भुशुण्डि रामायण (काकभुशुण्डि एवं गरुड़ संवाद - पूर्वखण्ड सविस्तार व्याख्या)

• ३६४ -
  अन्यस्य तु फलं राति प्रभुर्मर्यादमास्थितः ।
  अनुग्रहस्य रीतिः स्यादामर्यादा यथा भवेत् ॥ ३८ ॥
  मर्यादापोषणं चेति रीतिद्वयमुदाहृतम् ।
  अप्राकट्ये भगवतः प्राकट्ये च परादरात् ॥ ३९ ॥
  ब्रजेदेनं स्ववाञ्छास्ततं गृह्णातीति निश्चितः ।
  यथा सर्वं परित्यज्य प्राप्तः श्रीमान् विभीषणः ॥ ४० ॥
  सकृदेव ᾿प्रपद्येत यस्तवास्मीति भाषया ।
  तस्मै राघवशार्दूलो ददात्येवाभयं पदम् ॥ ४१ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे सवप्रबोधे-
  ऽष्टात्रिंशोऽध्यायः ॥ ३८ ॥
  एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः
  ब्रह्मोवाच
  इति सर्वे मतिं कृत्वा साकेतपुरवासिनः ।
  ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैव समंततः ।
  ज्ञातस्वरूपाः सकला उपसेदुर्मुमुक्षवः ॥ १ ॥
  जना ऊचुः
  ज्ञातोऽसि राम परमार्थत आत्मना त्वमात्मासि सर्वविषयाव्यभिचारिसत्त्वः ।
  आकाशवद्भवसि नित्यममेयरूपस्त त्वाममी शरणदं शरणं प्रपन्नाः ॥ २ ॥
  एकोऽसि पूर्वमथ तद्वहुधासि जातः कल्पावसानसमये पुनरेक एव ।
  स्वे नित्य एव महिमन्यसि संस्थितस्त्वं तं त्वाममी शरणदं शरणं प्रपन्नाः ॥३॥
  भक्तोद्धृतिक्षममनेकमनन्तपारमाविर्भवत्स्वमतनो सततं भवेऽस्मिन् ।
  मायागुणव्यतिकृतप्रचुरस्वरूपं तं त्वाममी शरणदं शरणं प्रपन्नाः ॥ ४ ॥
  आचार्यतां प्रतियुगं वितनोषि वेद वाक्यार्थसारविनिरूपणलब्धदीक्षः ।
  वैद्योऽसिभूरि भवरोगनिवारणाय तं त्वाममी शरणदं शरणं प्रपन्नाः ॥ ५ ॥
  ब्रह्मादयोऽपि तव रूपमपारमेतत्त्वन्मायया विततयाप्रतिरुद्धबोधाः ।
  जानन्ति नैव भुवनेश्र्वर मानिनस्ते तं त्वाममी शरणदं शरणं प्रपन्नाः ॥ ६ ।

