बृहद्देशी (मतंग मुनि - राग-पद्धति का विश्व में सर्वप्रथम प्रतिपादक ग्रन्थ)

षड्जकैशिक्यां षड्जगान्धारपञ्चमा ग्रहाः अंशाश्च ।
पञ्चस्वरपरस्तारः । न्यासपरस्तत्परो वा मन्द्रः । नित्यसम्पूर्णा
च । धैवतनिषादग्रहा । मध्यमानाल्पत्वम् । ऋषभस्याल्प-
तरत्वं शेषाणां बहुत्वम् । (ना ? न्या)सस्तु गा(मागा ? न्धा)रः
षड्जनिप(दपञ्चमाः अष्टधैव अस्याः शुद्धत्वमंशकाः पूर्णा-
श्चच्चत्पुटस्तालः । एककले चित्रे मागधी गीतिः । द्विकले
वार्तिके सम्भाविता । चतुष्कले दक्षिणे पृथुला । रसश्च क-
रुणः । प्रथमप्रवेशगीते द्वितीयप्रेक्षणके विनियोगः । षड्जो-
दी(व्य ? च्य)वायाः षड्जमध्यमधैवतनिषादा ग्रहाः अंशाश्च ।
पञ्चस्वरपरस्तारः । न्यासपरस्तत्परो वा मन्द्रः । ऋषभहीनं पा-
डवं ऋषभपञ्चमहीनमौडुवितम् । पूर्णावस्थायाम् .... षड्ज-
गान्धारपञ्चमयोरल्पत्वं गान्धारस्यांशत्वे प्राप्तौ बाहुल्यं षाडबे
पञ्चमस्याल्पत्वं औडुविते न कस्याप्यल्पत्वमशेषाणां बहुत्वं
मध्यमो न्यासः । ऋषभधैवतावपन्यासौ । अंशानां परस्पर-
गमनम् । दशविधत्वमस्याः सप्तांशक....तत्र सप्त पूर्णा पञ्च
षाडवाः पञ्च औडुवगान्धारमूर्च्छनातालः पञ्चपाणिः । एक-
कलेन चित्रेण मागधी । द्विकलेन वार्तिकेन सम्भाविता ।
चतुष्कलेन दक्षिणेन पृथुला । रसौ शृङ्गारहास्यौ । ध्रुवागाने
द्वितीयप्रेक्षणके विनियोगः । षड्जमध्यमाया ग्रहाः अंशाश्च
सप्तैव स्वराः । पञ्चस्वरपरस्तारः । न्यासपरस्तत्परो वा मन्द्रः ।
निषादहीना षाडवा । निषादगान्धारहीना औडुबिता । ग्रामा-
विरोधेन यथेष्टं सञ्चारः । पूर्णावस्थायां निषादगान्धारयोर-
ल्पत्वम् । षड्जमध्यमौ न्यासौ । सप्तस्वरापन्या(सः ? सा)

जातयः । ७३

दशविधत्वम् अस्या एतदंशकाश्चत्वारः षाडवाः । तथैव धैव-
तेंऽशे षाडवानाम् औडुविताश्च शुद्धत्वं नास्ति । मध्यमादिमूर्-
र्छना तालः पञ्चपाणिः एककलेन चित्रेण मागधी द्विकले(न)
वार्तिकेन सम्भाविता चतुष्कलेन दक्षिणेन पृथुला सर्वरसा-
त्मिका ध्रुवागाने द्वितीये प्रेक्षणके विनियोगः। एताः षड्जग्रा-
मसंबन्धाः सप्त जातयः । इदानीं मध्यग्रामसंबन्धा जातय उ-
च्यन्ते। तत्र गान्धार्या गान्धारषड्जमध्यमपञ्चमनिषादा ग्रहाः
त एवांशाः । पञ्चस्वरपरस्तारः न्यासपरस्तत्परो वा मन्द्रः । ऋ-
षभहीनं षाडवम्, ऋषभधैवतहीनमौडुवितम् । पूर्णावस्थायामृ-
षभधैवतयोरल्पत्वं शेषाणां बहुत्वम् । स्वरजातित्वाद् गान्धारो
न्यासः षड्जमध्यमावपन्यासौ धैवतर्षभयोः सङ्गतिः । त-
द्यथा — गान्धारी यदा संपूर्णा गीयते तदा माधारिगा इति
गायन्ति इति प्रयो(गि ? गः) स्यात् । यदा ऋ(ष)भहीना
गीयते धरस्वरप्रवेशनं(१) माधाधागा इति प्रयोगः स्यात्।
यदा औडुविता गीयन्ते तदा उत्तर(स्वर?)स्वरप्रवेशे मागागा
इति प्रयोगः स्यात्, मापरिध इति प्रयोगः कदाचिदपि न
स्यात् । दशविधत्वमस्याः एकादशांशकाः शुद्धा विकृताः
पूर्णाः पञ्च चत्वारः षाडवाः औडुवित एकः मूर्छना धैवतादिः
चञ्चत्पुटस्तालः एककलविधिः चित्रमार्गे मागधी द्विकले
वार्तिके सम्भाविता चतुष्कले दक्षिणे पृथुला रसः करुणः
मात्रा दक्षिणे वार्तिके चित्रे कला ध्रुवागाने तृतीयप्रेक्षणके
विनियोगः ।
रक्तगान्धा(र्य्य ? र्याष्प)ङ्जमध्यमपञ्चमगान्धार-
निषादा ग्रहा अंशाश्च । पञ्चस्वरपरस्तारः न्यासपरस्तत्परो
L

