गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

९ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे— १०७
निषिद्धातिरिक्तेन तं तितर्पयिषेद्दिति गतेन सम्बध्यते । प्रतिपत्तिस्त्वेवमेतस्य
वचनादन्नान्तरमुपादद्येम् । चरुशेषप्रदानादनन्तरमन्यदप्यन्नं प्रयच्छेदिति वा
वर्णनीयम् ॥ ४ ॥
अथ ब्राह्मणान्भक्तेनोपेप्सेत् ॥ ५ ॥
अथ स्वपाकसिद्ध्यनन्तरं ब्राह्मणान्ब्रह्मातिरिक्तान्भक्तेन उपेप्सेत् तर्पयितु
मिच्छेत् । अपवर्गेऽभिरूपभोजनं ब्रह्मणस्तर्पणेनैव मामंस्तेति पुनरसूत्रयत् ॥५॥
पूर्णपात्रोदक्षिणा तं ब्रह्मणे दद्यात् ॥ ६ ॥
पूर्णपात्रः पूर्णपात्रं पुंस्त्वं छान्दसम् । वक्ष्यमाणलक्षणम् दक्षिणा इत्युत्स-
र्गः । तं ब्रह्मणे दद्यात् । दक्षिणा ग्रहणं ब्रह्मणोऽभावेऽप्यन्यस्मै दानार्थम् । स्वयं
कर्मकरणेऽपि तथैवाम्नायते । व्यतिरेके च वैगुण्यं, यथाह कर्म्मप्रदीपः—
“ब्रह्मणे दक्षिणा देया यत्र या परिकीर्त्तिता ।
कर्म्मान्तेऽनुच्यमानायां पूर्णपात्रादिका भवेत् ॥
विदध्याद्धौत्रमन्यश्चेद्वक्षिणार्द्धहरोभवेन् (१) ।
स्वयञ्चेदुभयङ्कुर्यादन्यस्मै प्रतिपादयेत् ॥”
इति । अत्र पूर्णपात्रादिपदाद्दक्षिणाविशेषालाभे मूल्यादिकमपि सङ्गृह्णाति ।
तथा च मैत्रावरुणीयपरिशिष्टम् “दक्षिणाभावे मूलानां भक्ष्याणान्दक्षिणान्द-
दाति” इति । अत्र विशेषश्चन्द्रकान्तभाष्यादौ द्रष्टव्यः ॥ ६ ॥
कंसं चमसं वाऽन्नस्य पूरयित्वा कृतस्य वाऽकृतस्य वाऽपि
वा फलानामेवैतं पूर्णपात्रमित्याचक्षते ॥ ७॥
कंसं कांस्यभाजनं वर्

असम्भवे पुनरेतस्याह कर्म्मप्रदीपः—
“यावता बहुभोक्तुस्तृप्तिः पूर्णेन जायते ।
नावराद्धंन्ततः कुर्यात्पूर्णपात्रमिति स्थितिः ॥” इति ॥ ७ ॥
ब्रह्मैवैक ऋत्विक् ॥ ८ ॥
दर्शपौर्णमासप्रस्तावादेवमुच्यते । तेन सायम्प्रातर्होमवैश्वदेवादीनामब्रह्मत्वे-
ऽपि न क्षतिः । अयमर्थः । सर्वकर्म्मस्वेक एव ब्रह्मा ऋत्विक् कर्त्तव्योन पुनः
कर्म्मभेदे नाना । तदनेन ( यजमानेन ) ऋत्विगत्याज्योभवतीत्युपदिशति ।
तथाच स्मरणम्—
“ऋत्विग्याज्यमदुष्टश्चेद्यँस्त्यजेदनपकारिणम् ।
अदुष्टमृत्विजं याज्यो विनेयौ तावुभावपि ॥
क्रमागतेष्वेव धर्म्मो वृतेष्वृत्विक्षु च स्वयम् ।
यादृच्छिके तु संयोज्ये तत्त्यागे नास्ति किल्विषम् ॥”
इति ॥ ८ ॥
पाकयज्ञेषु स्वयं होता भवति ॥ ६ ॥
एकाग्नौ ये यज्ञास्ते पाकयज्ञा उच्यन्ते । तथाच लाट्यायनः—“पाकयज्ञा
इत्याचक्षते एकाग्नौ यज्ञान्” इति । तेषु स्वयं होमे फलातिशयः स्मर्यते—
“स्वयं होमे फलञ्चैतत् तदन्येननजायते” इति ॥
अन्यो होता तु नानेन व्यवच्छिद्यते—तथाच कर्म्मप्रदीपः—
“निःक्षिप्याग्निं स्वदारेषु परिकल्प्यर्त्विजन्तथा ।
प्रवसेत्कार्यवान्विप्रो वृथैव न चिरङ्क्वचित्” ॥
इति । “जुहुयाद्वा हावयेद्वे”ति समान्यतःसूत्रणाच्च ॥ ९ ॥
पूर्णपात्रोऽवमः पाकयज्ञानां दक्षिणा ॥ १० ॥
पुंस्त्वमत्र पूर्ववत् । अवमः अधमः । “रेफयाप्यावमाधमाः” इत्यमरः
सर्वतोऽल्पः ॥ १ ॥
अपरिमितं परार्ध्यम् ॥ ११ ॥
अपरिमितं बहु,परार्द्ध्यं प्रशस्तम् । “परार्द्द्याग्रचप्राग्रहरप्राग्राग्राग्रीयमग्रि-
मम्” इतिकोशेऽभिधानात् । “परावराधमोत्तमपूर्वाच्च” ( पा० ४।३।५ )
इति यत्प्रत्यः शैषिकः । परार्द्धमन्तिमा संख्या तत्रभवम् ॥ ११ ॥
अस्मिन्नथ श्रुतिर्दृष्टान्तयति—
अपि ह सुदाः पैजवन ऐन्द्राग्निना स्थालीपाकेनेष्ट्वा शतं
सहस्राणि ददौ ॥ १२ ॥
अपिरन्यानपि समुच्चिनोति । सुदाः शोभनदाता । कर्त्तर्र्यखुन (उ०४।१८४)

९ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- २०९
पैजवनः पिजवनपुत्रोऽपि । शतमित्यादि संख्यामात्राभिधाने गा एव, तथाच
द्राह्मायणसूत्रम् “संख्यामात्रे च दक्षिणा गावः” इति ॥ १२ ॥
अथ यदि गृहेऽग्नो सायम्प्रातर्होमयोर्वा दर्शपूर्णमासयोर्वा हव्यं
वा होतारं वा नाधिगच्छेत् कथं कुर्यादिति ? ॥ १३ ॥
स्वयमशक्तौ दैवाद्यदि गृहेऽग्नौ यावज्जीवं कर्त्तव्ययोस्सायम्प्रातर्होमयो-
(१)र्हव्यादिकन्नाधिगच्छेन्न प्राप्नुयात्तदा कथङ्कुर्यादिति प्रश्ने—
उत्तरयति—
आ सायमाहुतेः प्रातराहुतिर्नात्येत्याप्रातराहुतेः सायमाहुतिराऽमा-
वास्यायाः पौर्णमासनात्येत्यापौर्णमास्याआमावास्यम् ॥१४॥
आसायमाहुतेः सायमाहुतिपर्यन्तम् । मर्यादायामाङ् । नात्येति नातिक्रा-
मति । तत्र प्रायश्चित्तमात्रं स्मर्यते—
“स्वकाले सायमाहुत्या अप्राप्तौ होतृहव्ययोः ।
प्राक्च्यातराहुतेः कालः प्रायश्चित्ते कृतेसति ॥
प्राक्सायमाहुतेः प्रातर्होमकालानतिक्रमः ।
प्राक्पौर्णमासाद्दर्शस्य प्राग्दर्शादितरस्य च ॥”
इति । प्रायश्चित्तञ्च महाव्याहृतिहोमरूपमन्यत्र दृष्टमिहापि सामान्येन ।
एतेनैव सूत्रशेषोव्याख्यातः । तदिदं प्रदर्शनार्थम्परिकीर्त्तनं सायमाहुत्यादीनां,
न नियमार्थम् । कुतः स्मृत्यन्तरदर्शनात् । तथाचोक्तम्—
“मुख्यकाले यदा ऽवश्यङ्कर्म कर्त्तुं न शक्यते ।
गौणकालेऽपि कर्त्तव्यं गौणोऽप्यत्रेदृशोभवेत् ॥
आसायमाहुतेः कालात्कालः स्यात्प्रातराहुतेः ।
प्रातराहुतिकालात्प्राक् कालः स्यात्सायमाहुतेः ॥”
इत्यादि—एवम्—
“गौणेषु तेषु कालेषु कर्मचोदितमाचरन् ।
प्रायश्चित्तप्रकरणप्रोक्तां निष्कृतिमाचरेत् ॥”
इति । वैश्वदेवस्य पुनरतिक्रमेऽभोजनेऽपि प्रायश्चित्तानन्तरमेव कालान्त-
रे तदनुष्ठितिः स्मर्य्यते—
“वैश्वदैवे त्वतिक्रान्ते अहोरात्रमभोजनम् ।
प्रायश्चित्तमथो कृत्वा पुनः सन्तनुयाद्व्रतम् ॥”
इति । प्रथमवैश्वदेवातिक्रमे दिवा अभोजनं, द्वितीये रात्रावभोजनमिति

( १ ) प्रदर्शनमेतद्गृह्यदेवस्यापि दैवादन्यस्मात्कारणाद्धव्यं हवनीयं वस्तु—इत्येवमर्थः

११० दर्शपूर्णमासविधिः । [१ प्रपाठक
परिशिष्टप्रकाशः । वैश्वदेवद्रव्यातिक्रमे तु विशेषमाह कर्मप्रदीपः—
"परेणाग्नौ हुते स्वार्थं परस्याग्नौ हुते स्वयम् ।
पितृव्यज्ञात्यये चैव वैश्वदेवद्वयस्य च ॥
अनिष्वा नवयज्ञेन नवान्नप्राशने तथा ।
भोजने पतितान्नस्य चरुर्वैश्वानरो भवेत् ॥”
इति । प्राक्सूर्यास्तमयात्प्रथमोवैश्वदेवोनात्येति । प्राक् च रात्रेः सार्द्धात्प्रह-
राद्द्वितीयः । यतस्तावानेव भोजनकालः पुरस्तादभिहितः ॥ १३ ॥ १४ ॥
एतेनैवावकाशेन हव्यं वा होतारं वा लिप्सोत ॥ १५ ॥
एतेनैवेति गौणकालपरामर्शः। लिप्सोत—लब्धुमिच्छेत। प्राप्तस्याप्यादरार्थ-
मभिधानम् । तथा लिप्सोत यथागौणकालोऽपि नातीयादिति ॥ तस्याप्यतिक्रमे
कर्मैव लुप्येत । यदा पुनर्लभ

९ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे— १११
स्याप्यालाभाद्धोममकुर्वतः प्रायश्चित्तम्भवति । तच्च प्रायश्चित्तम्पुनराधानमुक्तम् ।
यथाच स्मर्यते—
“होमद्वयात्यये दर्शपूर्णमासात्यये तथा ।
पुनरेवाग्निमादध्यादिति भास्करशासनम् ॥” इति ।
इति शब्दोऽत्रा(१)द्यार्थः अन्यान्यपि पुनराधाननिमित्तानि समुच्चिनोति ।
तानि च कर्मप्रदीपादिष्वनुसन्धेयानि । पुनराधानप्रकारश्च—
“पूर्वैव योनिः पूर्वाऽऽवृत्पुनराधानकर्म्मणि”
इत्यादिना कर्मप्रदीप एव वर्णितः ॥ १८ ॥
नाव्रतोब्राह्मणः स्यादिति ॥ १९ ॥
अव्रतोव्रतरहितोब्राह्मणोन स्यादल्पमपि कालम् । “मुहूर्त्तमपि नाव्रतोब्रा-
ह्मणःस्यादि”-ति पाठे व्यक्त एवार्थः । इति हेतौ । यस्मान्नाव्रतोब्राह्मणः
स्यात्तस्मात्पुनराधाननिमित्ते जातेऽविलम्बमेवादध्या

अहुताः परिसंख्याय पात्रे कृत्वाऽऽहुतीः सकृत् ।
मन्त्रेण विधिवद्धुत्वा एवमेवापरा अपि” ॥ इति ॥ २२ ॥
एवमस्य व्रतं सन्ततम्भवतीति ॥ २३ ॥
एवमपि कृतेऽस्य व्रतिनोव्रतं नियमः सन्ततमविलुप्तं भवति ॥ तस्मात्सत्यु-
पाये पुनराधानं न कर्त्तव्यम् । इतिर्ब्राह्मणवाक्यसमाप्तिज्ञापनार्थः । प्रकरण-
समाप्त्यर्थोवा ॥ २३ ॥
एषोऽत ऊर्ध्वं हविराहुतिषु न्यायः ॥ २४ ॥
एषोऽनन्तरोक्तोन्यायः प्रकारः । अत ऊर्ध्वं वक्ष्यमाणासु हविराहुतिषु द्रष्ट-
व्यः । इत्युक्तप्रकारः सर्वत्रातिदिश्यते । न्यायग्रहणेन चैतदुक्तं भवति अत
ऊर्ध्वं ये क्षिप्रहोमा ब्रह्मचारिसमिदादयोवक्ष्यन्ते तेषु क्षिप्रहोमोक्त एव प्रकारो-
भवति । ये पुनस्तन्त्रहोमा वैवाहिकहोमादयस्तेषु ब्रह्मोपवेशनादितन्त्रं द्रष्टव्यम् ।
तथा