चेष्टात्मकस्तव विभो ननु काल एष ब्रह्माण्डकोटिघटनापटुरप्रमेयः ।
यस्मिन् गताः प्रलयमब्जभुवोऽतिसंख्यास्तं त्वाममी शरणदं शरणं प्रपन्नाः ॥७॥
ब्रह्माक्षरं तव विभो प्रवदन्ति लिङ्गं पूर्तिं गता यदवधि श्रुतिवाक्समूहाः ।
त्वां न स्पृशन्ति पुरुषोत्तमभ्रनीलं तं त्वाममी शरणदं शरणं प्रपन्नाः ॥ ८ ॥
हंहो विचित्ररचनाप्रविधानदक्षं कर्मेति यत्तव वपुः फलदायि नृणाम् ।
यज्ञैस्तदिज्यमिति प्रविदन्ति केचित्तत्वाममी शरणदं शरणं प्रपन्नाः ॥ ९ ॥
भक्तेषु राम वितनोषि परानुकम्पामन्येषु कर्मसदृशं फलमादधानः ।
अप्यासुरान् हरसि ते च खलुस्वभावस्तं त्वाममी शरणदं शरणं प्रपन्नाः ॥१०॥
अप्येधतां जगति कामलवापवेषामापाततः किमशुभं त्वदुपाश्रितानाम् ।
त्वद्दिव्यरूप करुणामृतसेचितानां तं त्वाममी शरणदं शरणं प्रपन्नाः ॥ ११ ॥
कालस्य सर्वकवलीकरणोग्रमूर्ते मूर्ध्निपदं च प्रविधाय निवृत्तशोकाः ।
क्रीडन्ति तावकदृशामृतसिक्तगात्रास्तं त्वाममी शरणदं शरणं प्रपन्नाः ॥ १२ ॥
नेष्टेषु धर्म निवहेषु कलौ जनानां संतारणाय तव नाम परं समर्थम् ।
उच्चारणेन मखकोटिफलप्रदं यत्त त्वाममी शरणदं शरणं प्रपन्नाः ॥ १३ ॥
नाम्नैव यो बत समस्तजनांघिहन्ता वाच्यः स्वरूपमहिमा किमु तावकीनः ।
निर्विघ्नसाधनशताधिककीर्तनं च त त्वाममी शरणदं शरणं प्रपन्नाः ॥ १४ ॥
संतारिताः कति न राघव सार्वभौमपापाजनाः खसकिरातपुलिन्दहूणाः ।
माहात्म्यबोधविमुखा अपि काननस्थास्तं त्वाममी शरणदं शरणं प्रपन्नाः ॥१५॥
आनन्दसारमनवद्यमहामहिम्ना लोकान्धकारविनिवर्तनसाधुशक्तिम् ।
स्वच्छन्दलोलममृतांवांमृष्टदर्शं तं त्वाममी शरणदं शरणं प्रपन्नाः ॥ १६ ॥
उज्जागरद्युतिमुदारमनोज्ञहासभासा पराजितशरद्विधुरश्मिवृन्दम् ।
कर्णस्फुरन्मकरकुण्डलदीपितास्यं तं त्वाममी शरणदं शरणं प्रपन्नाः॥ १७ ॥
त्वत्पादपङ्कजपरागपवित्रतायाः साकेतपत्तनभुवो महिमाप्यवाच्यः ।
यज्जन्मिनां तु सुगमश्चतुरर्थलाभस्तं त्वाममी शरणद शरणं प्रपन्नाः ॥ १८ ॥
दामोदराच्युतमुकुन्दमुरारिराम श्रीराघवप्रभुजनार्दनबाणपाणे ।
श्रीरामराजकुलचन्द्ररघूत्तमेति तं त्वाममी शरणदं शरणं प्रपन्नाः ॥ १९ ॥
प्रारब्धहारि भजनं तव राघवेन्द्र ज्ञानं च कर्म च भवेत् किमु तेन तुल्यम् ।
मायागुणव्यतिकृतैकविशुद्धभक्त्या तं त्वाममी शरणदं शरणं प्रपन्नाः ॥ २० ॥
सत्त्वेन ते व्यवहितं तव रामरूपमेतच्चिदेकमयमद्भुतमद्वितीयम् ।
अन्यावतारतुलया न हि वर्णनीयं तं त्वाममी शरणदं शरणं प्रपन्नाः ॥ २१ ॥