वा मन्द्रः। ऋषभहीनं षाडवम् ऋषभधैवतहीनमौडुवितम्।
पूर्णावस्थायामृषभधैवतयोरल्पत्वं शेषाणां बाहुल्यम्। निशा-
दस्यांशत्वादबहुत्वे प्राप्ते वचनादबहुत्वं (?), धैवतस्यानंश-
त्वादल्पत्वे प्राप्ते वचनाद् बाहुल्यं, षाडवे धैवतस्याबाहुल्यम्।
ऋषभस्य न कदाचिदपि। औडुविते सर्वेषामंशत्वान्न तस्या-
ल्प(श?)त्वम्। उक्तभङ्ग्या शेषाणां बाहुल्यम्। न्यासो गा-
न्धार एव च। अपन्यासस्तु मध्यम एव। षड्जगान्धारयोस्तु
सञ्चारः दशविधत्यमस्याः द्वादशांशक्रमः पूर्णाः पञ्च च-
त्वारः षाडवे पञ्चप्यंशेऽपवाद(?)। ऋषभादि मूर्च्छना। करुणो
रसः। तालः पञ्चपाणिः। एककले चित्रे मागधी। द्विकले-
वार्तिके सम्भाविता*।
(षड्? अंशाः) सप्त स्वराः षड्जमध्यमाया मिथश्च ते ॥
सङ्गच्छन्ते निरल्पोंऽशा(गा?ङ्गा)दृते वा(नि?दि) तां विना।
निलोपे नीगलोपे च षाडवौडुविते मते ॥ २५३ ॥
षाडवौडुवयोः स्यातां द्विश्रुती तु विरोधिनी ।
गीतितालकलादीनि षाड्जीवन्मूर्च्छना पुनः ॥ २५४ ॥
मध्यमादिरिह ज्ञेया पूर्ववद् विनियोजनम् ।
अस्यां षड्जमध्यमौ न्यासौ। सप्त स्वरा अपन्यासाः।
प्रस्तारैः — मागासगप(धप) मानिधनिमा (१)। मामासरी
गरिनि(ध)पधापा (२)। मागारीगा मामासासा(३)। धागधप-
रिरिगगरिगसधसधा। रिगरिगसासा। सासारिगरिग (५) (?)।

• इतःपरमादर्शे ४ पत्राणि लुप्तानि।

जातयः । ७५
निधधरीमम मामामामा (६) । मांमांमगमम पपधपनिमग
(७) । धापधपरिगम गारिगस+सग (८) । मामाधनिधस
धपपमपापा (९) । मामगमामा पधपमगमगस (१०) ।
धागधपरिरिगगरिगसधसं (११) । निधसरिमगममामामामा ।
षड्जमध्यमा । स ॥
गान्धारोदीच्यवायां तु ह्यंशौ षड्जमध्यमौ ॥ २५५ ॥
रिलोपात् षाडवं ज्ञेयं पूर्णत्वेऽ(शोन्तरात्मना ? शेतराल्पता) ।
अल्पा निधपगान्धाराः षाडवत्वे प्रकीर्तिताः ॥ २५६ ॥
रिधयोः स(गनिज्ञे ? ज्ञतिज्ञे)या धैवतादिश्च मूर्छना ।
तालश्चच्चत्पुटो ज्ञेयः कलाः षोडश कीर्तिताः ॥ २५७ ॥
विनियोगो ध्रुवागाने चतुर्थप्रेक्षणे मतः ।
अस्यां म(ध्य)मो न्यासः । षड्जधैवतावपन्यासौ ।
प्रस्तारः — सासापामा पाधपमामा (१) । धापामामा सासा-
सासा (२) । धानीसासा मामापापा (३) । नीनीनीनी नी-
नीनीनी (४) । मामाधानिस नीनीनीनी (५) । मापामापरि
गागासासा (६) । गागमपापध माधनिपांपा (७) । रिग-
सासाध नीनीधाधा (८) । (गारिगसासनि) गारिगसासा
(९) । सासासामा मनिधनीनीनी (१०) । धामा पापापरि गागा-
सासा (११) । गासागासा मापामापरिगा (१२) । गागागागा
गागासासा (१३) । नीनिपाधा नीगागागा (१४) । नी-
नीधापा धापामापा (१५) । धापामामा मामामामा (१६) ।
गान्धारोदीच्यवती । म ॥

७६ बृहद्देश्यां
अंशाः स्यु रक्तगान्धार्यां पञ्च (म?ध)र्षभ(पूजि?वर्जि)ताः ॥
रीमतिक्रम्य सगयोः कार्ये सन्निधिमेलने ।
रिलोपरिधलोपाभ्यां षाडवौडुवमिष्यते ॥ २५९ ॥
बहुत्वं निघयोरंशः पञ्चमो द्वेष्टि षाडवम् ।
द्विप(ज्जौ ?न्त्यौ )डुवितं षड्जनिमपाः सङ्गतौ सगौ ॥
पञ्चपाण्यादि षाड्जीवदृषभादिस्तु मूर्छना ।
तृतीयप्रेक्षणगतं ध्रुवायां विनियोजनम् ॥ २६१ ॥
(तस्या ?) तस्या गान्धारो (न्यासः, मध्यमोऽ)पन्यासः ।
प्रस्तारः — पानीसासा गासापानी (१) । सांसांपापा मामा-
गागा (२) । मापाधापा मापाधप(म)ग (३) । मामामामा मामा-
मामा (४) । धानीपापधधानीपापा (५) । मां पा मां पा पापा-
पामा (६) । रीगांमांपा पापामापा (७) । रीगामापा पापा-
मापा (८) । पापापापा पापापापा (९) । रीगांधाधा रीगा-
गागा (१०) । गापापाधं धानिधपापा (११) । मापरिमागा
गागागागा (१२) । रक्तगान्धारी ॥
कैशिक्यामृषभान्यांशा निधायंशौ (प ? य)दा तदा ।
न्यासः पञ्चम एव स्यादन्यदा(वि ? हि)श्रुती मतौ ॥
, अन्ये तु निगपन्यासा(न्) निघयोरंशयोर्विदुः ।
रिलोपरिधलोपेन षाडवौडुवितं मतम् ॥ २६३ ॥
रिरल्पो निपबाहुल्यमंशानां सङ्गतिर्मिथः ।
षाडवौडुविते (दृ ? द्वि)ष्टः क्रमात् पञ्चमधैवतौ ॥ २६४ ॥

