गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

द्धारः करणीयः । तदप्याह-म एव-
“नोऽङ्कुर्याद्धोममन्त्राणां पृथगादिषु कुत्र चित् ।
अन्येषाञ्च विकृष्टानां कालेनाचमनादिना” ॥ इति ॥ २५ ॥
आज्याहुतिष्वाज्यमेवसँस्कृत्योपघातञ्जुहुयात्
नाज्यभागौ न स्विष्टकृत् ॥ २६ ॥
आज्यस्य यथोक्तस्याहुतिषु । यत्राज्यमेव हूयते तत्र, आज्यं संस्कृत्यैवोपघा-
तं यथाभवति तथा जुहुयाद्द्रवद्रव्यकत्वात्स्रुवेणेत्यर्थः । एवकारेण यद्यावच्छि-
द्यते तदप्युच्यते सुखावबोधार्थम्-नाज्यभागावित्यादि । तदेते अतिदेशागता
इह प्रतिषिध्यन्ते ॥ २६ ॥
आज्याहुतिष्वनादेशे पुरस्ताच्चोपरिष्टाच्च
महाव्याहृतिहोमः ॥ २७ ॥
आज्याहुतिषु-यत्राज्यमेव हूयते नान्यच्चर्वादि हविरन्तरमस्ति । तेषु नाम-
करणादिकर्म्मसु । एवम् अनादेशे-यत्रहोम एवनादिश्यते पुंसवनादिषु । तत्र(१)
च पुरस्ताच्चोपरिष्टाच्च-पूर्वं पश्चाच्च । व्याहृतिभिर्होमः कार्य्यइत्यर्थः । ताश्चो-
क्ताः कात्यायनेन-
“भूराद्यास्तिस्र एवैता महाव्याहृतयोऽव्य(२)याः ।” इति ॥
गृह्यसङ्ग्रहे-
“यत्र व्याहृतिभिर्होमः प्रायश्चित्तार्थकोभवेत् ।
चतस्रस्तत्र विज्ञेयाः स्त्रीपाणिग्रहणे यथा ॥”
इति । एवञ्च यत्र विशेषोपदेशातिदेशाभ्यां प्रायश्चित्ततया वा व्याहृतिहो-
मलाभस्तत्र व्याहृतिभिस्तिस्रः समस्ताभिरेकेत्याहुतिचतुष्टयमन्यत्र व्याहृति-
त्रयमिति न वचनयोर्विरोधः(३) ॥ २७ ॥
यथा पाणिग्रहणे तथा चूडाकर्म्मण्युपनयने गोदाने च ॥२८॥
यथा पाणिग्रहणे महाव्याहृतिभिर्व्यस्तसमस्ताभिश्चतस्र आहुतयोहूयन्ते
तथा चूडाकर्म्मादावपि । सोऽयमनार्गतातिदेशः । चूडाकर्म्मादिव्यतिरिक्तेषु तु
तिस्र एवाहुतयोभवन्तीत्यवगमयति ॥ २८ ॥

---

( १ ) अत्र “मध्यात्पूर्वाद्वार्दि”—( १।८।६ ) ति वकारोलुप्तवद् द्रष्टव्यः ॥
( २ ) अविनाशिन्यः । एतेन त्रिवेदसर्वस्वत्वमासां ज्ञापयति । तथाच मनुः “अका-
रञ्चाप्युकारञ्च मकारञ्च प्रजापतिः । वेदत्रयान्निरदुहद्भूर्भुवः स्वरितीति च ॥” इति ॥
( ३ ) मनुरपि “ॐकारपूर्विकास्तिस्रोमहाव्याहृतयोऽमलाः” इत्याह । पद्धतिकृ-
तस्तु--भूर्भुवस्वरिति प्रत्येकं तिस्रोव्याहृतयः । मिलितास्तु महाव्याहृतयः । सूत्रादौ
च व्याहृतिष्वपि तिसृषु महाव्याहृतित्वोपचारात्प्रयोग इत्यर्थगत्या वदन्ति ॥
१५ गो० गृ० सू०