• ३६६ -
  दृष्टिप्रमोदमनुभूय जगत्त्यनन्यं त्वां तर्कयन्ति मनुजाः पुरुषप्रकाण्डम् ।
  भक्त्योपयान्ति न मुमुक्षुतया प्रकामं तं त्वाममी शरणदं शरणं प्रपन्नाः ॥२२॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे सर्वप्रबोधे
  एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ३९ ॥
  🞶
  चत्वारिंशोऽध्यायः
  ब्रह्मोवाच
  तत्र केचिज्जना धन्याः प्रमोदवनवासिनः ।
  अयोध्यास्थं रामचन्द्रं भजमाना अनन्यवत् ॥ १ ॥
  ऊचिरे वचनं तुष्ट्या तेष् नित्योपसत्तयः ।
  कृतार्थं मन्यमानाः स्वं पुरुषोत्तमदर्शिनः ॥ २ ॥
  जना ऊचुः
  ईश प्रमोदविपिने नटवेषवेषी गोपाङ्गनावलयरासविलासकादीन् ।
  यत्त्वं चकार मणिरत्नकिरीटशाली तत्किं मुहुः स्मरसि राघव राजसूनो ॥३॥
  यच्चित्रकूटगिरिकन्दरगह्वरेषु त्रैलोक्यराजनरदेवकुमारिकाभिः ।
  त्वं भूरि दुष्करविलासभरैररंसीस्तत्किं मुहुः स्मरसिराघव राजसूनो ॥ ४ ॥
  यत्त्वं मनोज्ञसरयूपुलिनाङ्गणेषु चान्द्रीः क्षपाः क्षपितसर्वजगत्तमिस्राः ।
  साकं श्रिया विहरसे परयानुरक्त्यार्तिकं मुहुः स्मरसि राघव राजसूनो ॥५॥
  सामानि ऋग्यजुरथर्वऋचः स्ववश्याधेनूः शुभाः सुखकदम्बभृताः सवत्साः ।
  यत्त्वं वने किमपि चारितवान् सजोषं तत् किं मुहुः स्मरसि राघव राजसूनो ॥६॥
  यत्त्वं प्रमोदवनमध्यगतो विशालप्रासाददिव्यशिखरे व्रजसुन्दरीभ्यः ।
  हारान् ददौ मधुपुरी मथ कोसलां च तत्किं मुहुः स्मरसि राघव राजसूनो ॥ ७ ॥
  यद्राजसूनुपदवीमभिपद्य धन्या माभीरराजसुतभावकरी चकार ।
  स्वच्छन्दकेलिकलयातिसुखं चकार तत्किं मुहुः स्मरसि राघव राजसूनो ॥ ८ ॥
  साकेतधामवसतेर्महिषीं परां तां विज्ञाय पूर्णतमसर्वकलाधिराज्ञीम् ।
  आनन्ददो व्रजवधूवलये समस्ते तत्किं मुहुः स्मरसि राघव राजसूनो ॥ ९ ॥

(ta)
G L L (bha)
L G L (ja)
L G L (ja)
G G (ga ga)
Now let's apply this to:
Syllables:
1: G (ते)
2: G (ते)
3: L (स)
4: G (खा)
5: L (य)
6: L
7: L
8: G
9: L (वि? wait, if 9 is L, then 10 must be G! But in वि-र-हा..., 9 is वि(L), 10 is र(L)... wait!)
Look at the text again!
What IS written there?
Let's look at line 17:
"ते ते सखाय उदयाद्विरहातुरास्ते"
Wait, is it "उदपि"?
Look at the characters:
उ (or अ) - द - या - द् - ?
Wait! Look at the letter:
Is it 'उ'?
Let's zoom into line 17, between 'सखाय' and 'तुरास्ते':
स-खा-य
Next character:
It's 'उ' with a curve at the bottom: no, wait, it has a top horizontal line, a left vertical with...
Wait, look at 'उ' in 'उन्मत्तवद्' (line 20):
Line 20 first word: 'उन्मत्तवद्'

I will transcribe the text line by line as printed in the image.

• ३६८ -
  एकचत्वारिंशोऽध्यायः
  ब्रह्मोवाच
  इति तेषां वचः श्रुत्वा जनानां स्वाश्रितात्मनाम् ।
  पूर्वं प्रभुरयोध्यास्थान् बभाषे रघुनन्दनः ॥ १ ॥
  श्रीराम उवाच
  शृण्वन्तु भो अयोध्यास्थाः जनाः सर्वे हि मामकाः ।
  अनायासेन वो मुक्तिर्भविता न च संशयः ॥ २ ॥
  यूयं हि नित्यमुक्ताः स्थ मत्सांनिध्ययुजः सदा ।
  मद्दर्शंकथालापश्रवणादिषु तत्पराः ॥ ३ ॥
  दूरतोऽपि च ये मर्त्या मन्नामग्रहणे स्थिताः ।
  तेषामप्यहमुद्धर्ता भवदुःखभयात्सदा ॥ ४ ॥
  यूयं त्वयोध्यापुरवासमायात्सङ्घृष्टान्तःकलुषाःपुनीताः ।
  ‘श्रीसारवाम्भःपरिपानपूताः किमिच्छथान्यां बत मुक्तिमुच्चैः ॥ ५ ॥
  . एतावज्जन्निसाफल्यं जनानामत्र