जातयः । ७७
पाड्जीवत् पञ्चपाण्यादि गान्धारादिस्तु मूर्छना ।
पञ्चम(प्रो?प्रे)क्षणगतं ध्रुवायां विनियोजनम् ॥ २६५ ॥
अस्या (गान्धा)रपञ्चमनिषादा न्यासाः रित्रिर्जाः षड्
सत्त वा स्वरा अपन्यासाः । प्रस्तारः — पाधनिपा़धनि
गागागागा (१) । पापामाधनि निधपापापा (२) । धानी-
सासा रींरींरींरीं (३) । सांसांसांरीं गामामामा (४) । माधा-
नीधा (मा)धा़मापा (५) । निगरीसाधनि रीरीरीरी (६) ।
गांरींसांसां पाधामामा (७) । गागागामा मानीधनीनी (८) ।
गागानीनी गागागागा (९) । गागानीनी धप्पापापा (१०) ।
मापामापा पापांमामा (११) । धामागानिधानीनीगां (१२) ।
कैशिकी । म ॥
पञ्च (माः ? मां)शा (सादना ? सदा)पूर्णा मध्यमोदीच्यवा
[मता ।
लक्ष्म शेषं विजानीयाद् गान्धारोदीच्यवागत(म्) ॥२६६॥
मध्यमादि(र्मरीन ? मूर्छना) स्यात् तालश्चच्चत्पुटो मतः ।
चतुर्थस्य प्रेक्षणके ध्रुवायां विनियोजनम् ॥ २६७ ॥
अस्या मध्यमो न्यासः । षड्जधैयतावपन्यासौ ।
प्रस्तारः — पाधनिनीनी मामांनीपा (१) । रीरीरीगा सारि-
गगागा (२) । नीनीनीनी (नीनीनीनी) (३) । नीनि-
धपमा निधनिधपापा (४) । पापारीरी रीरीरीरी (५) ।
मारिगसासध नीनीनीनी (६) । सापानीमा पापागांगां (७) ।
गापामानि धानीनीसासा (८) । पापामाधनि पापापा
(९) । मापामारिग गागागागा (१०) । गापामापा । नी-
नीनीनी (११) । मापामापरि गागागागा (१२) । गागागामा

मांनिधनीनी (१३) । नीनीधपमा निधानिधपापा (१४) ।
रींगांसांगां मांनिधनीनी (१५)। नीनीधापा धापामामा(१६) ।
मध्यमोदीच्यवा । म ॥
कार्मारव्यां भवन्त्यंशा निषादरिपधैवताः ।
ग्रहचोऽन्तरमार्गत्वाद॒नंशाः परिकीर्तिताः ॥ २६८ ॥
गान्धारोऽत्यन्तबहुलः सर्वाशस्त्रं (?) स्वसङ्गतैः ।
चञ्चत्पुटः षोडशात्र कलाः षड्(जा)दि मूर्छनाः॥ २६९ ॥
पञ्चमस्य प्रेक्षणस्य ध्रुवायां विनियोजनम् ।
अस्यां पञ्चमो न्यासः, अंशा ए(व ? वा) पन्यासः ।
प्रस्तारः — रीरीरीरीरीरीरीरी (१)। मां गां सां गां सा नीनी-
नीनी (२) । नीमानीमा पा(पागागा) (३) । गापामापा
नीनीनीनी (४) । रींगांसानी रींगारींगां (५) । रीगारीसा
निधनीपापा (६) । मापामापरि गागागागा (७) । रींरींगांसम
मामापापा (८) । मापामापरि गागागागा (९) । धानीपामा
धानीसामा (१०)। नीनीनीनी नीनीनीनी (११) । मामाधानी
नीधापापा (१२) । मापामापरि गागागागा (१३) । नीनी-
पाधनि गागागागा (१४) । सारीमासा नीनीनीनी (१५) ।
नीनीधापा पापापापा (१६) । कार्मारवी । म ॥
अंशो गान्धारपञ्चम्यां पञ्चमः स(ङ्ग)तिः पुनः ॥२७०॥
कर्त्तव्यात्रापि गान्धारीपञ्चम्योरिव सूरिभिः ।
चञ्चत्पुटः षोडशात्र कला गादिश्च मूर्छना ॥ २७१ ॥
तुर्यप्रेक्षणसंबन्धि ध्रुवागाने नियोजनम् ।

जातयः । ७९
अस्यां गान्धारो न्यासः । ऋषभपञ्चमावपन्यासौ ।
प्रस्तारः — पामपमधन धपगाधानी (१) । सनिधापापा
पापापापा (२) । धानीसासा मामापापा (३) । नीनीनीनी
नीनीनीनी (४) । नीनीधपमा निधनिधपापा (५) । पापा-
रीरी रीरीपापा (६) । मारिगासाध नीनीनीनी (७) ।
नीरीसारिस रीरीरीरी (८) । नीगासानिग सानीनीनी (९) ।
नीमां नीमां पापागांगां (१०) । गांपांमांपा नीनीनीनी (११) ।
मापामापरि गागागागा (१२) । नीनीपाधा नीगांगांगां (१३) ।
नीनीनीनी नीनीनीनी (१४) । मांमांधानी सनिधपापा (१५) !
मांपांमांपरि । गांगांगांगां (१६) । गान्धारपञ्चमी ॥
अन्ध्रा (मङ्गा ? मंशा) निरगपा रिगयोर्

