भुशुण्डि रामायण (काकभुशुण्डि एवं गरुड़ संवाद - पूर्वखण्ड सविस्तार व्याख्या)

– ७७ –
अष्टाविंशोऽध्यायः
भरत उवाच
श्रुत्वेदं श्रीप्रजावत्याः सहजायाश्चिदाकृतेः ।
श्रीरामचन्द्रप्रेयस्याः परमं जन्ममङ्गलम् ॥ १ ॥
प्रेमप्रमादसंयुक्तः संजातो मे महोत्सवः ।
एको मे संशयो जातस्त्वं च तं छेत्तुमर्हसि ॥ २ ॥
भ्रातर्लक्ष्मण भोगीन्द्र श्रीरामप्रियकारक ।
यतीन्द्र जगदाराम पराक्षर चिदाकृते ॥ ३ ॥
सर्वं जानासि तत्त्वं त्वं सीतारामचन्द्रयोः ।
यथा तथा स्वरूपं यदेकधानेकधा स्फुरत् ॥ ४ ॥
भूमेः सुताभवत्सीता हेमलांगलसीतया ।
कथं तस्यां निमिश्चक्रे पुत्रिप्रेमविवर्द्धनम् ॥ ५ ॥
राज्ञी सुनयना चापि कन्यारत्ने परोद्भवे ।
अन्यत्नयप्रेम प्रेयसी निमिभूपतेः ॥ ६ ॥
एतद्बीजं ममाचक्ष्व भ्रातरग्रजनेऽक्षर ।
कौतुकाविष्टचित्तस्य त्वद्भाषितसुधामनु ॥ ७ ॥
लक्ष्मण उवाच
शृणु भ्रातः प्रवक्ष्यामि प्रणयिन् भरत प्रभो ।
सावधानमना भूत्वा यथावदवधारय ॥ ८ ॥
सीतायाः समभूज्जन्म जनकस्य गृहे यथा ।
पूर्वं तु जनकस्यैव गेहेऽभूत्सा लक्ष्मीभिधा ॥ ९ ॥
प्रेयसी रामचन्द्रस्य स्फुरन्ती तडिदाकृतिः ।
देवी सुनयनागर्भंरत्नं मूर्तिमती रमा ॥ १० ॥
या पूर्वंक्षीरपाथोघेस्तनया विष्णुसगता ।
रुचेः ख्यात्यां च या जाता ततोऽन्येष्वपि जन्मसु ॥ ११ ॥
द्वारकायां रुक्मिणी या वैकुण्ठे च तथा रमा ।
अविनाभावसम्बन्धात्तेन सर्वत्र योगिनी ॥ १२ ॥
सा तु संजातमात्रैव जनकस्यालये पुरा ।
दिशः प्रकाशयामास दीधितिर्भास्वतो यथा ॥ १३ ॥
चन्द्रानना चकोराक्षी गण्डमण्डलभास्वरा ।
विशालभालसंशोभिभूरिभाग्यार्णवोपमा ॥ १४ ॥

• ७८ -

शरदिन्दोश्चन्द्रिकेव सुधास्नपितविग्रहा ।
चाम्पेयनिर्जयितनुः कल्पवल्लीव चेतना ॥ १५ ॥
सद्यः प्रसूतमात्रापि प्रभामण्डलमण्डिता ।
कुमुद्वतीनाथकोटिसुप्रकाशस्मितानना ॥ १६ ॥
सर्वाश्चर्यकरी साक्षात्कल्याणगुणभूषिता ।
तस्या मुखेन्दुं नेत्राभ्यां पिबन् जनकभूपतिः ॥ १७ ॥
योगानन्दाधिकं योगी परानन्दमवाप सः ।
तस्मिन्नेव क्षणे तत्र सुवर्णहलकर्षिते ॥ १८ ॥
यज्ञवेदीस्थले सद्यः प्रादुर्भूता वराङ्गना ।
त्रैलोक्यातीतलावण्या रूपमाहात्म्यमञ्जुला ॥ १९ ॥
यथोक्तकुसमुद्भासिरत्नसिंहासनस्थिता ।
सरिद्रूपसखोवृन्दस्तूयमानगुणोत्करा ॥ २० ॥
चामराभ्यां वीज्यमाना महासिंहासनोपरि ।
चन्द्रमण्डलसन्दोहसुवर्णच्छत्रशोभिता ॥ २१ ॥
स्वाकार

