त्यायुर्वेदाध्यायविषयानुक्रमे—

[वामभागः / Left Column]

[दक्षिणभागः / Right Column]

द्वितीयं क्षुद्ररोगस्थानम् ।
विषयाः अ० विषयाः
मुक्ततत्सर्वलक्षणयुक्तस्य दशाहात्परमसाध्य- नामकथनं प्रत्येकं निदानकथनं वातादिहेतु-
त्वकथनं च ... ... ... ... ५१ पञ्चकमदस्रावस्य प्रत्येकं चिकित्साकथनं च
लुसरोगोत्पत्तिनिदानचिकित्साकथनम्, , कर्णवालजकृमीणां निदानचिकित्साकथनं
शूलरोगस्य सपित्तवातजसकफवातजभेदद्व- साध्यासाध्यलक्षणकथनं च ... ...
यकथनमुत्पत्तिनिदानचिकित्साकथनं प्रसङ्गा- कर्णरोगोत्पत्तिनिदानचिकित्साकथनम्...
न्मदनोद्देश्यकहरकोपादितत्प्रथमानिमित्तिप्र- अभक्तच्छन्दोत्पत्तिनिदानचिकित्साकथनम्
कारकथनं च ... ... ... ... ५२ भक्तप्रासोपरुद्धनिदानचिकित्साकथनम्
शारदरोगस्य स्थूलादिभेदचतुष्टयकथनम्, द्रोणीकोशफस्य वातजादिभेदपञ्चक-
स्थूलशारदस्योत्पत्तिनिदानचिकित्साकथनं कथनम्, वातजद्रोणीकोस्योत्पत्तिनिदानचि-
कृशशारदस्योत्पत्तिनिदानचिकित्साकथनं कित्साकथनं पित्तजद्रोणीकोस्योत्पत्तिनिदान-
प्राकृतशारदस्योत्पत्तिनिदानचिकित्साकथनं चिकित्साकथनं कफजद्रोणीकोस्योत्पत्तिनिदा-
लौहितशारदस्योत्पत्तिनिदानचिकित्साकथनं च ५३ नचिकित्साकथनं रक्तजद्रोणीकोस्योत्पत्तिनि-
मधुमक्षिकादंशनस्य निदानचिकित्सा- दानचिकित्साकथनं संनिपातजद्रोणीकोस्योत्प-
कथनम् ... ... ... ... ५४ त्तिनिदानचिकित्साकथनमुपेक्षणातप्राणहरत्व-
छवीदोषस्यैकादशभेदनामकथनं प्रत्येकं कथनं च ... ... ... ...
तदुत्पत्तिनिदानचिकित्सासाध्यासाध्यत्वकथनं अतियातस्य निदानचिकित्साकथनम्...
च ... ... ... ... ... ५५ गुल्मरोगस्य वातंजादिपञ्चविधत्वकथनम्,
मृत्तिकाया देशवर्णभेदेन गुणदोषकथनं वातजगुल्मोत्पत्तिनिदानचिकित्साकथनं पित्त-
वन्यानां मृद्भक्षणेऽपि नीरोगताहेतुकथनं जगुल्मोत्पत्तिनिदानचिकित्साकथनं कफजगु-
ग्राम्याणां मृद्भक्षणे रोगोत्पत्तिहेतुकथनं मृद्भ- ल्मोत्पत्तिनिदानचिकित्साकथनं रक्तजगुल्मो-
क्षणजन्यरोगणां निदानचिकित्साकथनं त्पत्तिनिदानचिकित्साकथनं संनिपातजगुल्मो-
साध्यासाध्यैलक्षणकथनं च ... ... ५६ त्पत्तिनिदानचिकित्साकथनं च ... ...
ग्रहणीदोषस्य वातिकादिभेदत्रयकथनं हृद्रोगस्य वातिकादिभेदत्रयकथनम्, वा-
वातिकग्रहणीदोषस्योत्पत्तिनिदानचिकित्सा- तिकहृद्रोगोत्पत्तिनिदानचिकित्साकथनं पैत्ति-
कथनं पैत्तिकग्रहणीदोषस्योत्पत्तिनिदानचि- कहृद्रोगोत्पत्तिनिदानचिकित्साकथनं कफज-
कित्साकथनं कफजग्रहणीदोषस्योत्पत्तिनि- हृद्रोगोत्पत्तिनिदानचिकित्साकथनं च ...
दानचिकित्साकथनं च ... ... ... ५७ गात्ररोगाणां वातिकादिभेदचतुष्टयकथ-
आमस्योत्पत्तिनिदानचिकित्साकथनमुपेक्ष- नम्, वातिकगात्ररोगोत्पत्तिनिदानुचिकित्सा-
णात्कृच्छ्रसाध्यत्वासध्यत्वकथनं च ... ५८ कथनं पैत्तिकगात्ररोगोत्पत्तिनिदानचिकित्सा-
कोष्ठकृमिनिदानचिकित्साकथनम् ... ५९ कथनं क