८० बृहद्देशी।
(११) । रीरीमानी सासानीनी (१२) । पपामागरि गागा-
गागा (१३) । रीरीगासम मामापापा (१४) । मामानीनी
सारीगापा (१५) । रिगगागागा गागागागा (१६) । अन्ध्री ।
म ॥
नन्दयन्त्यां पञ्चमोंऽशो गान्धारस्तु ग्रहः स्मृतः ॥ २७४॥
कैश्चित्तु पञ्चमः प्रोक्तो ग्रहोऽस्यां गीतवेदिभिः ।
(मन्द्र)र्षभस्य बाहुल्यं षाडवं षड्जलोपतः ॥ २७५ ॥
हृष्यका मूर्छना तालः पूर्ववद् द्विगुणाः कलाः ।
विनियोगो ध्रुवागाने प्रथमप्रेक्षणे भवेत् ॥ २७६ ॥
अस्यां गान्धारो न्यासः । मध्यमपञ्चमावपन्यासौ ।
प्रस्तारः — गागागागा पापाधपम (१) । धाधाधाधा धनी-
सनिधा (२) । पापापापा पापापा (३) । धानीमापा गांगां-
गांगां (४) । मारीगागा गागागागा (५) । मापामापा धाध-
निपापा (६) । धानीमापा गागागागा (७) । मपापापा
मामागागा (८) । धानीमापा गागागागा (९) । मामामामा
मामामामा (१०) रीगामापा पमपापानी (११) । रीरीरीरी
पापामामा (१२) । धानीसनिधा पापापापा (१३) । धानी-
मापा गागागागा (१४) । गापापापा धामागामा (१५) ।
धाधानिधा पापापापा (१६) । रीगामापा पमपापाम (१७) ।
रीरीरीरी पापापापा (१८) । पापापापा धामामामा (१९) ।
निपागागम गांगांगांगां (२०) । रींरींगागा मामामामा
(२१) । नीपानीमा नीधापापा (२२) । सासाधानिधा
पापापापा (२३) । मापा(मा)पा (रिग) गागासांसां (२४) ।

रागलक्षणम् । ८१
रीरीगागा मामापामा (२५) । रींरींरींगा मारिगमा (मा)
(२६) । मानीपानी गागागागा (२७) । मामापापा धाधनि-
निधमा (२८) । धाधासानी धानीपापा (२९) । रींरींरींरीं
मापाधामा (३०) । नीनीनीनी धापामामा (३१) । माप-
रिगागागागागागा (३२) । नन्दयन्ती । म ॥
मं ज्योतिस्तद्गतो हंसस्तस्मात् तं भरतं विदुः ।
तङ्ग(वं) भरतज्ञानं तङ्गवा भारती शुभा ॥ २७७ ॥
किमुच्यते रागशब्देन किं वा रागस्य लक्षणम् ।
व्युत्पत्तिलक्षणं तस्य यथावद् वक्तुमर्हसि ॥ २७८ ॥
मतङ्ग उवाच —
रागमार्गस्य यद् रूपं यन्नोक्तं भरतादिभिः ।
निरूप्यते तदस्माभिर्लक्ष्य(ते ? ल)क्षणसंयुतम् ॥ २७९ ॥
तत्रादौ
स्वरवर्णविशेषेण ध्वनिभेदेन वा पुनः ।
रज्यते येन यः कश्चित् स रागः संमतः सताम् ॥ २८० ॥
अथवा
योऽसौ ध्वनिविशेषस्तु स्वरवर्णविभूषितः ।
रञ्जको जनचित्तानां स च राग उदाहृतः ॥ २८१ ॥
सामान्यं च विशेषञ्च लक्षणं द्विविधं मतम् ।
चतुर्विधं तु सामान्यं विशेषश्चांशकादिकम् ॥ २८२ ॥
इत्येवं रागशब्दस्य व्युत्पत्तिरभिधीयते ।
रञ्जनाज्जायते रागो व्युत्पत्तिः समुदाहृता ॥ २८३ ॥
अ

८२ बृहद्देश्यां
अश्वकर्णादिवद् रूढो यौगिको वापि वाचकः ।
योगरूढोऽथवा रागो ज्ञेयः पङ्कजशब्दवत् ॥ २८४ ॥
इदानीं सम्प्रवक्ष्यामि सप्त गी(ति ? ती)र्मनोहराः ।
प्रथमा शुद्धगी(त ? तिः) स्याद् द्वितीया भिन्नका भवेत् ॥
तृतीया गौडिका चैव रागगीतिश्चतुर्थिका ।
साधारणी तु विज्ञेया गी(त ? ति)ज्ञैः पञ्चमी तथा ॥
भाषागीतिस्तु षष्ठी स्याद् विभाषा चैव सप्तमी ।
सप्तगीत्यो मया प्रोक्ता इदानीं भेद उच्यते ॥ २८७ ॥
गीतयः पञ्च विज्ञेयाः शुद्धा भिन्नाथ वेसरा ।
गौडा साधारिता प्रोक्ता याष्टिकेन महात्मना ॥ २८८ ॥
इति तेषां लक्षणमुच्यते दुर्गशक्तिमतम् ।
“प्रथमा मागधी ज्ञेया द्वितीया चार्धमागधी ।
सम्भाविता तृतीया च चतुर्थी पृथुला स्मृता ॥”
इति भरतमते ।
भाषा चैव विभाषा च तथा चान्तरभाषिका ।
तिस्रस्तु गीतयः प्रोक्ता याष्टिकेन महात्मना ॥ २८९ ॥
भाषागीतिर्विभाषा च मतङ्गेनाप्युदाहृता ।
भाषागीतिस्तथैकैव शार्दूलमतसम्मता ॥ २९० ॥
इदानीं संप्रवक्ष्यामि रागलक्षणमुत्तमम् ।
मन्द्रा मन्द्रैश्च तारैश्च ऋजुभिर्ललितैः समैः ॥ २९१ ॥
स्वरैश्च श्रुतिभिः पूर्णा चोक्षा गीतिरुदाहृता ।
: सूक्ष्मैश्च प्रचलैर्वर्णैरुह्लासीत (?) प्रसारितैः ॥ २९२ ॥