• ७९ -
  तां पूर्वोक्तप्रकारेण राजा समुपलभ्य तु ।
  अनिनाय गृहे स्वस्य महिष्यै तां समर्पयितुम् ॥ ३१ ॥
  ततः सम्पश्यतां तेषां देवगन्धर्वरक्षसाम् ।
  मनुष्याणां मुनीनां च बभूवातीव कौतुकम् ॥ ३२ ॥
  पूर्वं जाता तु सा तस्यां सद्य एव व्यलीयत ।
  सा चासीदद्य संजाता शिशुरूपा मनोहरा ॥ ३३ ॥
  एतच्चरित्रमतुलं निरीक्ष्य जनको नृपः ।
  अतीव विस्मयाविष्टो बभूव सुमहामतिः ॥ ३४ ॥
  जनक उवाच
  किमिदं खलु संजातं दैवतं चरितं महत् ।
  उभे अपि परे दृष्टे रूपसारविभूषिते ॥ ३५ ॥
  अन्यूनानतिरिक्तश्रीसम्भावितवपुर्लते ।
  एका विवेश चैतस्यां साप्येषा समभूच्छिशुः ॥ ३६ ॥
  अहो अत्यद्भुतं दृष्ट्वा मनो मे विस्मयाकुलम् ।
  चिरं समाधिनाप्येनामहं ज्ञातुं न पारये ॥ ३७ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
  सीताजन्मोत्सवे ऽष्टाविंशोऽध्यायः ॥ २८ ॥
  एकोनत्रिंशोऽध्यायः
  लक्ष्मण उवाच
  एवं चिन्तयतस्तस्य मुनीन्द्रः समुपागतः ।
  शुकः सर्वार्थतत्त्वज्ञो वैयासकिरुदारधीः ॥ १ ॥
  तमपृच्छत्ततो राजा तद्देवचरितं स्मरन् ।
  प्रजातामनुजातायां लीनां तस्याश्च शैशवम् ।
  स्मारं स्मारं बभूवासौ विमूढ इव योगवित् ॥ २ ॥
  राजोवाच
  जाता मे परमा कन्या देवतात्मा कलानिधिः ।
  तस्याः प्रकाशमात्रेण निस्तमस्कमभूज्जगत् ॥ ३ ॥

?
Wait, look at the letters:
त - पो - र्थ्या - त्म... wait, look at line 22:
'त पो र्या त्म सा र वि त्' -> wait, is it 'तपोर्याथात्म्यसारवित्'?
Look closely at:
त (ta)
पो (po)
र् (repha)
या (yā)
था (thā)
त्म्य (tmya)
सा (sā)
र (ra)
वि (vi)
त् (t)
YES! Look at line 24: "याथात्म्यं"!
In line 22: "तपोर्याथात्म्यसारवित्"!
तपः + याथात्म्य + सारवित् = तपोर्याथात्म्यसारवित्!
"तपोर्याथात्म्यसारवित्" (he who knows the essence of the true nature of austerities)!
WOW, that matches the characters EXACTLY:
त - पो - र्या - था - त्म्य - सा - र - वि - त् !
Letter by letter:

1. त (ta)
2. पो (po)
3. र्या (ryā - with repha)
4. था (thā)
5. त्म्य (tmya)
6. सा (sā)
7. र (ra)
8. वि (vi)
9. त् (t)
   Total 9 letters: तपोर्या

• ८१ -

रामवैकुण्ठमुद्दिष्टं सीतावैकुण्ठमद्भुतम् ।
कालाक्षरातिगं मायागुणसंदोहदुर्गमम् ॥ १९ ॥
अप्राकृतं चिदाकारं प्रेमानन्दरसात्मकम् ।
नायिका तस्य स्थानस्य नाम्ना श्रीसहजेश्वरी ॥ २० ॥
वशीकृत्य निजैर्नित्यैः प्रेमानन्दमयैर्गुणैः ।
नित्यं स्वरमणं रामं रमते सा निरन्तरम् ॥ २१ ॥
यथा रामस्तथैवेयं तथा रामो यथा ह्यसौ ।
उभयोर्नैव भेदोऽस्ति विदुषां तत्त्वदर्शिनाम् ॥ २२ ॥
मुमुक्षूणां च मुक्तानां साधकानां परायणम् ।
युगलं नाम तद्ब्रह्म परात्परमुदाहृतम् ॥ २३ ॥
स भूमा पुरुषोऽस्यांशः किमुतान्ये सुरादयः ।
सर्वावतारमूलं तत्कालमायागुणातिगम् ॥ २४ ॥
अस्यैव कीर्तिताः सर्वे आविर्भावा अनेकधा ।
देवताः पितरश्चैव सिद्धविद्याधरोरगाः ॥ २५ ॥
[

• ८२ -
  अयं भेदः समुद्दिष्टो रूपद्वयविभावने ।
  प्रमोदविपने चैषा नित्यमेव हि क्रीडति ।
  श्रीराजिन्यां गोपवध्वां गोपाच्छ्रीनन्दनाभिधात् ॥ ३५ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणोये
  सीताजन्मोत्सवे एकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥ २६ ॥
  त्रिंशोऽध्यायः
  जनक उवाच
  प्रमोदवनवैकुण्ठं यदुद्दिष्टं त्वया प्रभो ।
  तन्मे वद विशेषेण कीदृग्रूपं परं पदम् ॥ १ ॥
  श्रीशुक उवाच
  कथयामि तव प्राज्ञ निमिवंशविभूषण ।
  प्रमोदवनरूपं यद् रामवैकुण्ठमुच्यते ॥ २ ॥
  अतीत्य कालमायादीनक्षरानन्दमध्यगम् ।
  प्रेमानन्दमयं धाम नित्यस्थानं मनोहरम् ॥ ३ ॥
  चिदानन्दौ शवलितौ तदाकारसमर्पकौ ।
  अतः साकारमुद्दिष्टं रामवैकुण्ठमद्भुतम् ॥ ४ ॥
  सर्वर्तुसंफुल्ललसत्कुसुमामोदकाननम् ।
  आमोदमत्तभ्रमरराजीगुञ्जितमञ्जुलम् ॥ ५ ॥
  कल्पद्रुमसमानेकद्रुमवाटीमनोहरम् ।
  रत्नमाणिक्यसोपानवापिकाकूलशोभितम् ॥ ६ ॥
  मायादिदोषासम्बन्धि महाशीतलमारुतम् ।
  रसालमञ्जरीवृन्दपरागभरमेदुरम् ॥ ७ ॥
  नवपल्लवशोभाढ्यविटपारूढकोकिलम् ।
  हरिन्मणिमयाकाररामणीयकपत्रकम् ॥ ८ ॥
  मकरन्दामृतस्राविप्रसूनभरसंकुलैः ।
  सपल्लवोत्तुङ्गशाखावलम्बिबहुवल्लिभिः ॥ ९ ॥
  पीयूषपाकमधुरैः फलैरानम्रमूर्तिभिः ।
  वृक्षैर्बहुविधैश्छन्नं बहुकुञ्जमनोहरम् ॥ १० ॥