• ३६९ -
  प्रबलानिलमुत्पाद्य स तां कम्पितवान् पुरीम् ।
  कल्पान्तवह्निज्वालाभिर्यमालयमवेष्टयत् ॥ १५ ॥
  ततो विनिर्गता दूता योद्धुकामा अनेन ते ।
  खड्गशक्त्यृष्टिमशलदण्डमुद्गरपाणयः ॥ १६ ॥
  भूशुण्डीपरिघाशूलपाशहस्ताः समंततः ।
  निपेतुर्गरुडस्योच्चैरङ्गमाच्छाद्य सत्वरम् ॥ १७ ॥
  कृत्वा प्रचण्डनादं ते पिष्टान्तै रदनै रदान् ।
  महाकिलकिलाशब्दं कुर्वन्तस्तेऽतिवेगिनः ॥ १८ ॥
  स्वानि स्वान्यस्त्रवर्याणि मुमुचुर्गरुडोपरि ।
  गरुडोऽपि तदस्त्राणि बभञ्ज क्षणमात्रतः ॥ १९ ॥
  लीलामात्रेण तान् सर्वान् यमदूतानपोथयत् ।
  पक्षतुण्डनखाघातैरहनद्विक्रमी स तान् ॥ २० ॥
  रुधिराणि वमन्तस्ते पतिताः पृथिवीतले ।
  परे च दुद्रुवुर्दूता यमस्य सर्वतो दिशम् ॥ २१ ॥
  महाकालाग्निज्वालाभिर्वेष्टितां स्वपुरीं यमः ।
  विलोक्य सर्वतो भीतः किमेतदिति चिन्तयन् ॥ २२ ॥
  पक्षीन्द्राभिमुखं सद्य आजगाम ततः परम् ।
  आः किमेतदिति क्रुद्धः उक्त्वा वचनमग्रतः ॥ २३ ॥
  नानाविधैरस्त्रशस्त्रैर्गरुडं समयोधयत् ।
  पराजितः स तेनासौ तुण्डाघातैर्नखक्षतैः ॥ २४ ॥
  पक्षोद्भूतैर्महावातैः स कृतान्तमभीषयत् ।
  महावज्रसमैः पत्रैस्तदङ्गं किंचिदस्पृशत् ॥ २५ ॥
  वित्रासितस्तेन ततो गरुडेन कृतान्तकः ।
  पक्षाहतोऽस्य महिषो दुद्राव भयसंवृतः ॥ २६ ॥
  ग्रैवेयकमहाघण्टानादघोषितदङ्मुखः ।
  कृत्वा घोरं महानादं पातयित्वा यमं भुवि ॥ २७ ॥
  ततो दण्डे प्रभग्नेऽसौ तुण्डघातैः खगेशितुः ।
  निःश्वसंश्छन्नकैः प्राह खगेन्द्रं रणदुर्मदम् ॥ २८ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे सर्वप्रबोधे
  एकचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४१ ॥
  ✻
  ४७