• हस्त्यायुर्वेदाध्यायविषयानुक्रमे—
अथ तृतीयं शल्यस्थानम् ।

[वामभागः / Left Column]

[दक्षिणभागः / Right Column]

चतुर्थमुत्तरस्थानम् ।
विषयाः अ० विषयाः
दन्तनाडीनिदानचिकित्साकथनम् ... १७ थनम् ... ... ...
दन्तचिकित्साकथनम् ... ... १८ एकविंशतिलूतानां नामसंख्याकथ-
शिराच्छेदप्रकारकथनं छेद्ययोग्यायोग्य- नकप्रका- [न्प्रका-] पठनादिपरिहारप्रकारकथनं च ...
शिराकथनं च ... ... १९ विषकीटोत्पत्तिनिदानचिकित्साकथनम् ,
ससोत्तरशतमर्मकथनं तेषां स्थानप्रमाण- व्यालदष्टनिदानचिकित्सासाध्यासाध्यलक्ष-
कथनं छविषट्ककथनं च । सद्यःप्राणहरम- णकथनं च ... ...
र्मकथनं विलम्बप्राणहरमर्मकथनं तत्संख्या- शरीरस्य हस्तमुखादिपञ्चदशभागकथनम्
कालावधिकथनं च । वैगुण्यकरमर्मकथनं प्रतिभागगतप्रदेशानां नामसंख्याकथनं शरी-
तेषां लक्षणादिकथनं च ... ... २० रगतसर्वप्रदेशानां समष्ट्यङ्ककथनं च ...
शुनः सविषत्वे कारणकथनं

हस्त्यायुर्वेदाध्यायविषयानुक्रमः—

[स्तम्भः १]