द्धारः करणीयः । तदप्याह-म एव-
“नोऽङ्कुर्याद्धोममन्त्राणां पृथगादिषु कुत्र चित् ।
अन्येषाञ्च विकृष्टानां कालेनाचमनादिना” ॥ इति ॥ २५ ॥
आज्याहुतिष्वाज्यमेवसँस्कृत्योपघातञ्जुहुयात्
नाज्यभागौ न स्विष्टकृत् ॥ २६ ॥
आज्यस्य यथोक्तस्याहुतिषु । यत्राज्यमेव हूयते तत्र, आज्यं संस्कृत्यैवोपघा-
तं यथाभवति तथा जुहुयाद्द्रवद्रव्यकत्वात्स्रुवेणेत्यर्थः । एवकारेण यद्यावच्छि-
द्यते तदप्युच्यते सुखावबोधार्थम्-नाज्यभागावित्यादि । तदेते अतिदेशागता
इह प्रतिषिध्यन्ते ॥ २६ ॥
आज्याहुतिष्वनादेशे पुरस्ताच्चोपरिष्टाच्च
महाव्याहृतिहोमः ॥ २७ ॥
आज्याहुतिषु-यत्राज्यमेव हूयते नान्यच्चर्वादि हविरन्तरमस्ति । तेषु नाम-
करणादिकर्म्मसु । एवम् अनादेशे-यत्रहोम एवनादिश्यते पुंसवनादिषु । तत्र(१)
च पुरस्ताच्चोपरिष्टाच्च-पूर्वं पश्चाच्च । व्याहृतिभिर्होमः कार्य्यइत्यर्थः । ताश्चो-
क्ताः कात्यायनेन-
“भूराद्यास्तिस्र एवैता महाव्याहृतयोऽव्य(२)याः ।” इति ॥
गृह्यसङ्ग्रहे-
“यत्र व्याहृतिभिर्होमः प्रायश्चित्तार्थकोभवेत् ।
चतस्रस्तत्र विज्ञेयाः स्त्रीपाणिग्रहणे यथा ॥”
इति । एवञ्च यत्र विशेषोपदेशातिदेशाभ्यां प्रायश्चित्ततया वा व्याहृतिहो-
मलाभस्तत्र व्याहृतिभिस्तिस्रः समस्ताभिरेकेत्याहुतिचतुष्टयमन्यत्र व्याहृति-
त्रयमिति न वचनयोर्विरोधः(३) ॥ २७ ॥
यथा पाणिग्रहणे तथा चूडाकर्म्मण्युपनयने गोदाने च ॥२८॥
यथा पाणिग्रहणे महाव्याहृतिभिर्व्यस्तसमस्ताभिश्चतस्र आहुतयोहूयन्ते
तथा चूडाकर्म्मादावपि । सोऽयमनार्गतातिदेशः । चूडाकर्म्मादिव्यतिरिक्तेषु तु
तिस्र एवाहुतयोभवन्तीत्यवगमयति ॥ २८ ॥

( १ ) अत्र “मध्यात्पूर्वाद्वार्दि”—( १।८।६ ) ति वकारोलुप्तवद् द्रष्टव्यः ॥
( २ ) अविनाशिन्यः । एतेन त्रिवेदसर्वस्वत्वमासां ज्ञापयति । तथाच मनुः “अका-
रञ्चाप्युकारञ्च मकारञ्च प्रजापतिः । वेदत्रयान्निरदुहद्भूर्भुवः स्वरितीति च ॥” इति ॥
( ३ ) मनुरपि “ॐकारपूर्विकास्तिस्रोमहाव्याहृतयोऽमलाः” इत्याह । पद्धतिकृ-
तस्तु--भूर्भुवस्वरिति प्रत्येकं तिस्रोव्याहृतयः । मिलितास्तु महाव्याहृतयः । सूत्रादौ
च व्याहृतिष्वपि तिसृषु महाव्याहृतित्वोपचारात्प्रयोग इत्यर्थगत्या वदन्ति ॥
१५ गो० गृ० सू०