• ८३ -
  माधुरीवल्लरीछन्नतुङ्गभूरुहशोभितम् ।
  लतामन्दिरविश्रान्तनिकूजच्छुकसारिकम् ॥ ११ ॥
  नृत्यन्मयूरनिवहं तापिच्छतरुशोभितम् ।
  लवंगलतिकाच्छन्नकुञ्जव्यापिमहीरुहम् ॥ १२ ॥
  कचित्कनकपत्राढ्यैः कचिन्नीलदलान्वितैः ।
  कचित्कचिच्च सिन्दूररागरञ्जितपत्रकैः ॥ १३ ॥
  कचिन्नीलदलैः कापि यावकोद्भासिपत्रकैः ।
  कचिद्विचित्रपत्रैश्च भूरुहैः परिशोभितम् ॥ १४ ॥
  वसन्तचित्रकारेण चित्रशालीकृतं यथा ।
  अनेकरत्नकुलाभिः सरसोभिर्विराजितम् ॥ १५ ॥
  फुल्लत्कमलिनीवृन्दजुष्टानेकसरोजलम् ।
  कमलोत्पलसंसर्गिसौरभाञ्चितमारुतम् ॥ १६ ॥
  अनेकवनसंशोभिरामकेलीरसास्पदम् ।
  प्रमोदमानलोकाढ्यं प्रमोदवनमुत्तमम् ॥ १७ ॥
  उज्जागरं प्रभाभोरेः सूर्येन्दुकोटिभासुरम् ।
  यत्र सौगन्धिको नाम पर्वतः सुमहोन्नतः ॥ १८ ॥
  सुगन्धजलसस्रावनिर्झरान्वितकन्दरः ।
  सुगन्धभूरुहवृतः सुगन्धलतिकाञ्चितः ॥ १९ ॥
  सुगन्धधातुप्रसवः सुगन्धरजसाञ्चितः ।
  सुगन्धपाषाणतलनिषादिविहगव्रजः ॥ २० ॥
  यत्र चोद्भाति सततं नाम्ना रत्नगिरिर्गिरिः ।
  मणिमाणक्यरत्नौघमयूखगणसंवृतः ॥ २१ ॥
  शिखरैर्गगनस्पृग्भिर्व्याप्नुवन् सकला दिशः ।
  अधित्यकावनतरुनिषादिपिकनादितः ॥ २२ ॥
  श्रीरामकेलीभवनकन्दरशतशोभितः ।
  उपत्यकाशिलावेदिनिषण्णहरिणीकुलः ॥ २३ ॥
  सदावर्तितरोमन्थमत्तशंवरशोभितः ।
  भाभिर

• ८४ -
  विचित्रितजला नित्य सुगन्धिततरंगवाट् ।
  राजहंसकुलच्छन्ना कलहंसकलकणा ॥ २७ ॥
  मत्तकारणडवकुलचक्रवाकचयान्विता ।
  शीतलाम्भःसुधासारा शीतलानिलसंगिनी ॥ २८ ॥
  पाविनी सर्वलोकानां गङ्गातोऽप्यधिका गुणैः ।
  वसिष्ठमुनिसंसेव्या वासिष्ठीति श्रुता भुवि ॥ २९ ॥
  रामगङ्गा चमत्कारिनीरा प्रेमस्वरूपिणी ।
  तमसाकलिता नित्यं द्विर्वहा द्विप्रवाहिका ॥ ३० ॥
  पावयन्ती नाममात्रात्सहस्रयोजनोपरि ।
  तरंगसंसर्गिमरुत्पूतजानपदावलिः ॥ ३१ ॥
  यत्र चोत्सवदं नित्यं विशालं कामिकावनम् ।
  संदीपनं नाम वनं यस्यान्तः सुमनोहरम् ॥ ३२ ॥
  सर्वर्तुद्रुमशोभाढ्यं नानाघोषमनोहरम् ।
  मन्थानशब्दमधुरप्रभूताभीरपल्लिकम् ॥ ३३ ॥
  यत्र गावो दीर्घशृङ्गाश्चन्द्रवर्णा मनोहराः ।
  ऊधोभारनताः साक्षात्कामधेनव उद्धुराः ॥ ३४ ॥
  यासां खुररजोभारैर्भूषिता व्रजमेदिनी ।
  क्रीडनार्हा रमेशस्य सुखिताभीरवासभूः ॥ ३५ ॥
  यत्र श्रीसुखितग्रामः सदा लक्ष्मीनिवासभूः ।
  श्रीनन्दनमहागोपप्रासादवरसुन्दरः ॥ ३६ ॥
  श्रीराजिन्या च तत्पत्न्या साक्षादभिनवश्रिया ।
  मात्रा श्रीसहजेशान्या शोभमानो दिवानिशम् ॥ ३७ ॥
  कूर्द्दद्वत्सतरव्रातः कूर्द्दद्वत्सतरीयुतः ।
  नन्दीश्वरसमानेकमहावृषभशोभितः ॥ ३८ ॥
  यत्र क्रीडापरो रामो लक्ष्मणेन सदा हरिः ।
  सच्चिदानन्दरूपोऽसौ परब्रह्मरसाकृतिः ॥ ३९ ॥
  विश्वामित्रनिदेशेन चारयन् गा वने वने ।
  आभीरकन्यकाचक्रचन्द्रचारुचकोरदृक् ॥ ४० ॥
  नित्यलीलारसानन्दी नित्यरासरसोत्कटः ।
  शारदैश्चैव वासन्तैर्विहारैर्विहरन् सदा ॥ ४१ ॥
  महाश्रीसहजानन्दारतिकेलीपरायणः ।
  कोटिकल्पावसानेऽपि अविश्रान्तमहारतिः ॥ ४२ ॥

