गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

१० कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- ११९
तान्खल्विमान् पिण्डान्-
पाणावाधाय कुमार्या उपनामयेत् । "ऋतमेव प्रथमममृतं नात्ये-
ति कश्चनर्तेऽयं पृथिवीश्रिता सर्वमिदमसौ भूयात्" (म०ब्रा-१।१।१)
इति । तस्या नाम गृहीत्वैषामन्यतमं गृहाणेति ब्रूयात् ॥ ७ ॥
पाणौ स्वकीये (वरः) आधाय-धृत्वा । कुमार्या उप समीपे नामयेत्स्थापयेत् ।
"ऋतमिति" त्यादिमन्त्रेण । अस्यार्थः-ऋतमिति सत्यनाम । (निरु०४।१९।
९) 'ऋतमेव'-सत्यमेव 'प्रथमम्' आद्यमुद्गारणम् । तथाच श्रुतिः "तस्य ह वैतस्य
ब्रह्मणोनाम सत्यमिति । 'ऋतं' सत्यं 'ना० न' नातिक्रामति कश्चिदपि । 'ऋते'
सत्ये चे'यं पृथिवी(आ)श्रिता' । न केवलम्पृथिव्येव, किन्तु 'सर्वमिदम्' ।
चकारोलुप्तवद्द्रष्टव्यः । यथाचेदं सर्वं वस्तु जातं सत्याश्रितं न्तथा'ऽसौ'
(यशोदादेवी) सत्या 'भूयात्'-भवतु ॥ इति ॥ अत्रासावित्यस्य स्थाने तस्याः
कुमार्या नाम गृहीत्वोच्चार्य एवं सम्बोधनान्तं नाम मन्त्रान्ते गृहीत्वा एषां
पिण्डानामेकं गृहाणेति तस्यै ब्रूयात् ॥ ७ ॥
पूर्वेषाञ्चतुर्णां गृह्णन्तीमुपयच्छेत् ॥ ८ ॥
पूर्वेषामिति । मध्ये-एकमिति शेषः । वेद्यादिपिण्डचतुष्टयान्यतममाददानां
विवाहयेदित्यर्थः । गृह्णन्तीमित्यत्र तुम्छान्दसः ॥ ८ ॥
सम्भार्यमपीत्येके ॥ ९ ॥
सम्भार्यं नवमपिण्डमाददानाऽपि विवाहेत्येकदेशिमतम् । तथाच गृह्य-
सङ्ग्रहेऽङ्गिराः-
“क्रियावती वेदिपिण्डं सीतायाः फलते कृषिः ।
अक्षोभ्या च ह्रदे ज्ञेया गोष्ठे भवति गोमती ॥
चतुष्पथे प्रकीर्णा स्याद्यूतस्थाने कलिप्रिया ।
श्मशाने म्रियते भर्त्ता बन्ध्या भवति चोत्तरे ॥
नवमे सर्वमेवैतत्कन्यायास्तु परिग्रहात् ॥”
इति । प्रकीर्णा-स्वैरिणी । परिशिष्टान्तरम्-
“गृह्णाना वेदिपिण्डन्तु प्रसूते याज्ञिकान्सुतान् ।
सीतापिण्डन्तु गृह्णाना सुतान्सूते कृषीवलान् ॥
सर्वकामसमृद्धांश्च तृतीयस्य परिग्रहात् ।
गोष्ठपिण्डग्रहाच्चैव गोमतः सुखिनः सुतान् ॥
इतश्चेतश्च गन्तारः पञ्चमेनास्थिराः सुताः ।
षष्ठेन तु गृहीतेन भवन्ति द्यूतदेविनः ॥
श्मशानपिण्डग्रहणाद्दिधवा जायते ध्रुवम् ।
बन्ध्या वा विधवा वा स्यादष्टमस्य परिग्रहात् ॥