अपवृत्ते कर्म्मणि वामदेव्यगानँ शान्त्यर्थँ शान्त्यर्थम् ॥ २६ ॥
इति श्रीमद्गोभिलीये गृह्यसूत्रे प्र० प्र० नवमी कण्डिका ॥ १ ॥ ९ ॥
अपवृत्ते-समाप्ते कर्म्मणि । वामदेव्यस्य “कयान”(१) इत्यादिकस्य (सा०
उ० अ१ खं०२) गानं कर्त्तव्यमिति परिभाष्यते । तस्मात्सर्वेषामपि कर्म्मणामप-
वर्गे वामदेव्यं साम गातव्यम् कर्म्मणीति सामान्यतयोपदेशात् । बहूनाङ्कर्मणा-
मेकदा करणेऽन्ते सकृदेव तद्द्वानमित्याह कर्म्मप्रदीपः—
“अहोमाकेऽष्वपि भवेद्यथोक्तं चन्द्रदर्शने ।
वामदेव्यन्तृणस्यान्ते बल्यन्ते वैश्वदेविके ॥”
इति । गानस्याशक्तावपि ऋचोवारत्रयं पठनीया इत्याह स एव—
“अन्ते च वामदेव्यस्य गानङ्कुर्यादृचस्त्रिधा ॥”
इति । शान्त्यर्थमित्यर्थवादः । स्तूयते(२)ह्यनेन गानम् । अन्तेऽस्याभ्यासो-
ऽत्र प्रपाठकपरिसमाप्तिद्योतकः ॥ २९ ॥
इति श्रीमद्गोभिलीयगृह्यसूत्रव्याख्यायां “गूढाख्यायां मुकुन्दशर्म्मसङ्कलिताया-
म्प्रथमप्रपाठकस्य नवमी कण्डिका ॥ १ ॥ ९ ॥
प्रथमप्रपाठकेऽग्निसमाधानमुपक्रम्य तत्रावश्यककर्त्तव्यं सायम्प्रातर्होमादि-दर्श-
पूर्णमासान्तोविधिरभिहितः । तत्र च जायायाः पाणिग्रिहणमन्त्याधानकाल-
विशेषणतयाऽभिहितम् । तत्प्रकारपरिदर्शनाय द्वितीयप्रपाठकारम्भः ।
अत्र ( द्वितीयप्रपाठके ) विवाहाद्युपनयनान्तोदशकर्म्मविधिरनुक्तपूर्वं
उच्यते—
पुण्ये नक्षत्रे दारान्कुर्वीत ॥ १ ॥
( १ ) कयान इति महावामदेव ऋषिर्गायत्रीच्छन्दोऽग्निदेवताऽग्निष्टोमादौ द्वितीय-
पृष्ठे शान्तिकर्म्मणि च जपे विनियोगः । ॐ कयानश्चित्र आभुवदूती सदावृधः । सखाकया
सचिष्ठया वृता ॥१॥ कस्त्वो सत्योमदानां मंहिष्ठोमत्सदन्धसः । दृढाचिदारु ये वसु ॥२॥
अभीषुणः सखीनामविता जरितॄणां, शतमन्वास्यूतये ॥३॥ स्वस्तिनइन्द्रोवृद्धश्रवाःस्व-
स्तिनः पूषा विश्ववेदाः । स्वस्तिनस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः ॥ ४ ॥ स्वस्तिनोबृहस्पतिर्दधातु
ॐ ३ स्वस्तिनोबृहस्पतिर्दधात् ॥ ४ ॥ ॐ प्रजापत्यं वैवामदेव्यं प्रजापताव्वेव प्रतिष्ठा-
योत्तिष्ठन्तु ॥ ५ ॥ ॐ पशवोवैवामदेव्यं पशुष्वेव प्रतिष्ठायात्तिष्ठन्तु ॥ ६ ॥ ॐ शान्ति-
र्वैवामदेव्यं शान्ताव्वेवप्रतिष्ठायात्तिष्ठन्तु ॥ ७ ॥ ॐ अत एतत् कर्माऽच्छिद्रमस्तु ।
( अस्तु ) ॥ ८ ॥ इतिगानमन्त्रः ॥ अत्रान्तेऽस्त्वित्यवधारणं सर्वेषाम् ॥ अर्थोऽस्यास्म-
त्कृते कर्म्मकाण्डमन्त्रार्थप्रदीपे द्रष्टव्यः ॥
( २ ) गानमन्त्र “गैंशब्दे” ( भ्वा० प० ) इत्यस्माद्भावे ल्युटा साधुत्वं बोध्यम् ।
तेनास्य पाठमात्रमर्थः कार्यः ॥

पुण्ये(१) शोभने । नक्षत्रे ज्योति(२)श्शास्त्रोक्ते । विवाहे तस्यादरातिशयो-
ऽनेन द्योत्यते । दारान्-“दाराः पुंभूम्नि चाक्षताः” इत्यभिधानान्नित्यं पुंलिङ्गो-
बहुवचनान्तश्च दारशब्दः सहधर्म्मचारिणीवाचकः । तांकुर्वीत । उद्वहेत ॥ १ ॥
कीदृशान्? तत्राह-
लक्षणप्रशस्तान्कुशलेन ॥ २ ॥
लक्षणेन प्रशस्तान्प्रशस्त(३)लक्षणोपेतान् । यद्वाऽन्तर्भावितण्यर्थोऽत्र प्रशंस-
तिः । लक्षणपदञ्च तज्ज्ञे लाक्षणिकन्तेन लक्षणज्ञप्रशंसितान् । कुशलेनेति लक्षण-
पदार्थान्वयि । स्त्रीलक्षणाभिज्ञेनेति तदर्थः । तथाच तद्द्वारा लक्षणान्यवगन्तव्या-
नि । नित्यसापेक्षस्थले एकदेशान्वयस्य देवदत्तस्य गुरुकुलमित्यादिषु दर्शनात् ।
यद्वा कुशलेन स्त्रीलक्षणविदा पुरुषेण लक्षणैर्वैधव्यादिसूचकैरन्निन्द्याद्युक्तैः प्रश-

११६ दर्शपूर्णमासविधिः । [ १ प्रपाठके
दीनि प्रत्यङ्गगम्यानि बाह्यानि । तथाचमनुः—
"अव्यङ्गा(१)ङ्गीं सौम्यनाम्नीं हंसवारणगामिनीम् ।
तनुलोमकेशदशनां मृद्वङ्गीमुद्वहेत्स्त्रियम् ॥" इति ॥
अव्यङ्गाङ्गीम्-अविकलाङ्गीम् । तनुलोमकेशदशनाम्-अनतिस्थूललोमकेश-
दन्ताम् । स्त्रियमिति नपुंसकत्वनिरासार्थम् ॥ यान्याभ्यन्तराणि तान्युक्तान्या-
श्वलायनगृहे "दुर्विज्ञेयानि लक्षणान्यष्टौ पिण्डान् कृत्वे"-त्यादिवाक्ये।क्तानि ।
तान्ययमप्यनुपदं सूत्रयित्वा दर्शयिष्यति ॥ २ ॥
लक्षणावगतौ प्रकारान्तरमाह—
तदलाभे पिण्डान् ॥ ३ ॥
तदिति प्रकृतः स्त्रीलक्षणवित् कुशलः परामृश्यते "कुर्वीत" इति वाक्यशे-
षः । तैश्च स्वयमेव दारान्परीक्षेतत्यर्थः । पिण्डानित्यविशेषोपादानेऽपि मृद एव
तान्कुर्वीत । उत्तरसूत्रदर्शनात् ॥ ३ ॥
वेद्याः सीताया ह्रदाद्गोष्ठाच्चतुष्पथाद्भादेवनादादहनादीरणात् ॥४॥
वेदिः परिष्कृता भूमिरग्निष्टोमादौ विहिता यज्ञस्थानमिति यावत् । तस्याः ।
सीता लाङ्गलपद्धतिः । कृष्टं क्षेत्रमिति यावत्तस्याः । ह्रदोऽगाधजलाशयस्तस्मा-
त् । गावोयत्र तिष्ठन्ति तद्गोष्ठन्तस्मात् । चतुष्पथः प्रसिद्धः। तस्मात् । आगत्या-
क्षिकैर्दीव्यते यत्र तद्भादेवनं द्यूतस्थानन्तस्मादादेवनात् । आ मर्यादया दह्यते देहो-
यत्र तद्दादहनं श्मशानन्तस्मात् । "ईरणन्तूषरे शून्येऽपी"-ति मेदिन्यभिधाना-
दीरणमूपरं, यत्रोप्तं बीजन्न प्ररोहति तस्मात् । एताभ्योमृदमादाय पृथगेवाष्टौ
पिण्डान् कुर्वीतेत्यर्थः ॥ ४ ॥
सर्वेभ्यः सम्भार्य्यन्नवमम् ॥ ५ ॥
सम्भार्यं संहार्य संहृत्य क्रियमाणम् । सम्पूर्वाद्धरतेः "ऋहलोर्ण्यत्" (पा०३।
१।१२४ ) इतिण्यत्प्रत्यये आदिवृद्धिः । हस्य च भश्छान्दसः (पा०३।१।८४वा०)
सर्वेभ्योवेद्यादिभ्यः ॥ ५ ॥
समान् कृतलक्षणान् ॥ ६ ॥
तांश्च नव पिण्डान् समांस्तुल्यप्रमाणान् । लक्षणं चिह्नं, कृतं लक्षणं येषां
स्तान् । यतमः पिण्डोयतमस्या मृदस्तच्चिह्नङ्कर्त्तव्यम् । वक्ष्यमाणकृत्यनि-
र्वाह्वाय ॥ ६ ॥
( १ ) पुनर्मनुः "नोद्वहेत्कपिलाङ्कन्यां नाधिकाङ्गीं न रोगिणीम् । नालोमिकां ना-
र्तिलोम्नीं न वाचालान्न पिङ्गलाम् ॥ नक्षत्रवृक्षनदीनाम्नीं नान्त्यपर्वतनामिकाम् । नाहि-
पक्षिप्रेष्यनाम्नीं न च भीषणनामिकाम्" ॥ इत्यादिसंस्कारदीपके म. म. हर्षनाथशर्म्म-
कृते द्रष्टव्यम् ॥

१० कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- ११९
तान्खल्विमान् पिण्डान्-
पाणावाधाय कुमार्या उपनामयेत् । "ऋतमेव प्रथमममृतं नात्ये-
ति कश्चनर्तेऽयं पृथिवीश्रिता सर्वमिदमसौ भूयात्" (म०ब्रा-१।१।१)
इति । तस्या नाम गृहीत्वैषामन्यतमं गृहाणेति ब्रूयात् ॥ ७ ॥
पाणौ स्वकीये (वरः) आधाय-धृत्वा । कुमार्या उप समीपे नामयेत्स्थापयेत् ।
"ऋतमिति" त्यादिमन्त्रेण । अस्यार्थः-ऋतमिति सत्यनाम । (निरु०४।१९।
९) 'ऋतमेव'-सत्यमेव 'प्रथमम्' आद्यमुद्गारणम् । तथाच श्रुतिः "तस्य ह वैतस्य
ब्रह्मणोनाम सत्यमिति । 'ऋतं' सत्यं 'ना० न' नातिक्रामति कश्चिदपि । 'ऋते'
सत्ये चे'यं पृथिवी(आ)श्रिता' । न केवलम्पृथिव्येव, किन्तु 'सर्वमिदम्' ।
चकारोलुप्तवद्द्रष्टव्यः । यथाचेदं सर्वं वस्तु जातं सत्याश्रितं न्तथा'ऽसौ'
(यशोदादेवी) सत्या 'भूयात्'-भवतु ॥ इति ॥ अत्रासावित्यस्य स्थाने तस्याः
कुमार्या नाम गृहीत्वोच्चार्य एवं सम्बोधनान्तं नाम मन्त्रान्ते गृहीत्वा एषां
पिण्डानामेकं गृहाणेति तस्यै ब्रूयात् ॥ ७ ॥
पूर्वेषाञ्चतुर्णां गृह्णन्तीमुपयच्छेत् ॥ ८ ॥
पूर्वेषामिति । मध्ये-एकमिति शेषः । वेद्यादिपिण्डचतुष्टयान्यतममाददानां
विवाहयेदित्यर्थः । गृह्णन्तीमित्यत्र तुम्छान्दसः ॥ ८ ॥
सम्भार्यमपीत्येके ॥ ९ ॥
सम्भार्यं नवमपिण्डमाददानाऽपि विवाहेत्येकदेशिमतम् । तथाच गृह्य-
सङ्ग्रहेऽङ्गिराः-
“क्रियावती वेदिपिण्डं सीतायाः फलते कृषिः ।
अक्षोभ्या च ह्रदे ज्ञेया गोष्ठे भवति गोमती ॥
चतुष्पथे प्रकीर्णा स्याद्यूतस्थाने कलिप्रिया ।
श्मशाने म्रियते भर्त्ता बन्ध्या भवति चोत्तरे ॥
नवमे सर्वमेवैतत्कन्यायास्तु परिग्रहात् ॥”
इति । प्रकीर्णा-स्वैरिणी । परिशिष्टान्तरम्-
“गृह्णाना वेदिपिण्डन्तु प्रसूते याज्ञिकान्सुतान् ।
सीतापिण्डन्तु गृह्णाना सुतान्सूते कृषीवलान् ॥
सर्वकामसमृद्धांश्च तृतीयस्य परिग्रहात् ।
गोष्ठपिण्डग्रहाच्चैव गोमतः सुखिनः सुतान् ॥
इतश्चेतश्च गन्तारः पञ्चमेनास्थिराः सुताः ।
षष्ठेन तु गृहीतेन भवन्ति द्यूतदेविनः ॥
श्मशानपिण्डग्रहणाद्दिधवा जायते ध्रुवम् ।
बन्ध्या वा विधवा वा स्यादष्टमस्य परिग्रहात् ॥