• ३७० -
  द्विचत्वारिंशोऽध्यायः
  यम उवाच
  नागान्तक खगाधीश कथं क्रुद्धोऽसि मत्कृते ।
  महाकालानलज्वालाभिर्व्याप्तो हि समंततः ॥ १ ॥
  संवेष्टिता संयमिनी ह्यकस्मात्केन हेतुना ।
  तव पक्षानिलोद्भूता उड्डीयन्ते गृहा मम ॥ २ ॥
  पृथिव्यां शेरते दूतास्तव तुण्डनखक्षताः ।
  पीडिताङ्गा वमन्तस्ते शोणितानि भुवि स्थिताः ॥ ३ ॥
  निःश्वसन्तो ह्यतीवार्ताः कदर्थीकृतविग्रहाः ।
  केचित्पलायिता दिक्षु वेपमाना भयातुराः ॥ ४ ॥
  कृतं संयमनीपुर्याः कदनं केन हेतुना ।
  भवान् हि सर्वदेवानामतीव प्रियकारकः ॥ ५ ॥
  अहं च स्थापितो दण्डाधिकारित्वेन विष्णुना ।
  त्वं च तद्वाहनो नित्यं किमित्येवं चकार ह ॥ ६ ॥
  एतत्तेऽनुचितं तार्क्ष्य यद्विष्णोरधिकारिणाम् ।
  उज्जासनं बलवता त्वया यत् कृतमेव तत् ॥
  एतस्य करणं ब्रूहि प्रच्छामि त्वां खगाधिप ॥ ७ ॥
  तार्क्ष्य उवाच
  शृणु वैवस्वत यतो हेतोस्ते कदनं मया ।
  कृतं च तव दूतानमत्यर्थं परिपीडिनम् ॥ ८ ॥
  पृथिव्यां भारते खण्डे भारते नामनिध्रुवम् ।
  आर्यावर्त्ते पुण्यभूमौ नानातीर्थगुणाश्रये ॥ ९ ॥
  अस्त्ययोध्यानाम पुरी विस्तीर्णा रवियोजनैः ।
  सर्वर्तुगुणशोभाढ्या नानाकल्पद्रुमाकुला ॥ १० ॥
  स्वर्णचिन्तामणिमयी यत्र भूमिविराजते ।
  सुवर्णरत्नसोपानमण्डिता यत्र वापिकाः ॥ ११ ॥
  शोभिताः परितः फुल्लसुवर्णसरसीरुहैः ।
  मकरन्दरसस्त्रावाः स्वच्छशीतामृतोदकाः ॥ १२ ॥
  गुञ्जद्भ्रमरपुञ्जाढ्याः कलहंसकलस्वनाः ।
  सरस्यो यत्र राजन्ते रत्नसोपानशोभिताः ॥ १३ ॥

• ३७१ -

कोककारणडवध्वानमिश्रसारसनादिताः ।
राजहंसकलक्वाणमुखरीकृतदिङ्मुखाः ॥ १४ ॥

फुल्लत्कमलकह्लारहल्लका¹मोदमेदुराः ।
उपकूलमहीरुढकुञ्जद्रुममनोहराः ॥ १५ ॥

मुक्ताशुक्तिपुटोद्भूतनानारत्नगणोद्भवाः ।
यत्र रत्नाचलो नाम सीतारामविहारभूः ॥ १६ ॥

महारत्नमयानेकशेखरद्युतिदीपितः ।
नाशिताशेषदिक्कूलतमःपटलरात्रिकः ॥ १७ ॥

यत्र सा सरयू र्नाम सरित्पानीयनिर्मला ।
मणिबद्धो भय तटी दधती हेमवालुकाः ॥ १८ ॥

परमानन्ददा नित्यं निजकूलजुषां नृणाम्।
तपस्विनां मुनीन्द्राणां विरक्तानां भवेत् पुनः ॥ १९ ॥

रिगत्तरङ्गरुचिरा क्षालयन्ती तटावनीम्।
पूज्यमाना सुरव्रातैः पारिजातभवैः सुमैः ॥ २० ॥

पुराणपुरुषप्रेमसमुद्भूताश्रुसम्भवा ।
क्वचिच्छनैः क्वचिद्वेगाद्गच्छन्ती मधुरस्वना ॥ २१ ॥

जनाश्चतुर्भुजा यत्र रामप्रेमावघूर्णिताः ।
जनकेन्द्रसुताकीर्त्तिगाननिर्धूतकल्मषाः ॥ २२ ॥