• ८५ -
  सहजानन्दिनी यत्र क्रीडति स्ववनेऽनिशम् ।
  युक्ता नर्मसखीवृन्दै श्रीनन्दन सुनन्दिनी ॥ ४३ ॥
  माङ्गल्याभाग्यविभवौ यत्र दिव्यकिशोरकौ ।
  तावेव नित्यं रेमाते रमणैः प्राकृतैरिव ॥ ३४ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
  सीताजन्मोत्सवे त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३० ॥
  ❖
  एकत्रिंशोऽध्यायः
  जनक उवाच
  अथाख्याहि मम ब्रह्मन् सरय्वाः सम्भवं शुभम् ।
  कथमेषा समुत्पन्ना केनचेति वद प्रभो ॥ १ ॥
  कथं विलोचनजला नामास्याः प्रवदन्ति च ।
  किं स्वरूपेयमुद्दिष्टा सरयूः सरितां वरा ॥ २ ॥
  श्रीशुक उवाच
  पुरा भूम्नः पुरुषस्याग्रतोऽभूल्लोकालोकात्परतऽ संस्थितस्य ।
  जिज्ञासूनां ब्रह्मविदां मुनीनां तत्त्वार्थस्यागोचरत्वात्प्रवादः ॥ ३ ॥
  कर्मेति केऽपि जगदुःखलु कालमन्ये ।
  केऽपि स्वभावमपि कोऽपि तथैव दैवम् ।
  केऽप्यक्षरं प्रकृतिपूरुषभेदभिन्नं केऽप्यूचुरद्भुतचरित्रकरी तदिच्छाम् ॥ ४ ॥
  केचिन्नायणं पूर्णमूचुः सत्त्वैकविग्रहम् ।
  परे शिवं शंकराख्यं केचिदन्ये स्वयंभुवम् ॥ ५ ॥
  अपरे तद्रूपमय सर्वोपादानरूपिणम् ।
  महापुरुषमभ्यूचुर्वेदतात्पर्यगोचरम् ॥ ६ ॥
  आचख्युः केऽपि वेदार्थं संक्षेपव्यासयोगतः ।
  इत्थं तेषां प्रवादेषु जायमानेषु संसदि ॥ ७ ॥
  सनत्कुमारो भगवानाजगाम महामुनिः ।
  बालवेषधरो योगी सर्ववेदार्थसारवित् ।
  तमूचुर्मुनयः सर्वे संदिहानाः परस्परम् ॥ ८ ॥

• ८६ -
  ऋषय ऊचु
  ब्रह्मणो मानसाः पुत्रास्तेषां त्वं प्रवरो मतः ।
  तपसा विद्यया चैव शीलेन च मनीषया ॥ ९॥
  ज्ञानेन कर्मणा चैव भक्त्या च श्रद्धया तथा।
  बालोऽपि बहुकल्पज्ञस्त्वमनूचानपुङ्गवः ॥ १० ॥
  आम्नायसकलोपेतः करामलकवत्स्फुटः ।
  तत्र त्वया किं निर्णीतं समासव्यासयोगतः ॥ ११ ॥
  वदैकं दैवतं लोके यत्र वेदः प्रवर्तकः ।
  नृणां मुनीनां देवानां वरेण्यानां विशेषतः ॥ १२ ॥
  किमेकं सेवनीयं च जप्यं स्मर्त्तव्यमेव च ।
  सिद्धान्तितं यद्भवता तन्नो ब्रूहि सुनिश्चितम् ॥ १३ ॥
  इति तेषां मुनीन्द्राणां श्रुत्वा सुविमलं वचः ।
  सनत्कुमारो भगवान् प्रत्युवाच मुदान्वितः ॥ १४ ॥
  श्रीसनत्कुमार उवाच
  साधु पृष्टं महाभागा मुनयो लोकमङ्गलाः ।
  यतो वितत आम्नाये ज्ञातुमेतन्न शक्यते ॥ १५ ॥
  यदेकं परमं सारं तद्भो वक्ष्ये यथामति ।
  रामेति द्व्यक्षरो मन्त्रः सर्वकल्याणदायकः ॥ १६ ॥
  वेदानां सारभूतोऽसौ स्वात्मचैतन्यदीपकः ।
  उद्गीथः सर्ववेदानां सर्वोपनिषदां निधिः ॥ १७ ॥
  दहनः सर्वपापानां पावकार्चिर्यथैधसाम् ।
  पावनः सर्वतीर्थानां भावनः शुभकर्मणाम् ॥ १८ ॥
  दूषणो दुरदृष्टानां भूषणो जनचेतसाम् ।
  जननः श्रुतिसौख्यानां मोक्षाणां च प्रदायकः ॥ १९ ॥
  वरेण्य सर्वधर्माणां रामनामानुकीर्तनम् ।
  कोट्यश्वमेधफलदं सद्यः प्रत्ययदायकम् ॥ २० ॥
  आसुरैः पाप्मभिः कामक्रोधाद्यैरुपतापिते ।
  सतां चित्ते रामनाम सर्वशान्त्यै सुधोपमम् ॥ २१ ॥
  एतत्सारं विनिर्दिष्टं वैदिकीनां गिरा मयि ।
  स्वाद्यं हृद्यं च रस्यं च गेयं पेयं च साधुभिः ।
  मायामोहमदादीनां शमनं समनन्तरम् ॥ २२ ॥