विषयाः ... अ०
...निर्माणकथनं च ... ... ... ६
...धिकथनं दुर्विरेफिकातिविरे-
चितलक्षणकथनं च ... ... ... ७
भेदेन भक्षणयोग्यशुष्काईयवस-
कथनम् ... ... ... ... ८
सूचक लक्षणकथनं तद्भेदेन मरणाव-
च... ... ... ... ९
कल्पनाप्रकारकथनं तयोयोग्यायोज्य-
आदिकथन मयोग्य कालावस्थयोर्दन्त-
करणेऽमात्यव्यसनादिकथनं च । दन्त-
थनं कल्पनाकरणयोग्यदन्तकथनं
ठकरणकथनमुत्तमादिभेदेन तत्परिमा-
थनं च ... ... ... ... १०
वीर्यविपाककथनं वातपित्तकफादीनां
दीपक रसकथनं च ... ... ... ११
मादिभेदेनेक्षुदानपरिमाणकथनं तद्गु-
धनं च ... ... ... ... १२
तश्च विस्तरेण नस्यदानविधिकथनम् १३
क्षिरोगघ्नश्रीविजयाभिधगुटिकानिर्माणप्र-
यनं रक्तपित्तदाहशामकवर्तिकरणप्र-
थनं प्रपौण्डरीकादिरसक्रियाकथनं नी-
भिधगुटिकाकरणप्रकारकथनं कल्का-
गंञ्जनयोर्विधिकथन मनेकविधेनेत्ररोग-
चिकित्साकथनं च ... ... ... १४
लस्य संवत्सरायनादिवित्रिक्षाभेदेनाने-
तकथनमृतुषट्कभेदेन पिण्डदानकथन-
नादिदानस्नानसेकादिप्रकारकथनं च... १५
ान्नाय जलदाननिषेधानेकेषुविधिहेतु-
सहैतुकमुत्तरंकथनम् ... ... १६
मादकक्षीरसर्पिरादीनामभ्रपाचनमांस-
प्रक्रियाकथनम् ... ... ... १७
क्षीरपानविधिकथनम् ... ... १८
उत्तममध्यमाधमभेदेन सुराया गुणदोष-
सुरापानानन्तरकरणीयं प्रतिपानविधि-
षिद्धकभेदेन गुड़लवणादिमिश्रणकथनं
श्चांक्षादिमिश्रितसुराया विशेषगुणाव-
...च ... ... ... ... १९
नविधानकथनम् षट्कभेदेन तैल्य-
मगलदानकथनं च ... ... २०

[स्तम्भः २]

विषयाः ... अं०
क्षीरस्य सामान्यगुणकथनं गव्यमाहिषा-
यष्टभेदकथनं प्रत्येकं तद्गुणकथनं च ... २१
श्रीगजोत्पत्तिकथनं प्रसङ्गाद्देवदानवयोरु-
द्वुकंथनं मेघांन्भिधैरावणसुतं प्रति शिवदत्त-
वरकथन मषाढ्यां वैद्यकर्तव्यपूजाप्रकारक-
थनं गजारोहणादिकथनं च ... ... २२
विस्तरेण सर्पिस्तैलाद्यनेकद्रव्यदानस्य
प्रत्येकं हेतुगुणकथनम् ... ... २३
स्निग्धास्निग्धातिस्निग्धादीनां प्रत्येकं
लक्षणकथनं विरिक्तदुर्वरिक्तादीनां प्रत्येकं
लक्षणकथनं च ... ... ... २४
यवसस्य भेदद्वयकथनमाहारस्य भेदत्र-
यकथनं देशस्य भेदत्रयकथनं प्रत्येकं तल्लक्ष-
णादिकथनं च ... ... ... २५
वातप्रकृतिकस्य सत्त्वशरीरायुरादिलक्ष-
णकथनं पित्तप्रकृतिकस्य सत्त्वशरीरायुरादि-
लक्षणकथनं कफप्रकृतिकस्य सत्त्वशरीरायुरा-
दिलक्षणकथनं च... ... ... २६
गव्यमाहिषाद्यष्टविधमूत्रकरीषयोः प्रत्येकं
गुणदोषकथनम् ... ... ... २७
लशुनस्योत्पत्तिकथनं मूलबीजादिभेदेन
मधुरतिक्तादितद्रसभेदकथनमनुपानभेदेन त-
द्गुणदोषादिकथनं च ... ... ... २८
पिप्पलीशृङ्गवेरादिमिश्रितलवणदानप्रका-
रकथनं तद्गुणादिकथनं च... ... ... २९
गजानामारण्यकादिभेदचतुष्टयकथनं प्र-
त्येकं तल्लक्षणकथनं च पांशुदानप्रकारकथनं
तद्गुणकथनं च ... ... ... ३०
रसरक्तमांसादिसप्तधातुसमुत्थसप्तमदाव-
स्थाकथनं प्रत्येकं लक्षणकथनं सप्तमावस्थो
प्राप्तस्य मरणागमनकथनं तत्कारणादिक-
थनं च ... ... ... ... ३१
ग्राहस्य नागत्तन्दुकभेदद्वयकथनं नागप्रा-
हस्योत्पत्तिनिदानासाध्यत्वकथनं तन्तुकग्राह-
स्योत्पत्तिनिदानचिकित्सादिकथनम् ... ३२
जलजहस्तिस्वरूपकथनं तत्स्थानस्थलजल-
पानादिना गजानां मरणागमनकथन मष्टमीच-
तुर्दश्यमावास्यासु नदीयज्ञविधानेन तदुद्देश्य-
कवर्लिदानादिकथनं च ... ...

