बृहद्देशी (मतंग मुनि - राग-पद्धति का विश्व में सर्वप्रथम प्रतिपादक ग्रन्थ)

८८ बृहद्देशीयां

श्रुतिभिन्नो जातिभिन्नः शुद्धभिन्नः स्वरैस्तथा ॥ ३२२ ॥
चतुर्भिर्भिद्यते यस्मात् तस्माद् भिन्नक उच्यते ।
ननु भिन्नशब्देन किमभिधीयते । किं विदारितोऽर्थः,
एतस्मादयं व्यतिरिक्त इत्यर्थो वा भिन्नशब्दः । एतन्न वाच्यम् ।
भिन्नोऽत्र विकृत उच्यते । विकृतत्वं च पूर्वोक्तश्रुतिभिन्ने-
त्यादिलक्षणात् । ननु पञ्चसु रागेषु मध्ये भिन्नषड्जस्य लक्ष-
णमुच्यते ।
“यदा वादी गृहीतः स्यात् संवादी च विमोक्ष्यते ।”
इत्यादावेवाभिधानं कुतः । सत्यमुक्तं, मुख्यत्वादस्य । मुख्यत्वं
च यथा शुद्धगीतिषु शुद्धषाडबस्य एवं भिन्नगीतिषु भिन्न-
षड्जस्येति तद्भेदादस्येति । इदानीं भिन्नानां प्रागुक्तलक्षण-
प्रकटनार्थं तत्रादौ स्वरभिन्नस्य लक्षणमुच्यते —
यदा वादी गृहीतः स्यात् संवादी च विमोक्ष्यते ॥ ३२३ ॥
विवादी वानुवादी वा स्वरभिन्नः स उच्यते ।
अस्यार्थः—मध्यमग्रामाश्रितस्य शुद्धषाडबस्य योऽसा
मध्यमो ग्रहांशः तत्स्थाने धैवतोऽपि वादित्वे(न ?) नानुवादि-
त्वेन वा गृहीतो भवति । मध्यमस्वरस्य संवादी त्यज्यते न्यस्यते
वा तदासौ स्वरभिन्न उच्यते । भिन्नषड्जः अत्र वचनाद्
वादी, धैवतः पुनर्बहुप्रयोगो भवति ।
धैवतांशो मध्यमान्तः पञ्चमर्षभवर्जितः ॥ ३२४ ॥
षड्जोदीच्यवती(जमा ? जातो) भिन्नषड्जः स्मृतो बुधैः ।
भिन्नषड्जः (षड्जः ?) षड्जग्रामसंबन्धः षड्जोदीच्य-