• ८७ -
  श्रीरामनाम्ना सदृशं न तीर्थं श्रीरामनाम्ना सदृशं न पुण्यम् ।
  श्रीरामनाम्ना सदृशं न कर्म श्रीरामनाम्ना सदृशं तपो न ॥ २३ ॥
  श्रीरामनाम्ना सदृशो न योगः श्रीरामनाम्ना सदृशो न भोगः ।
  श्रीरामनाम्ना सदृशो न मोदः श्रीरामनाम्ना सदृशो न मोक्षः ॥ २४ ॥
  श्रीरामनाम्ना सदृशी न भक्तिः श्रीरामनाम्ना सदृशी न शक्तिः ।
  श्रीरामनाम्ना सदृशी न सेवा श्रीरामनाम्ना सदृशी न चार्चा । २५ ॥
  इदमेकं हि सर्वस्वं भक्तानां योगिनां सताम् ।
  कर्मिणां ज्ञानिनां चैव तथोपास्तिमतां नृणाम् ॥ २६ ॥
  यज्ञे दाने तथा तीर्थे स्वाध्याये च तपःसु च ।
  रामनाम गृणन् सर्वं साङ्गं कुर्याद्विचक्षणः ॥ २७ ॥
  सकलाङ्गैः साधितमप्यनल्पद्रव्यदक्षिणम् ।
  अरामनामकं कर्म व्यङ्गमेव न संशयः ॥ २८ ॥
  निरङ्गमल्पहृतकमत्यल्पद्रव्यदक्षिणम् ।
  रामनामयुतं कर्म साङ्गमेव न संशयः ॥ २९ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
  सीताजन्मोत्सवे एकत्रिशोऽध्यायः ॥ ३१ ॥
  ✤
  द्वात्रिंशोऽध्यायः
  ऋषय ऊचु
  रामस्य यत्परं तत्त्वं वेदेभ्यः सारमुद्धृतम् ।
  तन्नो ब्रूहिमहायोगिन् यच्छ्रुतं विश्वमङ्गलम् ॥ १ ॥
  किं रूपं किं च तद्धाम क चाविर्भाव ईरितः ।
  एतन्नः श्रद्दधानानां ब्रूहि ब्रह्मन्नशेषतः ॥ २ ॥
  श्रीसनत्कुमार उवाच
  श्रूयतां तत्परं तत्त्वं रामस्य परमात्मनः ।
  यत्सारं सर्ववेदानां शास्त्राणां च विशेषतः ॥ ३ ॥
  चिदानन्दमयं रूपं महः प्रावृड्घनच्छवि ।
  वामाङ्गे सहजानन्दाविद्युल्लेखासमन्वितम् ॥ ४ ॥

• ८८ -

सौनासीरमणिप्रख्यं प्रकाशं तिमिरोपमम् ।
फुल्लारविन्दपत्राक्षं करुणामृतवर्षिणम् ॥ ५ ॥
पीताम्बरप्रभासप्ततपनीयसुनिर्मलम् ।
गण्डमण्डलसंक्रान्तस्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ६ ॥
श्रीवत्साङ्कधरोरस्कं महाकौस्तुभभूषितम् ।
रत्नाङ्गदलसद्बाहुस्वर्णकङ्कणभूषितम् ॥ ७ ॥
विशालवनमालाद्यं रत्नग्रैवेयकान्वितम् ।
चूडामणिशिरोभासि नासामौक्तिकभूषितम् ॥ ८ ॥
स्वर्णसूत्रसमालम्बिकिङ्किणीमध्यभूषितम् ।
गम्भीरनाभिललितं त्रिवलीपिहितोदरम् ॥ ९ ॥
रोमराजीसमुद्भासि नीलरत्नच्छविच्छटम् ।
निर्णिक्तमुकुराकारकपोललकसंकुलम् ॥ १० ॥
कदम्बकिंजल्कनिभं कौशेयपरिवीतिमत् ।
षट्कपद्मासनं देवं तत्त्वमुद्राधर हृदि ॥ ११ ॥

॥ ५ ॥
Wait: "फलप्रसूनपत्रर्द्धिरमणीयकमन्दिरम्"
Letters: फ-ल-प्र-सू-न-प-त्र-र्द्धि-र-म-णी-य-क-म-न्दि-र-म्.
"पत्रर्द्धि" = पत्र + ऋद्धि -> पत्रर्द्धि. Exactly!