चतुर्थमुत्तरस्थानम् ।
विषयाः | अ० | विषयाः
जलौकानां द्वादशजातिकथनं सविषानि- | | गजनीराजनाविधिकथनं तत्कालकारणा-
र्विषभेदद्वयकथनं प्रत्येकमुत्पत्तिस्थानलक्षणा- | | दिकथनं गजशान्तियोग्यशुभतिथिनक्षत्र-
दिकथनं च ... ... ... ... | ३४ | सावित्रादिमुहूर्तकथनं गजशान्तिविधिकथनं
गजशालायां भूतानां व्याधिरूपेण संचा- | | विष्णुप्रजापत्यादिदेवतानां पूजाप्रार्थनाप्रका-
रंकथनं तद्धेतुकथनं रौद्रवैष्णवपाकयोः स्व- | | रकथनं हवनकालिकमन्त्रपठनप्रकारकथनं
रूपकथनं तद्दर्शने गजानां भीत्युत्पत्तिकथनं | | गजरक्षणे विष्णुप्रजापत्यादीनां प्रार्थनाप्रका-
तत्कारणीभूतार्भिशापकथनं ज्वरसंचारलक्षण- | | रकथनं हवनकालिकवह्निधूमस्वरूपभेदेन गज-
कथनं ज्वरपरिहारार्थं शिवविष्णुपूजाभूतब- | | शब्दभेदेन च शुभाशुभसूचकत्वादिकथनं च
लिदानादिकथनं च ... ... ... | ३५ |
समाप्तमिदमुत्तरस्थानं तुरीयम् ।
इति हस्त्यायुर्वेदाध्यायविषयानुक्रमः समाप्तः ।

The provided image is completely blank and contains no visible text, Sanskrit verses, or diagrams to transcribe. Please upload an image with visible content.

पालकाप्यमुनिविरचितो
पालकाप्यापरनामधेयो गजायुर्वेदः ।

The provided image is completely blank (white) and contains no visible text, diagrams, or content to transcribe.

Please re-upload or provide a clear image of the page you would like transcribed.

ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः ।
पालकाप्यमुनिविरचितो
हस्त्यायुर्वेदः ।
तत्र प्रथमं महारोगस्थानम् ।
तत्र प्रथमो वनानुचरिताध्यायः ।
श्रीगणेशाय नमः ॥
प्रत्यूहव्यूहविच्छेदकारणं गणनायकः ॥
जयति स्थिरसंपत्तिर्गजभक्तनिदर्शनः ॥ १ ॥
आमोदश्च प्रमोदश्च सुमुखो दुर्मुखस्तथा ॥
अविघ्नो विघ्नहर्ता च हेरम्बो गणनायकः ॥ २ ॥
लम्बोदरो गजमुखो धूम्रकेतुर्गजाननः ॥
सर्वकार्येषु हेरम्बनामान्येतानि संस्मरेत् ॥ ३ ॥
वनानुचरितमध्यायं व्याख्यास्यामः—
अङ्गानामधिपः श्रेष्ठः श्रीमानिन्दुसमद्युतिः ॥
वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः ॥ ४ ॥
येनेयं पृथिवी सर्वा सशैलवनकानना ॥
चतुःसागरपर्यन्ता भुक्ता ह्यमिततेजसा ॥ ५ ॥
स रोमपादो नृपतिश्चक्रवर्ती महायशाः ॥
मेधावी धर्मवान्धीरो निर्जितारिः प्रतापवान् ॥ ६ ॥
*अङ्गदेशेष्वभूच्छ्रीमान्रोमपादो महीपतिः ॥
गजारोहणशक्केव(?) धृतबुद्धिर्जितश्रमः ॥ ७ ॥