रागलक्षणम् । ८३
ललितैस्तारमन्द्रैश्च भिन्ना गीतिरुदाहृता ।
ओहालललितैश्चापि त्रयो गौडाश्च (भो ? शो)भनाः ॥
हकारोकारयो(र्या ? याँ)गादोहाली परिकीर्तिता ।
चिबुकं हृदये न्यस्य ओहाडी मन्द्रजा भवेत् ॥ २९४ ॥
द्रुता द्रुततरा कार्या सह कम्पेन पीडिता ।
ओहाडी ललिता चापि दृढाहृष्टेन पाणिना ॥ २९५ ॥
त्रिस्थानकरणैर्युक्ता स्वस्थानचलनाकुला ।
चतुर्विधा तथोहाडी कर्तव्या गेयवेदिभिः ॥ २९६ ॥
समाक्षरा समा चैव कार्यारो(गा ? हा)वरोहिणी ।
अविश्रामेण त्रिस्थाने गौडी गीतिरुदाहृता ॥ २९७ ॥
प्रयोगैश्च द्रुतैः कार्या मिश्रामिश्रैश्च मालवैः ।
ईषत्प्रकम्पितैः किञ्चिल्ललितैस्तारदीपितैः ॥ २९८ ॥
सोच्छ्वासैः खण्डखण्डैश्च भिन्ना गीतिरुदाहृता ।

• • • • • • • • ओहाडी परिगीयते ॥ २९९ ॥
                ललितैर्गमकैश्चित्रैः प्रसन्नैरौरसैः समैः ।
                रञ्जकैः सुरसन्दर्भै रागगीतिरुदाहृता ॥ ३०० ॥
                चतुर्णामपि वर्णानां यो रागः शोभनो भवेत् ।
                स सर्वो दृश्यते येषु तेन रागा इति स्मृताः ॥ ३०१ ॥
                ऋजुभिर्ललितैः किञ्चित् सूक्ष्मगूढैश्च सुश्रवैः ।
                ईषद्द्रुतैश्च कर्तव्या मृदुभिर्ललितैस्तथा ॥ ३०२ ॥
                प्रयोगैर्मसृणैः सूक्ष्मैः काकुमिश्रैः सुयोजितैः ।
                (सु ? स्व)रैः साधारणा गीतिर्गीतिज्ञैः समुदाहृता ॥ ३०३ ॥

८४ बृहद्देशी
एवं साधारणा ज्ञेया सर्वगीतिसमाश्रया ।
प्रयोगैर्गात्रजैः श्लक्ष्णैः काकुरक्तैः सुयोजितैः ॥ ३०४ ॥
कम्पितैः कोमलैर्दीप्तैर्मालवी काकुनान्वितैः ।
ललितैः सुकुमारैश्च प्रयोगैश्च सु(र्सी ? सं)यतैः ॥ ३०५ ॥
भाषागीतिः समाख्याता एषा गीतिविचक्षणैः ।
यथा वै रज्यते लोकस्तथा वै संप्रयुज्यते ॥ ३०६ ॥
ललितैर्बहुभिर्दीप्तैः कम्पितै(र ? रौ)रसैः समैः ।
तारातितारैर्मसृणैर्मध्ये मध्यमदीपितैः ॥ ३०७ ॥
गमकैः श्रोत्रसुखदैर्ललितैस्तु यदृच्छया ।
विभाषागीतिस्तु संयोज्या यथा लोकोऽनुरज्यते ॥ ३०८ ॥
गीतानां लक्षणं प्रोक्तं रागसंख्योच्यतेऽधुना ।
पञ्च चोक्षाः समाख्यातास्तत्प्रमाणाश्च भिन्नकाः ॥ ३०९ ॥
गौडास्त्रयस्तु कथिता रागाश्चाष्टौ प्रकीर्तिताः ।
सप्त साधारणाः प्रोक्ता भाषाश्चैवात्र षोडश ॥ ३१० ॥
द्वादशैव विभाषाः स्युर्नामानि च निबोध मे ।
षाडबः पञ्चमश्चैव तथा कैशिकमध्यमः ॥ ३११ ॥
चोक्षसाधारितश्चैव चोक्षकैशिक इत्यपि ।
एते चोक्षास्तु विज्ञेया भिन्नकान् साम्प्रतं शृणु ॥ ३१२॥
भिन्नषड्जश्च तानश्च भिन्नकैशिकमध्यमः ।
भिन्नपञ्चम इत्युक्तस्त्रयो गौडाः प्रकीर्तिताः ॥ ३१३ ॥
टक्करागश्च सौवीरस्तथा मालवपञ्चमः
षाड्बो बोट्टरागश्च तथा हिन्दोलकः परः ॥ ३१४ ॥