Line :
चतुर्विंशतिसंख्याकमुख्यदिव्यवनान्वितम् ।
(Notice the single danda at the end: ।)

Line :
यत्र रत्नाद्रिरुद्भाति रत्नसानुमनोहरः ॥ ६ ॥

Line :
अनेकनिर्झरस्त्राविसुगन्धिजलपूरितः ।
Wait, "निर्झरस्त्रावि..." or "निर्झरस्रावि..."?
In print: निर्झरस्त्रावि (with स्त्रा).

Line :
अनेकरत्नरुचिरो नानाधातुगणश्रयः ॥ ७ ॥
Wait, look at "नानाधातुगणश्रयः":
Is it गणश्रयः or गुणाश्रयः or गणाश्रयः?
Wait, let's look at the print:
ना-ना-धा-तु-ग-ण-श्र-यः
Wait, look at the letter between 'तु' and 'ण': it is 'ग'.
Is there an 'उ' mat

• ९० -

कुरङ्गनयनाः सर्वाः सर्वकेलिकलाविदः ।
लास्यताण्डवनृत्यादिसंगीतकविशारदाः ॥ १६ ॥
श्रीरामचन्द्रवदनचन्द्रचारुचकोरिकाः ।
तासां मण्डलमध्यस्थो माङ्गल्यानेत्रनन्दनः ॥ १७ ॥
श्रीरामचन्द्रमाः श्रीमद्राजदशरथात्मजः ।
नटवेशधरो मुग्धः श्रीरामो रासमण्डले ॥ १८ ॥
विहरत्यनिशं साक्षात्परब्रह्मरसाकृतिः ।
कन्दर्पकोटिदपघ्नः सहजानन्दिनीसखः ॥ १९ ॥
चरणाम्भोजदिव्याङ्कः कुर्वन् भूमिं सुपावनीम् ।
किशोराकृतिरानन्दी नित्यलीलाविशारदः ॥ २० ॥
यस्यांशमात्रविभवः श्रीमन्नारायणः स्वयम् ।
यस्यांशांशाः प्रजायन्ते अवतारा ह्यनेकधा ॥ २१ ॥
भूमापि पुरुषो यस्य सहस्रवदनः स्वराट् ।
अंश एव प्रकथितो विष्णुर्ब्रह्माण्डविग्रहः ॥ २२ ॥
उत्पद्यन्ते विलीयन्ते ब्रह्मणां कोटयः किल ।
न तु रामविहारस्य तिरोभावो भवेत् क्वचित् ॥ २३ ॥
इदं श्रीरामवैकुण्ठं नित्यं धाम प्रकीर्तितम् ।
सहजानन्दिनीलोको व्यापकश्चित्सुखाकृतिः ॥ २४ ॥
रक्षकाः परितस्तस्य कोटयश्चक्रधारिणः ।
चतुर्मुखाः कोटयश्च कोटयश्चैव शंकराः ॥ २५ ॥
पञ्चाननाः शूलकरा विभान्ति परितः स्थिताः ।
सरसीव महापद्मं लोकोऽयंधरणीतले ॥ २६ ॥
न तु भूमितलस्थार्थैः संस्पर्शोप्यस्य विद्यते ।
कालमायोद्भवैर्दोषैः संस्पर्शो नास्य विद्यते ॥ २७ ॥
तद् रामस्य परं स्थानं धिया पश्यन्ति सूरयः ।
अतिसूक्ष्मार्थदर्शिन्या भक्तियोगविशुद्धया ॥ २८ ॥
चिदानन्दस्य रामस्य चिदानन्दमयं वपुः ।
चिदानन्दमयी लीला चिदानन्दमयोऽखिलः ॥ २९ ॥
लीलापरिकरो ज्ञेयश्चिदानन्दमयं पदम् ।
एवं यो वेद तद्धाम प्रमोदवननामकम् ॥ ३० ॥
स विमुच्येत मनुजो रामभक्तिपरायणः ।
स्मरँल्लोकममुं तत्स्थं भावयेद् रामदैवतम् ।
जीवन्मुक्तः स विज्ञेयो दधत्प्रेममयं वपुः ॥ ३१ ॥

च देशेषु नित्याविर्भूतता प्रभोः ।Wait, look atएष्वन्येषु: ए-ष्व-न्ये-षु च दे-शे-षु(8)नि-त्या-विर्-भू-त-ता प्र-भोः` (8)

Now check line 15:
किष्किन्धायां रामगिरौ तथा हनुमदालये ॥ ४ ॥
Wait, look at the first word:
कष्किन्धायां or किष्किन्धायां?
Look at the first letter:
Wait! Is there an ि matra on क?
Look at line 15:
कष्किन्धायां! Wait! Look at क:
Is there a vertical line before क?
NO! It's क!
Wait, look really closely at line 15:
क ष्कि न्धा यां !
Wait, does it have an ि matra? Look at the space before क:
There is NO ि matra! It literally says कष्किन्धायां!
Wait, let's look above क: there is no curve!
It is a typo in the original print: कष्किन्धायां!
Wait, let's look at कष्किन्धायां:
Wait