• अयमर्धश्लोकः कपुस्तके नास्ति । उत्तरार्धमात्रं लिखित्वा श्लो.
  ( ७ )स्तु लिखितः ।
  १ क. ॰भक्तिनि॰ । २ क. ॰त्वज्ञो वदान्यः सर्वशास्त्रवित् ॥
  ग. ॰क्के च धृ॰ ।

पालकाप्यमुनिविरचितो— [ १ महारोगस्थाने—
आसने काञ्चने दिव्ये नानारत्नविभूषिते ॥
उपविष्टो महीपालः प्रजासुखहिते रतः ॥ ८ ॥
तपसा भावितात्मा वै राजा राजीवलोचनः ॥
( 'अङ्गानाम्' इत्याद्येकान्वयम् )
गङ्गाया दक्षिणे तीरे ब्रह्मर्षिगणसेविते ॥ ९ ॥
स्वर्गारोहणसोपानकृततीर्थकृतापहे (?) ॥
मातेव मुक्तिजनने पदन्यासकृताश्रमे ॥ १० ॥
शालतालतमालैश्च प्रियालैवञ्जुलैः श्रिते ॥
पुंनागाशोकवकुलैर्भूषिते चारुचम्पकैः ॥ ११ ॥
सहकारार्जुनाश्वत्थवरामलकजम्बुभिः ॥
कदम्बोदुम्बरप्लक्षैर्नानावृक्षैश्च शोभिते ॥ १२ ॥
कमलोत्पलकह्लारपुष्पगन्धाधिवासिते ॥
शुककोकिलसारीभिः कोककेकारवै रुते ॥ १३ ॥
शीतमन्दसुगन्धेन मारुतेनोपसंस्कृते ॥ '
यक्षगन्धर्वनिलये सिद्धचारणसेविते ॥ १४ ॥
सर्वलक्षणसंपन्नं सर्वविद्यासुशोभितम् ॥
धर्मार्थज्ञानतत्त्वज्ञं तथा शक्रोपमं नृपम् ॥ १५ ॥
चन्दनागुरुकर्पूरदिग्धाङ्गाभिः सुकेशिभिः ॥
दिव्याभरणभूषाभिर्मानिनीभिश्च मोदितम् ॥ १६ ॥
पीनोन्नतस्तनभरक्षामाङ्गीभिर्मृगाक्षिभिः (?) ॥
सुकङ्कणरवोपे तैर्वीज्यमानं तु चामरैः ॥ १७ ॥
महाबला महाकाया कुञ्जरा वनचारिणः ॥
कथं वश्या भवन्त्येते चिन्तयन्तं मुहुर्मुहुः ॥ १८ ॥
इतिहासकथाः काव्यं श्रोष्यमाणं मनोरमम् ॥
श्रितं सुरगुरुप्रख्यैः पुरोधोभिश्च मन्त्रिभिः ॥ १९ ॥
सुखासीनं तु तत्रस्थं पौरजानपदैः सह ॥
प्रेरिता भाविविधिना दयाभरणभूषिताः ॥ २० ॥
जटामुकुटधर्तारो मोक्षद्वारपथानुगाः ॥
कन्दमूलफलाहाराः कौपीनवसनावृताः ॥ २१ ॥
१ ग. ०तीर्थे कृ० । २ ग. ०श्रमः ॥ १० ॥ ३ ख. ग. ०लैर्युते । ४ ख.
०च्चैः । ५ ग. ग. । ५ ० । ७ क. ०ना दिव्याभ० ।