मिश्रमेतद्भवेत्सर्व्वय्याँ(१)त्पूर्व्वादित्फलं ।
नवसस्य ग्रहन्तत्स्याच्छुभोवाऽन च वाऽशुभः ॥”
इति । अत्र प्रजास्तुतिनिन्दाद्वारेण चैव वस्तुतोनिन्दिताऽनिन्दिता चेति
मन्तव्यम् । अत्र ( कन्यापरिग्रहे ) विशेषः शुभकर्म्मनिर्णये मुरारिमिश्रीये, सं-
स्कारदीपके हर्षनाथशर्म्म निर्मिते च द्रष्टव्यः ॥ ९ ॥
( अथज्ञातिकर्म्म )
अथेदानीमासन्नविवाहकालायाः कन्यायाः स्नपनमभिदधाति—
क्लीतकैर्य्यैवम्मौषधैर्व्वा ऽऽप्लुतांऽऽप्तैर्गुहृत्सुराेत्तमेन सशरीरां त्रिर्मूर्द्धन्य-
भिषिञ्चेत् “कामवेद ते नाम मदोनामासी”ति । “समानयामुमि”ति
पतिनाम गृह्णीयात् । स्वाहाकारान्ताभिरुपस्थमुत्तराभ्यां प्लावयेत्
॥ १० ॥ ( मं० ब्रा० १।१।२-३-४ )
क्लीतकै—रुदकक्लिन्नैश्चूर्णीकृत्य द्रवीकृतैरित्यर्थः । आप्लुतां—कृतसर्वां-
ङ्गोद्वर्त्तनाम् । सुहृत् स्निग्धहृदयो वयस्या मातृवर्गश्च सुरा—उदकम् ( निघं०
१।१२ ) कोशेऽपि “वरुणासुराऽरविन्दानी”—त्युदकपर्यायेषु (२)पठ्यते इति
म० म० मुरारिमिश्रादयः । तथोत्तमोदकेन(३)। सशरीरां—(४)कन्याम्
मूर्द्धनि—शिरसि(५) । त्रि-र्व्वारत्रयमभिषिञ्चेत् । अयमर्थः । मूर्द्धनि तथाऽभि-
षिञ्चेद्यथा सर्व्वमेव शरीरमभिषिक्तं भवतीति ॥ तत्र करणमन्त्रमाह—कामेत्या-
दिय् । इति-एवमादिभिस्तिसृभिऋग्भिः स्वाहा कारान्ताभिः । ता यथा—“काम
वेद ते नाम मदोनामासि समानयामुंऽसुरा ते अभवत् । परमत्र जन्माग्ने तप-
सोनिम्मितोऽसि स्वाहा ॥ २ ॥ इमन्त उपस्थं मधुना सं सृजामि । प्रजापते-
र्मुखमेतद्द्वितीयम् ॥ तेन पुंसो अभिभवामि सर्व्वान्वशिन्यसि राज्ञी
स्वाहा ॥ ३ ॥ अग्निङ्क्रव्यादमकृण्वन्गुहानाः स्त्रीणामुपस्थमृषयः पुराणाः ।
तेनाऽन्यमकृण्वंस्तैस्त्रुङ्गं त्वाष्ट्रं त्वयि तद्दधातु स्वाहा”॥४॥ इति ॥ आसामर्थः ।

( १ ) यावत्सर्व्वम् “यावत्तावच्चसाकल्ये” इत्यमरात् ॥
( २ ) ननु--प्रसिद्धत्वान्मद्यमेवास्तु इति चेन्न बाधसापेक्षविष्यापत्तेः । तत्स्पर्शेऽपि
प्रायश्चित्तोपदेशात् । तथाचाङ्गिराः--“सुराया गन्धमाघ्राय स्नात्वाज्यं प्राश्य शुद्ध्यति ।
स्पर्शे प्रतिग्रहे चैव त्र्यहं पीत्वा तथोदकम्” । इति । सूत्रस्य जलपरतया समर्थनेनान्य-
थानुपपत्तेरभावात् । अत एव गृह्यासङ्ग्रहः” सर्व्वेषु विप्राणामद्भिः पूर्व्वप्रवर्त्तनम् ।
यस्मात्सुरा जलम्प्रोक्तमद्भिरेवाऽभिषेचयेत्” ॥ इति ॥
( ३ ) क्षारादिदोषरहितेन शोभनगन्धवर्णादियुक्तेन च ॥
( ४ ) एतेन सर्वाङ्गस्नानं शिरआदिपादान्तमुक्तम्भवति तदेतदनुपदं व्यक्तीभविष्यति॥
( ५ ) अत्रावच्छेदकत्वरूपविषयत्वं सप्तम्यर्थः । पृथगुक्तेः प्राधान्यमङ्गेषु शिरसो-
ज्ञापयति ।

१० कण्डिका] गोभिलगृह्यसूत्रे— ११५
'हेकाम ! । 'तेनाम' सर्वोऽपि 'वेद' जानाति । त्वं 'मदः' मादको 'नाम' प्रसि-
द्धो'ऽसि'भवति । अतः 'अमुं' सम्भावितमेतस्याः पतिं 'समानय' सङ्गमय ।
“एतये”-तिशेषः । 'ते' सहायभूता 'सुरा' एषा स्नानार्थमेतस्या उपस्थिता
“अभवत्” भवति । 'परं' किन्तु—हे 'जन्माग्ने' । जन्महेतु भूताग्निस্বরূপ !
'अत्र' अस्यां ( निमित्तेसप्तमी ) एतदर्थमेव । 'तपसः' प्रतिविशिष्टात्कर्मणः ।
त्वं प्रजापतिना 'निर्मितोऽसि' । तस्मै तुभ्यं जन्माग्निरूपाय 'स्वाहा' सुहुतमस्तु २
“इमं” प्रत्यक्षभूतं 'ते' त्वदर्थमुपकल्पितम् 'उपस्थं' गुह्याङ्गं 'मधुना' प्रिय-
द्रव्येणोद्वर्त्तनभूतगन्धादिना । 'संसृजामि' संसर्गयामि । 'एतत्

तेन यावद्वरोवधूमादाय गृहा-"

Line 10:
"निष्क्रम्यागच्छति तावदन्य एव कश्चिदग्नि स्थापयति। आवृतमपि स एव"
Wait, "कश्चिदग्नि स्थापयति" or "कश्चिदग्निं स्थापयति"?
Look at line 10: "कश्चिदग्नि स्थापयति" - there is no dot on ग्न, so "कश्चिदग्नि स्थापयति".

Line 11:
"करोति—इतिशब्दस्वरसादवगम्यते। अतएव सूत्रयिष्यति बर्हिषोऽन्तं कटानां"

Line 12:
"प्रापयेत्” ( २।१।२२ ) इति। तदेद्भट्टभाष्यसम्मतञ्चन्द्रकान्तोऽप्यनुमन्यते-"

Line 13:
"स्म स्वभाष्ये। वस्तुतस्तु। वर एवात्रकर्त्तेति तत्सूत्रे ( २।१।२२ ) एव व्य-"
Wait, is there an avagraha? "एवात्रकर्त्तेति" - no avagraha.