• ९२ -
  तत्र रामः सदा भाति श्रीमज्जनकजान्वितः ।
  सहजानन्दिनी यत्र गीयते विविधैर्गुणैः ॥ ११ ॥
  तत्र रामः सदा तिष्ठेन्नात्र कार्या विचारण ।
  रामेति द्वयक्षरो मन्त्रो यत्र संकीर्त्यते बुधैः ॥ १२ ॥
  तत्राविर्भूय श्रीरामः सर्वदुःखं विनाशयेत् ।
  सीतया सहितं यत्र रामनाम प्रकीर्त्यते ॥ १३ ॥
  न तत्र कलिदोषाणां प्रवृत्तिः स्यात्कथंचन ।
  साङ्गाः सरहस्याश्च पठिता वेदराशयः ॥ १४ ॥
  कृताश्च सकला यज्ञा येन रामेति कीर्तितम् ।
  कृतानि कोटिपुण्यानि व्रतानि च तपांसि च ॥ १५ ॥
  सुस्नातानि च तीर्थानि येन रामेति कीर्तितम् ।
  अज्ञानतिमिरोद्भेदं कोटिसूर्येन्दुभासुरम् ॥ १६ ॥
  ज्ञानामृतपयोवाहं रामनाम सदा जपेत् ।
  कलिदोषापहं नित्यं गङ्गास्नानातिपावन

– ९३ –
पञ्चत्रिंशोऽध्यायः
श्रीशुक उवाच
इत्थं सनत्कुमारस्य मुखादाकर्ण्य सर्वशः ।
श्रीमतो राघवेंद्रस्य महिमानं महाद्भुतम् ॥ १ ॥
नाम धाम स्वरूपं च लोकोत्तरमुदीरितम् ।
तस्य भूम्नः पुरुषस्य विष्णोर्ब्रह्माण्डवष्मर्णः ॥ २ ॥
संजातः सुमहान् प्रेमा उत्तरंग इवाम्बुधिः ।
महाभावः सुसम्पन्नः सीतारामैकगोचरः ॥ ३ ॥
ततः सुस्रुवतुस्तस्य नयने प्रेमजं जलम् ।
ब्रह्मणश्चैव रुद्रस्य ब्रह्मर्षीणां तथैव च ॥ ४ ॥
देवर्षीणां च सर्वेषां तत्रस्थानां सभासदाम् ।
ब्रह्मणो मानसानां च सनकादिमहात्मनाम् ॥ ५ ॥
सहजानन्दिनीरामगुणलीलाऽनुवादतः ।
परमेणोत्तमप्रेम्णा दृशौ तेषां पृथक् पृथक् ॥ ६ ॥
विरहार्त्या सुस्रुवतुः साक्षात्प्रेममयं जलम् ।
तावत्तेषां वपुरभूत्प्रेमसंस्तब्धमुच्चकैः ॥ ७ ॥
स्वेदोदकैः समापूर्णं रोमाञ्चप्रकरावृतम् ।
स्वरभङ्गश्च सर्वेषामभूद्गद्गदकण्ठतः ॥ ८ ॥
वेपथुश्च प्रादुरभूत्तत्क्षणाद्विह्वलात्मनाम् ।
विवर्णता च सजाता विरहार्तिमतां सताम् ॥ ९ ॥
क्षणं ते मुग्धवच्चासन् विलीनेन्द्रियवृत्तयः ।
रामप्रेमाविष्टचित्ता बभूवुर्मत्तमत्तवत् ॥ १० ॥
तेषां संरूदतां प्रेम्णा पुरुषस्य सदःसदाम् ।
अश्रुजैर्वारिभिरभूत् सुविशालतमं सरः ॥ ११ ॥
तस्मादाविरभूद्देषा सरयूविश्वपावनी ।
पीयूषवर्णसलिला शरज्ज्योत्स्नेव भास्वती ॥ १२ ॥
योगीन्द्रमानसमुदे प्रेमानन्दमयोदका ।
धर्मार्थकाममोक्षाणां दायिनी सुखदायिनी ॥ १३ ॥
ब्रह्माद्रवस्वरूपा च द्रवद्रव्यमयी परा ।
वारुणी देवता दिव्या सर्वतीर्थमहानिधिः ॥ १४ ॥
तस्माज्जलसमूहात्तु समुद्भूता वराङ्गना ।
सुधासुवर्णवसना चन्द्रकोटिसुशीतला ॥ १५ ॥

• ९४ -
  चन्द्रास्या पङ्कजमुखी नीलनीरजलोचना ।
  चम्पकाङ्गी तडित्कान्तिः सर्वावयवसुन्दरी ॥ १६ ॥
  स्वर्णदोलासमारूढा स्मयमानमुखाम्बुजा ।
  गङ्गया चैव कालिन्द्या पार्श्वद्वयविराजिता ॥ १७ ॥
  सरस्वत्या धृतच्छत्रा स्वर्णदण्डावलम्बया ।
  गायत्र्या चैव सावित्र्या चामरद्वयवीजिता ॥ १८ ॥
  प्रेमानन्दमयी साक्षाद् रामलीलाविशारदा ।
  तां जातमात्रां प्रययुर्लोपामुद्रादयस्तदा ॥ १९ ॥
  अरुन्धती च गार्गी च मैत्रेयी चैव योगिनी ।
  पार्वती च महालक्ष्मी रतिश्चैव तथा शची ॥ २० ॥
  अनसूया भगवती दितिश्चैवादितिस्तथा ।
  देवहूतिश्च मेधा च प्रभा विद्या च धीमती ॥ २१ ॥
  प्रीतिः कीर्तिश्च कान्तिश्च तुष्टिःपुष्टिस्तथैव च ।
  दिव्यैः स्तवैः स्तुवन्त्यस्ताः परितोऽस्याश्चकासिरे ॥ २२ ॥
  । श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये सीताजन्मो-
  त्सवे सरयूतपत्तिर्नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३५ ॥
  षट्त्रिंशोऽध्यायः
  शुक उवाच
  साव्रवीज्जातमात्रैव भूमानं पुरुषं ततः ।
  रामप्रेमोद्गमोद्भूतरोमाञ्चव्यासविग्रहम् ॥ १ ॥
  [सर]युरुवाच
  किं नु कुर्यामहे भूमन् किं च मे नाम निश्चितम् ।
  भवत्पार्श्वेऽथवान्यत्र कुत्र मेऽवास्थितिर्भवेत् ॥ २ ॥
  [पुरुष] उवाच
  रामप्रेमोद्भवानन्दात्सुस्रुवेनेत्राणि नः पृथक् ।
  तुदत्थवाष्पवारिभ्यः सम्भूता त्वं तरङ्गिणी ॥ ३ ॥
  सरयूरिति ते नाम तस्मान्निश्चितमेव मे ।
  नयनोत्थैर्जलैर्जाता तस्मान्नेत्रजलेति च ॥ ४ ॥