रागलक्षणम् । ८५
टक्ककैशिक इत्युक्तस्तथा मालवकैशिकः ।
एते रागाः समाख्याता नामतो मुनिपुङ्गवैः ॥ ३१५ ॥
(गर्तः) शकाख्यः ककुभस्तथा हर्माणपञ्चमः ।
रूपसाधारितश्चैव तथा गान्धारपञ्चमः ॥ ३१६ ॥
षड्जकैशिकसंज्ञश्च सप्त साधारणाः स्मृताः ।
इदानीं शुद्धानां लक्षणमाह —
निरपेक्षान्यजातीये स्वजा (?) स्वजातिमनुवर्तकाः ॥ ३१७॥
स्वजात्यन्यतमाश्चैव ते शुद्धाः परिकीर्तिताः ।
तत्र षाडव इति कस्मात् । किं षड्भिः स्वरैर्गीयत
इति षाडवः, यद्वा षट्सु रागेषु मुख्य इति षाडवः । तत्र
नायमाद्यः पक्षः । कुतः । सम्पूर्णत्वादमुख्य रागस्य । तस्मादु-
त्तरपक्ष एव ज्यायान् । ननु (कथनु कथन ? कथं) न षट्सु रागेषु
मुख्योऽयमुच्यते । पूर्वं शुद्धषाडवः प्रयोक्तव्य इति वचनात् ।
पूर्वरङ्गे प्रचुरप्रयोगत्वादस्य शुद्धषाडवस्यादौ निर्देशः ।
त्रिकारमध्यमाजातेः संभूतः शुद्धषाडवः ॥ ३१८ ॥
(गर्तः शकाख्यः ककुभस्तथा हर्म्मा(लव ?)णपञ्चमः ॥
रूपसाधारितश्चैव तथा गान्धारपञ्चमः ।
षड्जकैशिकसंज्ञाश्च +++++++ ?) ॥
न्यासोऽस्य मध्यमांशश्च गान्धारेण च (तु ? दु)र्बलः ।
अस्यार्थः—शुद्धषाडवो मध्यमग्रामसंबन्धः । तारमध्यमो
ग्रहः । मध्यमोऽंशो न्यासश्च । गान्धारस्य चाल्पत्वम् । निषादगा-
न्धारौ चात्र का(कल्य)न्तरौ । पूर्णस्वरश्चायम् । पूर्वर(ङ्ग?ङ्गेऽ)स्य

८६ बृहद्देशी

प्रयोगः। मध्यमो वादी। षड्जः संवादी। ऋषभपञ्चमावनुवा-
दिनौ। विवादी नास्ति। शृङ्गारहास्यौ रसौ। मध्यमादिमूर्च्छना।
अवरोही वर्णः। प्रसन्नान्तोऽलङ्कारः। त्रिषु मार्गेषु गीयते।
दक्षिणे कला वृत्तौ कला चित्रे कला। स्वरपदेषु चच्चत्पुटा-
दितालः। आक्षिप्तिका। शुद्धपञ्च(मा? म)ः षड्जोदीच्यवती-
जातिः स्मृतः।
षड्जांशो मध्यमन्यासः स्वल्प(वि? द्वि)श्रुतिकस्वरः॥
स्यात् षड्जमध्यमाजातेः शुद्धः साधारितस्तथा।
अस्यार्थः—शुद्धसाधारितो रागः षड्जग्रामसंबन्धः।
षड्जमध्यमजातेरुत्पन्नत्वात्। तारषड्जो ग्रहोंऽशश्च। मध्यमो
न्यासश्च। निषादगान्धारयोरल्पत्वम्। पूर्णश्चायम्। गर्भ-
सन्धौ विनियोगः। वीररौद्रादिको रसः। षड्जा(ति? दि)-
मूर्च्छना। अवरोही वर्णः। प्रसन्नान्तोऽलङ्कारः। दक्षिणे कला
वृत्तौ कला चित्रे कला। स्वरपदगीते चच्चत्पुटादितालः।
कैशिकीषड्जमध्यभ्यां शुद्धकैशिकमध्यमः॥ ३२०॥
षड्जांशो मध्यमन्यासस्त्यक्त(स्त्रि? त्रि)श्रुतिपञ्चमः।
अस्यार्थः—शुद्धकैशिकमध्यमो रागः षड्जग्रामस-
म्बन्धः। कैशिकीषड्जमध्यमाजात्योः समुत्पन्नत्वात्। (ननु?)
कैशिकी मध्यमग्रामसम्बद्धा, षड्जमध्यमा षड्जग्रामसम्बन्धा,
अत उभयग्रामतास्तीति भावः। तारषड्जोऽस्य ग्रहोंऽशश्च।
मध्यमो न्यासः। निषाद्गान्धारयोरल्पत्वम्। पञ्चमर्षभयो-
र्लोपः। निषादोऽत्र काकलिषाडवश्च। निर्वहणे चास्य प्रयोगः।
षड्जादिमूर्च्छना। रौद्रवीरादिको रसः। प्रसन्नान्तोऽलङ्कारः।

[रागलक्षणम् ।] [८७]