चतुराश्रमसंशुद्धाश्चतुर्वर्णक्रियाजुषः ।
प्रेमानन्दपरीपाकसुस्थिरीकृतमानसाः ॥ २३ ॥

अनादृतज्ञानकर्मोपासनासाधनान्तराः ।
श्रीरामचरणाम्भोजे सुविश्वस्ताः समंततः ॥ २४ ॥

प्रपत्तिमार्गशरणाः सर्वे विमलबुद्धयः ।
देवतायतनैर्यंत्र सस्वर्णघटमस्तकैः ॥ २५ ॥

पताकाध्वजवस्त्राढ्यै स्तोेरणाद्यैरलङ्कृतैः ।
स्थूलैः स्थूलैः कृता शोभा गगनस्पर्शमूर्द्धभिः ॥ २६ ॥

प्रासादैर्भूभुजां यत्र शोभा चमत्कृतीकृता ।
विततश्चापणे यत्र विकीर्णमणिधोरणिः ॥ २७ ॥

नवभिर्निधिभिर्युक्ता मोदन्ते यत्र नैगमाः ।
उत्सवांश्च प्रतिगृहं प्रत्यहं यत्र बिभ्रति ॥ २८ ॥

१. ‘हल्लकं रक्तसन्ध्यकम्’ टि०-बड़ौ० ।

• ३७२ -
  तूर्यंत्रिक्समाघोषो यत्रास्ते प्रतिमन्दिरम् ।
  ईदृग्विधगुणैर्युक्ता ह्ययोध्यानगरी भुवि ॥ २९ ॥
  यस्यां दशरथो राजा नित्यमेव विराजते ।
  महाराजकुमारश्च यत्र श्रीरामसंज्ञकः ॥ ३० ॥
  चतुर्द्धामूर्त्तिसंयुको नित्यं खलु विराजते ।
  परब्रह्म परं धाम परमात्मा परात्परः ॥ ३१ ॥
  नित्यलीलारसानन्दी प्रमोदवनचन्द्रमाः ।
  सहजानन्दिनीनामनित्यशक्तिविभूषितः ॥ ३२ ॥
  वनैर्यंत्र द्वादशभिः प्रमोदवनमेधते ।
  श्रिया परमया युक्तं परब्रह्मसुखालयम् ॥ ३३ ॥
  गवेन्द्रसुखिताख्यस्य यत्र गोष्ठं विभाति तत् ।
  ऊधोभारविनम्राभिर्धेनुभिः समुपासितम् ॥ ३४ ॥
  कूर्दमानकुरङ्गाभवत्सवत्सतरीयुतम् ।
  रामप्रेमवशीभूतगोपगोपीजनावृतम् ॥ ३५ ॥
  प्रत्यूषे दधिनिर्मन्थघोषमङ्गलपूरितम् ।
  श्रीमद्रामगुणोद्गानपूर्वकं निर्वृतात्मना ॥ ३६ ॥
  मथनन्त्या दधिपाथोधिं श्रीमन्माङ्गल्यया युतम् ।
  इति भव्यगुणोदीर्णमयोध्यामण्डलं महत् ।
  साक्षात्परमधामैव श्रीरामस्थानमद्भुतम् ॥ ३७ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे सर्वप्रबोधे
  द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४२ ॥
  ✤
  त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः
  गरुड उवाच
  अयोध्यामण्डले कश्चिद्दुष्पीतिर्नाम पातकी ।
  जात्यापि खलु चाण्डालो वर्णानामधमोऽन्त्यजः ॥ १ ॥
  समृBack खलु पूर्वेद्युः सरयूपुलिनाऽङ्गणे ।
  तत्तोयवातसंस्पृष्टं शरीरं तस्य जम्बुकैः ॥ २ ॥