१ वनानुचरिताध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ५
दण्डकमण्डलूपेता दीप्यमानाः स्वतेजसा ॥
यज्ञोपवीतसहिता अक्षमालाविभूषिताः ॥ २२ ॥
नाकवत्सुवर्णधारा महीवच्च सुमेखलाः ॥
पातालवत्तपोनन्तास्त्रिषु लोकेषु मध्यगाः ॥ २३ ॥
रविबिम्बसमाकाराः षट्त्रिंशज्जपकोविदाः ॥
*अपश्यन्नागतान्श्चम्पां मुनयः संशितव्रताः ॥ २४ ॥
('गङ्गायांः' इत्यादि कुलकम् )
† .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... ॥
गौतमं चाग्निवेश्यं च राजपुत्रं च बाष्कलम् ॥ २५ ॥
काश्यपं मृगशर्माणं भारद्वाजं च सौबलम् ॥
काङ्कायनं च गार्ग्यं च रैभ्यं चैव बृहस्पतिम् ॥ २६ ॥
अरिमेदं च माण्डव्यं कुमुदं तं तथैव च ॥
याज्ञवल्क्यं हिरण्यं च भृगुं चाङ्गिरसं तथा ॥ २७ ॥
पॅराशरमचूडं च मतङ्गं चोर्ध्वमालिनम् ॥
सारस्वतं सच्यवनं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् ॥ २८ ॥
विश्वामित्रं वशिष्ठं च जमदग्निं च भार्गवम् ॥
अगस्त्यं च त्रिशङ्कुं च मरीचयन्त्रिसुपर्वणम् ॥ २९ ॥
दीर्घं परिकरं काप्यं नारदं सुरवन्दितम् ॥
एतानन्यान्महाभागानगतान्सुरशासनात् ॥ ३० ॥
दृष्ट्वैव परमप्रीतो राजा विस्मयमागतः ॥
+प्रत्युत्थायाऽऽसनात्तूर्णं स्थित्वा चाभ्यर्च्य तान्नृपः ॥ ३१
†अर्धेणाऽऽसनदानेन पाद्येन च परंतपः ॥
स्तूयमानस्तु राजा तैः कुशलं धर्मसंमतम् ॥ ३२ ॥

• इतः पूर्वं 'धनकार्याणि लोकानां राजा सन्मन्त्रिभिः सह' इति ग. पुस्तके-
  धिकः पाठः ।
  † पुस्तकद्वये श्लोकार्धोत्तरमेव श्लोकाङ्क( २९ )दानं कृतमतो ज्ञायते—'पूर्वा-
  र्द्धादितः' इति ।

• अयमर्धश्लोकः 'क' पुस्तके नास्ति ।
  † अयमर्धश्लोकः 'क' पुस्तके, उत्तरार्धभूतः ।
  १ ख. ग. समेखलाः । २ ख. वाकलिम् । ग. वाक्पतिम् । ३ क. च ॥
  चाङ्गिरसं चैव पुलस्त्यं पुलहं त० । ४ ख. ग. पाराशरमरम्बूङं म० । ५ ख. ग. वसिष्ठं
  ६ ख. ग. अगस्तिं ।