Line 14:
"क्तीभविष्यति॥ अग्निस्थापनञ्च वेदिमध्ये कार्यं, वेदिश्च चतुर्विंशाङ्गुलायता"

Line 15:
"चतुरङ्गुलोच्छ्रिता च कार्येत्याह—गृह्यसंग्र

परीक्षणे नारदः—
Line 10:
“यस्याप्सु प्लवते वीजं हारि मूत्रञ्च फेनिलम् ।
Line 11:
पुमान्स्यालक्षणैरेतैर्विपरीतस्तु शत्रिकः ॥”
Wait, look at L11:
Is it "पुमान्स्यालक्षणैरेतैर्विपरीतस्तु शत्रिकः ॥"?
Wait, why does it look like "पुमान्स्यालक्षणैरेतैर्विपरीतस्तु"?
Wait, "पुमान्स्याल्लक्षणैरेतैर्" has double 'ल'?
In image: "पुमान्स्यालक्षणैरेतैर्विपरीतस्तु शत्रिकः ॥" (single ल: स्या-ल-क्षणै-).
Wait, look at "शत्रिकः":
Under "श", there are two little dots? Yes, looks like printer's marks, let's not worry, the text is "शत्रिकः".
Line 12:
इति । शत्रिकः षण्ढः । ( नपुंसकः ) व्यासः—
Wait, after 'व्यासः' there is a dash or mark: "व्यासः—"
Line 13:
“जातिर्विद्या वयः शीलमारोग्यं बहुपक्षता ।
Line 14:
अर्थित्वं वित्तसम्पत्तिरष्टावेते वरे गुणाः ॥”
Line 15:
इति । एवमादयो गुणाः

वयवान्वयोऽस्त्येव । एकस्य हि पितृशरीरस्यावयवाः पुत्रद्वारा तास्वाहिता
इति मिताक्षराकार-मदनपारिजातादयः प्राहुः ॥ कथञ्चिदेकपिण्डक्रियाप्रवेशेन
निर्वाह्यं सापिण्ड्यं चन्द्रिकाऽपरार्कमेधातिथिमाधवादयोवदन्ति । नन्वेवं(१)
विधातृशरीरावयवान्वयेन सापिण्ड्यातिप्रसङ्गेन एकपिण्डदानक्रियान्वयित्वेन
वा गुरुशिष्यादेरपि श्राद्धदेवतावत्वात्सापिण्ड्यमिति न काप्यसपिण्डेत्यत आह-
याज्ञवल्क्यः-
"पञ्चमात्सप्तमादूर्ध्वं मातृतः पितृतस्तथा”
इति । मातृतः मातुः सन्ताने पञ्चमादूर्ध्वं, पितृतः पितुः सन्ताने सप्तमा-
दूर्ध्वं सापिण्ड्यं "निवर्त्तत" इतिशेषः । तथाच वृद्धशातातपः-
"पञ्चमात्सप्तमादूर्ध्वं मातृतः पितृतस्तथा ।
सपिण्डता निवर्त्तेत सर्ववर्णेष्वयं विधिः ॥” इति ।
[

इति वदन्ति । महामहो० महेशठक्कुरास्तु-तत्त-

Line 30:
त्पाठमन्यथयित्वा पितृपक्षे सर्वत्र सप्तमीपरिणयमनुजानन्ति । तत्र च शिष्टसंवादमाचा-

Line 31:
रञ्चप्रमाणयन्तीत्यास्तां विस्तरः ॥

Line 32 (Footnote 1):
( १ ) आदिपदेन सञ्चारी रोगः । यथाह याज्ञवल्क्य एव “दशपुरुषविख्याताच्छ्रो-

Line 33:
त्रियाणां महाकुलात् । स्फीतादपि न सञ्चारिरोगदोषसमन्वितादि-”ति । पुरुष एव

Line 34:
पुरुषः । दशभिः पितृतः पञ्चभिर्मातृतश्च । श्रोत्रियाणां श्रुत्यध्ययनसम्पन्नानाम् । “कन्यां

Line 35:
हरेदि”ति शेषः । अपवादमाह स्फीतादपीति । उक्तमहाकुलादपीत्यर्थः । सञ्चारिणोरोगाः
Wait: "सञ्चारिणोरोगाः" or "सञ्चारिणो रोगाः"? It is run together: "सञ्चारिणोरोगाः".

Line 36:
कुष्ठापस्मारादयः । शुक्रशोणितद्वारा ये सञ्चरन्ति । तदुक्तं वैद्यके । “

१२४ विवाहविधिः । [ १ प्रपाठके
मतीमिति । पुत्रिका(१)करणशङ्कानिवृत्त्यर्थम् । यत्र तु पुत्रिकाकरणाभावनि-
श्रयस्तामभ्रातृकामप्युद्वहेत् ॥ असमानार्षगोत्रजामिति । अत्र प्रत्येकमेव नञा
सम्बन्धः । ऋषेरिदमार्षम् । गोत्रप्रवर्त्तकस्य मुनेर्व्यावर्त्तकोमुनिगणः । प्रवर
इत्यर्थः । गोत्रं वंशपरम्पराप्रसिद्धम् । (स्व) समाने आर्षगोत्रे ( यस्य ) तस्मा-
ज्जाता या न भवति ताम् । एतत्परिणये प्रायश्चित्तमाह—स्मृतिः—
“परिणीय सगोत्राञ्च समानप्रवरान्तथा ।
त्यागं कृत्वा द्विजस्तस्यास्ततश्चान्द्रायणञ्चरेत् ॥”
इति । त्यागश्चोपभोगस्यैव न तस्या इत्याह-शातातपः—
“समानप्रवराङ्कन्यामेकगोत्रामथापि वा ।
विवाहयति योमूढस्तस्य वक्ष्यामि निष्कृतिम् ॥
उत्सृज्य तान्ततोभार्या मातृवत्परिपाल

१० कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- १२५
वृत्तस्वाध्यायसापेक्षंमघसङ्कोचनन्तथा ।
अस्थिसञ्चयनादूर्ध्वमङ्गस्पर्शनमेव च ॥
प्रायश्चित्ताऽभिधानञ्च विप्राणां मरणान्तिकम् ।
संसर्गदोषः पापेषु मधुपर्के पशोर्वधः ॥
दत्तौरसेतरेषाञ्च पुत्रत्वेन परिग्रहः ।
शामित्रञ्चैव विप्राणां सोमविक्रयणन्तथा ॥
दीर्घकालं ब्रह्मचर्यं नरमेधाश्वमेधकौ ।
कलौ युगे विमान्धर्म्मान्वर्ज्यानाहुर्मनीषिणः ॥”
इति । अत्र ( कन्यापरिग्रहे ) स्वयमयमाचार्योवक्ष्यति समावर्त्तनप्रक्रमे ।
( ३।४।४-५ ) तद्द्रष्टव्यम् ॥ १२ ॥
अथ जन्यानामेकोध्रुवाणामपां कलशम्पूरयित्वा सहोदकु-
म्भः प्रावृतोवाग्यतोऽग्रेणाऽग्निम्परिक्रम्य दक्षिणत उदङ्मुखोऽव-
तिष्ठते ॥ १३ ॥
अथ अग्निस्थापनानन्तरम् । “जन्याः स्निग्धा वरस्य ये”इत्यमरः । नवो-
ढाज्ञा(१)तयोवेति चन्द्रकान्तः । तेषामेकोऽन्यतमः कश्चित्स च द्विज एव ।
तथाच गृह्यासङ्ग्रहः-
“गन्धमाल्यैरलंस्कृत्य(२) सकुम्भोवाग्यतः शुचिः ।
धारयेत्त्रिषु वर्णेषु प्रावृताङ्गोद्विजोत्तमः ॥”
इति । अत्र धारयेदित्यत्र विभक्तिविपरिणतङ्कुम्भमित्यनुषज्यते । ब्राह्मणो-
वरदिश्यः कलशधारीति हारिलपद्धतिरपि । ध्रुवाणाम्—अतिप्रखरतापेऽपि
अशुष्कजलाशयोत्थितानामिति सत्यव्रतः । तदेतदज्ञानविजृम्भितम् । तथाच
गृह्यासङ्ग्रहेऽङ्गिराः-
“महानदीषु या आपः कौप्याश्च हृदेषु च ।
गन्धवर्णरसैर्युक्ता ध्रुवाः स्युरिति निश्चयः ॥”
इति । कौप्याः अकूपसम्बन्धिन्यः । तथाच महानद्याद्यसम्भवे कूपोद-
कमिन्ना याः काश्चिदप्यापोगन्धादिगुणयुक्ता ग्राह्या इत्यर्थः ध्रुवाणामपामिति
षष्ठी तृतीयार्थे । सहोदकुम्भः । उदकपूर्णकुम्भसहिः । अत्र मध्यमपदलोपी
समासः ( पा० ६।३।५९ ) ॥ “वोपसर्जनस्य”-( पा-६।३।८२ ) इति सहस्य
( १ ) “जन्योवरवधूज्ञातिप्रियभृत्यहितेषु च” इति विश्वप्रकाशः ॥ “भृत्याश्चापि न-
वोढाया जन्या” इति केशवः ।
( २ ) “अत्रात्मानम्” इति शेषः ॥

१२६ विवाहविधिः। [ १ प्रपाठके
सादेशः। प्रावृतः कृ·(धृ·)तोष्णीषइतिभाष्यकारः। वस्त्राच्छादितशरीर(१)
इतिपद्धतिः। दक्षिणतः प्रकृतत्वादग्नेर्ब्रह्मणश्च। अवतिष्ठत इति। ऊर्ध्वस्थितो-
भवेदित्यर्थः। अत्रापि वाग्यमनलोपे पूर्वोक्तमेव ( १-६-१९पृ० ८२ )
प्रायश्चित्तं कारणस्याविशेषादिति द्रष्टव्यम्। एवमन्यत्रापि ॥ १३ ॥
प्राजनेनान्यः ॥ १४ ॥
अन्योऽपरोवरपक्ष्यः। प्राजनेन-प्रतोदेन(२) गृहीतेनोपलक्षितस्तथैवावति-
ष्ठते। अत्रोपलक्षणे तृतीया (पा० २।३।२१) "प्राजनंतोदनंतोत्रम्"-त्यमरः।
एव समाचारोऽद्यत्वेनास्ति ॥१४॥
शमीपलाशमिश्रांश्च लाजांश्चतुरञ्जलिमात्रान्सूर्पेणोपसादयन्ति
पश्चादग्नेः ॥ १५ ॥
शमी-प्रसिद्धा। तस्याः पलाशानि पत्राणि तैर्मिश्रान् लाजान्—
"अक्षतास्तु यवाः प्रोक्ता भृष्टा धाना भवन्ति ते।
भृष्टास्तु व्रीहयोलाजा घटः खाण्डिक उच्यते ॥"
इति कर्म्मप्रदीपोक्तलक्षणात् । चतुरञ्जलिमात्रान् । चत्वारोऽञ्जलयः
प्रमाणमेषामिति तद्धितार्थे समासः । ( पा० २।१।५१ ) प्रमाणे च मात्रच्प्र-
त्ययः । ( पा० ५।२।३७ ) यावद्भिश्चत्वारोऽञ्जलयः पूर्यन्ते तावतः । अग्नेः
पश्चात् । शूर्पेणोपसादयन्ति । शूर्पेस्थान्कृत्वा समीपे स्थापयन्ति ॥ १५ ॥
दृषत्पुत्रञ्च ॥ १६ ॥
दृषत्पुत्रं—शिलापुत्रकम् "लोढ़ेति" प्रसिद्धम् । अग्नेः पश्चादुपसादयन्तीति
पूर्वेणान्वितम् ॥ १६ ॥
अथ यस्याः पाणिं ग्रहीष्यन्भवति सशिरस्का साऽऽप्लुता
भवति ॥ १७ ॥
आप्लुता-अविधवापनीतमङ्गलोदकैस्त्रिभिर्घटैः स्नाता । तथाच-गृह्यास-
( १ ) निवीतं प्रावृतं त्रिषु" इत्यमरटीकायां "निवीतं प्रावृतमिति द्वे प्रावृतवस्त्र-
स्ये"ति महेश्वरः । प्रकर्षेणावृतं वेष्टितं वस्त्रं येनेति तदर्थः ॥
( २ ) "चाबुक"-पदाभिधेयेन । प्रकर्षेण तुदति व्यथयत्यश्वादिकमनेनेति व्युत्पत्तेः ।
यत्पर्यायः "कशे"ति ॥ "प्राजनं तोदनन्तोत्रम्" इत्यमरे तोदनं प्रतोद इत्यनर्थान्तरम् ।
आद्ये "तुदव्यथने" इत्यतः करणे ल्युट् ( पा० ३।३।११९ ) । द्वितीये करणे घञ् ( पा०
३।३।१९ ) । प्रेति प्रकर्षार्थकमत्र विशेषः । प्राजनमितितु "अजगविक्षेपणयोरि"त्य-
( भ्वा० प० )-स्मात्करणे ल्युट् पूर्ववत् । प्रवीयतेऽनेनेति । "वायौ" ( पा० २।४।५७ )
इति व्यादेशोऽजेर्भवति ॥