त्पश्चात्त्वं विश्वपाविनी ॥ ७ ॥"
शिखरात्पश्चात्त्वं - exact!

Let's check L7:
"द्विर्वहेति च ते नाम लोके ख्यातं भविष्यति ।"
Exact!

Let's review everything once more to ensure perfection.
Everything matches the layout and characters cleanly.वसिष्ठश्च भवत्तीरे तपसा सिद्धिमेष्यति ।
वासिष्ठीति भुवि ख्यातं तव नाम भविष्यति ॥ ५ ॥
साकेतनगरे गत्वा रामस्य सुखवर्द्धिनी ।
रामगङ्गेति ते नाम भुवि ख्यातं भविष्यति ॥ ६ ॥
पूर्वं तु तमसा जाता ऐरावतरदाहतात् ।
महाशैलस्य शिखरात्पश्चात्त्वं विश्वपाविनी ॥ ७ ॥
द्विर्वहेति च ते नाम लोके ख्यातं भविष्यति ।
प्रेमानन्दात्समुद्भूतां तस्मात्प्रेमजलेति च ॥ ८ ॥
अथ तेऽहं प्रवक्ष्यामि नामसाहस्रकं शुभम् ।
यस्य श्रवणमात्रेण प्रेमानन्दः प्रवर्द्धते ॥ ९ ॥
सरयूः प्रेमसरयूः प्रेमानन्दसरोजला ।
प्रेमपूर्णा प्रेममयी प्रे

– ९६ –
सुवर्णतटिनी चैव सुवर्णस्रवणोदका ।
विधिनेत्रजला वैधी विधिप्रेमा विधिप्रिया ॥ २१ ॥
उत्तरंगा च तरला तारकापतिनिर्मला ।
तमसा तामसहरा तमोहर्त्री तमोवहा ॥ २२ ॥
तीक्ष्णा तीक्ष्णगतिस्तुङ्गा तुङ्गवीचिविनोदिनी ।
तुङ्गतीरा तुङ्गभवा तुङ्गतीरप्रसारिणी ॥ २३ ॥
तुङ्गतोया तुङ्गवहा तुङ्गगा तुङ्गगामिनी ।
तडित्प्रभा तडिद्रूपा तडिद्वीचिस्तडिज्जला ॥ २४ ॥
तप्तोदका तप्ततनुस्तापहा तापसाश्रया ।
तपःसिद्धिकरी तापी तपनातापहारिणी ॥ २५ ॥
तापसंतापहरिणी तपनोत्था तपोमयी ।
तापिनी तपनाकारा तपर्तुः सुखकारिणी ॥ २६ ॥
तरंगिणी तरलिनी तरणी तारिणी तरिः ।
स्थेमा स्थिरगतिः स्थात्रीस्थावरोत्था स्थिरोदका ॥ २७ ॥
स्थैर्यकर्त्री स्थिराकारा स्थिरा स्थावरदेवता ।
पूता पूतगतिः पूनलोकपावनकारिणी ॥ २८ ॥
पाविनी पवनाकारा पवमानगुणप्रदा ।
शीतला शीतसलिला शीतलाकृतिवाहिनी ॥ २९ ॥
मन्दा मन्दगतिर्मन्दा मन्दलस्वरपूरणी ।
मन्दाकिनी मदाघूर्णी मन्दमन्दगमोदका ॥ ३० ॥
मीनाढ्या मीनसुखदा मीनकेलिविधायिनी ।
महोर्भिमालिनी मान्या माननीयमहागुणा ॥ ३१ ॥
मरुत्सेव्या मरुल्लोला मरुत्तनृपसेविता ।
इक्ष्वाकुसेविततटा ईक्षाकृतमहोत्सवा ॥ ३२ ॥
ईक्षणीया इक्षुमती इक्षुखण्डरसोदका ।
कर्पूरनीरा कर्पूरा कर्पूरधवलोदका ॥ ३३ ॥
नागकन्या नगारूढा नगराजविभेदिनी ।
पातालगङ्गा पूताङ्गी पूजनीया परापरा ॥ ३४ ॥
पारावारैकनिलया पारावारविहारिणी ।
पारंगता परप्रेमा परप्रीतिविवर्द्धिनी ॥ ३५ ॥
फलूजलाफल्गुजला फाल्गुनस्य वरप्रदा ।
फेनावृता फेनसिता फेनोद्गमनकारिणी ॥ ३६ ॥
फलकारा फलकरी फलिनी फलपूजिता ।
फणीन्द्रफणसंसेव्या फणिकङ्कणभूषिता ॥ ३७ ॥