षड्जांशैः पञ्चमो न्यासः कैशिकीजातिसम्भवः ॥ ३२१॥
तथा कार्मारवीजातेः स्वरैः पूर्णश्च कैशिकः ।
अस्यार्थः—शुद्धकैशिको नाम मध्यमग्रामसम्बन्धः ।
कैशिकीकार्मारवीजात्योः समुत्पन्नत्वात् । तारषड्जोऽस्य ग्रहः
अंश(स्व?श्च)। पञ्चमो न्यासः। निषादोऽत्र काकली। पूर्णस्वरश्चा-
यम्। चित्रस्याष्टादशाङ्गस्य निर्वहणे विनियोगः। वीररौद्रादिको
रसः। षड्जादिमूर्छना । आरोही वर्णः। प्रसन्नादिरलङ्कारः। द-
क्षिणे कला वृत्तौ कला चित्रे कला। स्वरपदगीते चञ्चत्पुटादि-
तालः । ननु एते ग्रामविशेषसम्बन्धाः । कु(तोऽ)यं विशेष-
लाभः । उच्यते । भरतवचनादेवासौ विशेषो लभ्यते । तथा-
चाह भरतमुनिः — “जातिसम्भूतत्वाद् ग्रामरागाणामि”ति ।
यत् किञ्चिदेतद् गीयते लोके तत् सर्वजातिषु स्थितमिति
वचनात् । तथा काश्यपेनाप्युक्तं —
“षाडवे मध्यमग्रामे पञ्चमः ककुभस्तथा ।
षड्जे साधारितश्चैव तथा कैशिकमध्यमः ॥”
ननु अ(यं? मी) विनियोगविशेषाः कस्माल्लभ्यन्ते ।
वचनादेव लभ्यन्ते । तथाचाह भरतः —
“मुखे तु मध्यमग्रामः षड्जः प्रतिमुखे भवेत् ।
गर्भे साधारितश्चैवावमर्शो + तु पञ्चमः ॥
संहारे कैशिकः प्रोक्तः पूर्वरङ्गे तु षाडवः ।
चित्रस्याष्टादशाङ्गस्य त्वन्ते कैशिकमध्यमः ।
शुद्धानां विनियोगोऽयं ब्रह्मणा समुदाहृतः ।”
इदानीं भिन्नानां लक्षणमाह —

८८ बृहद्देशीयां

श्रुतिभिन्नो जातिभिन्नः शुद्धभिन्नः स्वरैस्तथा ॥ ३२२ ॥
चतुर्भिर्भिद्यते यस्मात् तस्माद् भिन्नक उच्यते ।
ननु भिन्नशब्देन किमभिधीयते । किं विदारितोऽर्थः,
एतस्मादयं व्यतिरिक्त इत्यर्थो वा भिन्नशब्दः । एतन्न वाच्यम् ।
भिन्नोऽत्र विकृत उच्यते । विकृतत्वं च पूर्वोक्तश्रुतिभिन्ने-
त्यादिलक्षणात् । ननु पञ्चसु रागेषु मध्ये भिन्नषड्जस्य लक्ष-
णमुच्यते ।
“यदा वादी गृहीतः स्यात् संवादी च विमोक्ष्यते ।”
इत्यादावेवाभिधानं कुतः । सत्यमुक्तं, मुख्यत्वादस्य । मुख्यत्वं
च यथा शुद्धगीतिषु शुद्धषाडबस्य एवं भिन्नगीतिषु भिन्न-
षड्जस्येति तद्भेदादस्येति । इदानीं भिन्नानां प्रागुक्तलक्षण-
प्रकटनार्थं तत्रादौ स्वरभिन्नस्य लक्षणमुच्यते —
यदा वादी गृहीतः स्यात् संवादी च विमोक्ष्यते ॥ ३२३ ॥
विवादी वानुवादी वा स्वरभिन्नः स उच्यते ।
अस्यार्थः—मध्यमग्रामाश्रितस्य शुद्धषाडबस्य योऽसा
मध्यमो ग्रहांशः तत्स्थाने धैवतोऽपि वादित्वे(न ?) नानुवादि-
त्वेन वा गृहीतो भवति । मध्यमस्वरस्य संवादी त्यज्यते न्यस्यते
वा तदासौ स्वरभिन्न उच्यते । भिन्नषड्जः अत्र वचनाद्
वादी, धैवतः पुनर्बहुप्रयोगो भवति ।
धैवतांशो मध्यमान्तः पञ्चमर्षभवर्जितः ॥ ३२४ ॥
षड्जोदीच्यवती(जमा ? जातो) भिन्नषड्जः स्मृतो बुधैः ।
भिन्नषड्जः (षड्जः ?) षड्जग्रामसंबन्धः षड्जोदीच्य-

वतीजातेर्जातत्त्वात् । धैवतो ग्रहोऽंशश्च । मध्यमो न्यासः ।
ऋषभपञ्चमहीन औडुवितः । निषाद्गान्धारौ काकल्यन्तरौ ।
सर्वोपकरणप्रवृत्तस्य विजातीयो निरर्णानिवृत्तस्य(?) मृगयायां
प्रवृत्तस्य नायकस्य प्रवेशादिकासु अस्य विनियोगः । बीभ-
त्सभयानकौ रसौ । धैवतादिमूर्छना । सञ्चारी वर्णः । प्रसन्नादि-
रलङ्कारः । दक्षिणे कला वृत्तौ कला चित्रे कला । स्वरपदगीते
चच्चत्पुटादितालः । पञ्चमस्य स्थाने स्थाने विवादित्वेन गृहीतो
भवति । पञ्चमस्य श्वसंवादित्वेन(?) वर्ज्यते कदाचिद्सौ भिन्न-
पञ्चमः स्वरभिन्नोऽभिधीयते । लक्षणं च तद्यथा --
शुद्धपञ्चमवत् प्रोक्तः स्वर(न्धै ? षै)भिन्नपञ्चमः ॥३२५॥
धैवतांशः पञ्चमान्तः सूत्रधारप्रवेशने ।
अस्यार्थः--भिन्न(सं ? ) पञ्चमो मध्यमग्रा(म)संबन्धः
षड्जोदीच्यवतीजातेः मध्यमा (पञ्चमी) जात्योर्जातत्वात् ।
ग्रहोऽंशश्च धैवतः। पञ्चमो न्यासः । निषादोऽत्र काकली । क-
चिन्निषादस्यापि प्रयोगः । सम्पूर्णश्चायम् । सूत्रधारप्रवेशोऽस्य
विनियोगः । बीभत्सभयानकौ रसौ । धैवतादिमुर्छना ।
सञ्चारी वर्णः । प्रसन्नादिरलङ्कारः । दक्षिणे कला वृत्तौ कला
चित्रे कला । स्वरपदगीते चच्चत्पुटादितालः ।
इदानीं जातिभिन्नस्य लक्षणमाह --
जातीनामंशकं स्थाय( ? ) स्वल्पकरतु बहुरतथा ॥ ३२६॥
अल्पत्वं च बहुत्वं च प्रयोगाल्पबहुत्वतः ।
सूक्ष्मातिसूक्ष्मैर्व्यक्तैश्च जातिभिन्नः स उच्यते ॥ ३२७ ॥
ञ