पालकाप्यमुनिविरचितो— [ १ महारोगस्थाने—
विज्ञाय तान्रोमपाद उपविष्टो नृपस्तदा ॥
पप्रच्छ वदतां श्रेष्ठो सामात्यः सपुरोहितः ॥ ३३ ॥
*मयकारानतिश्रेष्ठानभिवाचैवमब्रवीत् ॥
पुरा मम सुरैः प्रीतैर्वरो दत्तो हि तोषितैः ॥ ३४ ॥
वाहनास्ते भविष्यन्ति वारणा दिग्गजान्वयाः ॥
अहं जिघृक्षुर्द्विरदान्वैन्योऽच्छ्रुतविशारदः ॥ ३५ ॥
†दर्शनेन यथोक्तेन प्रेष्यतां(न्तां) हस्तिचारिणः ॥
अथ राज्ञो वचः श्रुत्वा विधिना गजचारिणः ॥ ३६ ॥
प्रेषयामासुर्वे धीरास्ते राज्ञो हितकाङ्क्षिणः ॥
अन्वेषद्भिर्वने नागानथ दृष्टं तु तैः पदम् ॥ ३७ ॥
अनुगन्तुं तदारब्धा मुदा परमया युताः ॥
वने यस्याऽऽश्रमपदं नानाद्रुमसमाकुलम् ॥ ३८ ॥
मय

१ वनानुचरिताध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ९
चार्वङ्गीभिर्वशामिश्च१ पोतैश्च प्रियदर्शनैः ॥
मध्येऽपश्यन्मुनिं चैव तत्रार्क२समतेजसम् ॥ ४५ ॥
तपसा नियमेर्युक्तं कृशदेहं क्रियान्वितम् ॥
धृतिक्षमाभ्यां युक्तं च तथा३ दमपरायणम् ॥ ४६ ॥
*शरण्यं सर्वभूतानां जटावल्कलधारिणम् ॥
युक्तं परेण हर्षेण क्रीडन्तं सह वारणैः ॥ ४७ ॥
कलभैर्धेनुकामिश्च भ्रमरोद्गीतिशालिषु ॥
नानापुष्पसमृद्धेषु द्रुमखण्डेषु तैः सह ॥ ४८ ॥
कमलोत्पलरम्येषु विगाहन्तं सरःसु च ॥
उत्पन्नेयं मतिस्तेषामनेनैतद्धि रक्ष्यते ॥ ४९ ॥
कालं तं मृगयामासुर्यस्मिन्विरहितं भवेत् ॥
अनेन मुनिना यूथमन्विष्यामो यथासुखम् ॥ ५० ॥
अथ मध्याह्नकाले तु आश्रमं मुनिरागतः ॥
४ऋषिस्तस्य प्रयत्नेन कर्तुं शुश्रूषणक्रियाम् ॥ ५१ ॥
सायाह्नकाले तु मुनिर्यूथमध्यं पुनर्गतः ॥
एतत्सर्वं यथावृत्तैरङ्गराजाय कीर्तितम् ॥ ५२ ॥
तस्मै नरो बहिर्भोगास्तथाऽऽगेभ्य५ न्यवेदयन् ॥
मूर्ध्नि कृत्वाऽञ्जलिं प्रीता महीमास्थाय जानुभिः ॥ ५३ ॥
दर्शनीयानि दीर्घाणि६ न द्रवन्ति महान्ति च ॥
बहून्यदृष्टपूर्वाणि सत्त्वानि भुवि कानि च ॥ ५४ ॥
सर्वसस्यविनाशं च राजन्कुर्वन्ति नित्यशः ॥
तेषां देशहितार्थाय प्रतिपत्नो ७विधीयताम् ॥ ५५ ॥
ततस्तेषां वचः श्रुत्वा ग्रहार्थं कृतनिश्चयः ॥
प्रस्थितो हृदि तं कृत्वा यः कालस्तैर्निवेदितः ॥ ५६ ॥
गृहीत्वा महतीं सेनां नगर्या निर्ययौ तदा ॥
अचिरात्समनुप्राप्तस्तं देशं यत्र ते गजाः ॥ ५७ ॥

• अयं श्लोकः 'क' पुस्तके नास्ति ।
  १ क. ॰र्भिश्च वश्याभि; पो० । २ ग. ॰व शतार्क० । ३ क. ॰था देवप० ।
  ४ क. कृषेस्त° । ५ क. ॰गम्यावदंस्तथा । मृ° । ६ क. ॰णि भद्र° । ७ ख. ग.
  विधीयते ।