९० बृहद्देश्या
अस्यार्थः- शुद्धकैशिकमध्यो हि कैशिकीषड्जमध्य-
माजात्योर्जात(य ?)ः । भिन्नकैशिकमध्यस्तु षड्जमध्यमजाते-
र्जातत्वात् तदंशग्राहित्वेन मस्थायिवर्णग्राहित्वेन च सूक्ष्मा-
(ति)सूक्ष्मैः प्रयोगैश्च जातिभिन्नो भवे(दि)त्यर्थः । लक्षणं
चास्य यथा -
स्यात् षड्जमध्यमाजा(तै ? ते)र्भिन्नकैशिकमध्यमः ।
षड्जांशो मध्यमन्यासो मन्द्रैस्तु गमकैर्युतः ॥ ३२८ ॥
भिन्नकैशिकमध्यमः षड्जग्रामसंबन्धः षड्जमध्यम-
जातेरुत्पन्नत्वात् । षड्(जोऽंश ? जो )स्यग्रहोऽंशश्च । मध्यमो
न्यासः । मन्द्रगमकश्च । निषादोऽत्र काकली । पूर्णश्चायम् ।
दानवीरे चास्य प्रयोगः । वीररौद्रादिको रसः । षड्जादि-
मूर्छना । वर्णः सञ्चारी । प्रसन्नादिरलङ्कारः । दक्षिणे कला
वार्त्तिके कला चित्रे कला । चच्चत्पुटादितालः ।
शुद्धभिन्नस्य लक्षणमाह -
परित्यजन्नन्यजातिं स्वजातिकुलभूषणः ।
स्वकं कुलं तु संगृह्णन् शुद्धभिन्नः प्रकीर्तितः ॥३२९।
अस्यार्थः- अन्यां जातिं परिहरन् स्वजातिकुलभूषितं
स्वमूलं तु संगृह्णन्निति । शुद्धस्य लक्षणं समग्रं भिन्नकैशिक-
स्यापि विद्यते । तर्हि को भेदः । (कटी ? गी)तिकृतो भेदः । शुद्ध-
कैशिको हि शुद्धगत्या गीयते, भिन्नकैशिकस्तु भिन्नगीत्या
गीयते । एतदुक्तं भवति - येन संस्थानेन रागीयन्ते शुद्ध-
कैशिकेन तेन (स्थं ?) संस्थानेन भिन्नकैशिके रागीयत(१)
इति । लक्षणं चास्य यथा -

रागलक्षणम् । ९१
शुद्धकैशिकवद् रूपस्वरैर्भिन्नकैशिकः ।
षड्जांशः पञ्चमन्यासः सम्पूर्णः सप्तभिः स्वरैः ॥ ३३० ॥
अस्यार्थः — भिन्नकैशिको मध्यमग्रामसम्बन्धः कै-
शिकीकार्मारवीजात्युत्पन्नत्वात् । अहाँऽशश्च षड्जः । पञ्चमो
न्यासः । निषादोऽत्र काकलिः । पूर्णश्चायम् । शुद्धकैशिक
उदयं ( ?) यद्यपि रागः तथापि भेदोऽस्ति । मन्द्रबहुलोऽयम् ।
येन संस्थाने(न) शुद्धकैशिके स्वरालापः क्रियते, तत्संस्थानं
विहा(य) तैरेव स्वरैरालापः कर्तव्यः । विभिन्नकैशिके हि ता-
रस्वरैरालापः कर्तव्य इति । रूपान्यत्वेनार्य भिद्यते । दानवीरे
चास्य विनियोगः । वीररौद्रादिको रसः । षड्जादिमूर्च्छना ।
वर्णः सञ्चारी । प्रसन्नादिरलङ्कारः । दक्षिणे कला वार्त्तिके कला
चित्रे कला । स्वरपदगीते चच्चत्पुटादितालः ।
साम्प्रतं भिन्नतानस्य लक्षणमाह —
चतुःश्रुतिस्वरो यत्र भिन्नो द्विश्रुतिकेन तु ।
(आधा ? गान्धा)रो द्विश्रुतिश्चैव श्रुतिभिन्नः स उच्यते ॥
अस्यार्थः—चतुःश्रुतेः पञ्चमस्य यदा श्रुतिद्वयं गृ-
ह्णाति निषादः तदासौ श्रुतिभिन्नोऽभिधीयते । ननु मध्यम-
ग्रामे पञ्चमस्य त्रिश्रु(ति)कत्वात् कथं श्रुतिद्वयं गृह्णाति नि-
षादः । उच्यते । भूतपूर्वन्यायेन चतुःश्रुतिरुच्यते । यथा भि-
न्नकैशिकरागे त्रिश्रुतिपञ्चमस्य चश्रुतित्वमाश्रित्य लोपः
कृतः षड्जग्रामे, एवमत्रापि भविष्यतीति न दोषः । लक्षणं
चास्य तयथा —-