• ३७३ -
  लुञ्चितं लुण्ठितं तावत्खण्डशः कृन्तितं मुहुः ।
  तटान्ते प्रापितं चापि तरङ्गैर्लोलितं मुहुः ॥ ३ ॥
  तं दण्डधर दूतास्ते निन्युः संयमिनीमिमाम् ।
  तदानयनकार्यार्थमहंमत्रागतो रुषा ॥ ४ ॥
  कृतं प्रत्युत दूतैस्तै महद्युद्धं मया सह ।
  दुष्पीतिर्नाम चाण्डालो न तु तैरुपढौकितः ॥ ५ ॥
  इह आनेतुमर्होऽयमयोध्यामण्डले मृतः ।
  अहं हि प्रभुणा पूर्वमुक्तोऽस्मि बहुधा यमः ॥ ६ ॥
  य एतस्मिन् महापुर्या मण्डले म्रियते जनः ।
  तस्य त्वं वाहनो भूत्वा प्रापयेथा मदन्तिके ॥ ७ ॥
  प्रमोदविपिने तार्क्ष्य नित्यमेव वसाम्यहम् ।
  महा'वैकुण्ठात्परमिदं विज्ञेयं धाम मामकम् ॥ ८ ॥
  न यत्रकालः प्रभवत्यनन्तो मायाथवा तद्गुणसम्प्रवाहः ।
  न चापि कर्म व्यभिचारिरूपं न चापि दैवं न मनःप्रवृत्तिः ॥ ९ ॥
  अथैतन्मण्डलं नित्यं योजनद्वादशात्मकम् ।
  अक्षरं ब्रह्मानन्दमप्रेमानन्दमयोजितम् ॥ १० ॥
  न कालकर्ममर्यादाप्यत्र सम्बाधते नृणाम् ।
  नानेन सदृशं तीर्थं नानेन सदृशं तपः ॥ ११ ॥
  नानेन सदृशं क्षेत्रं त्रिषु लोकेषु विद्यते ।
  नानेन सदृशी गङ्गा नानेन सदृशी गया ॥ १२ ॥
  गङ्गाद्वारादितीर्थानि गङ्गासागरसङ्गमः ।
  मुक्तिक्षेत्रं तथा काशी तथा चामरकण्टकम् ॥ १३ ॥
  गोदावरी नर्मदा च व्यासगङ्गा सरस्वती ।
  कृष्णा च यमुना चापि कावेरी भीमशाङ्करी ॥ १४ ॥
  चन्द्रभागा शतद्रुश्च तद्वच्चान्ये सुपावनाः ।
  पुष्करादीनि तीर्थानि तीर्थराजस्तथैव च ॥ १५ ॥
  पुरुषोत्तमार्ख्यं क्षेत्रं क्षेत्राण्येतानि षोडशी ।
  तीर्थानि च पवित्राणि यावन्ति धरणीतले ॥ १६ ॥
  तानि सर्वाण्ययोध्यायाः कलां नार्हन्ति षोडशीम् ।
  प्रकटाश्चैव गुप्ताश्च यावन्तस्तीर्थराशयः ॥ १७ ॥
  १. पादेऽस्मिन्नक्षराधिक्यमार्षः ।

• ३७४ -
  तावन्तः सर्व एवैतन्मण्डलं समुपासते ।
  जले चैव स्थले चैव नास्ति भेदोऽत्र कश्चन ॥ १८ ॥
  स्नानाद्दानाद्विधानाच्च वपनात्पिण्डदानतः ।
  होमाज्जपाद्दीक्षणाच्च यत्ननाद्देवतार्चनात् ॥ १९ ॥
  विवाहाद्व्रतबन्धाच्च यात्रया च प्रदक्षिणात् ।
  निवासाद्दर्शनाच्चैव स्मरणाच्चाभिवन्दनात् ॥ २० ॥
  कथनात्स्तवनाच्चैव मरणाद्दाहनात्तथा ।
  इत्येवं द्वाविंशतिधा ह्यायोध्यामण्डलं नृणाम् ॥ २१ ॥
  मोचयत्युग्रपापेभ्यो मुक्तिं चापि प्रयच्छति ।
  यदद्यद्वाञ्छति तत्सर्वं ददात्यत्र न संशयः ॥ २२ ॥
  प्रतितीर्थमयोध्यायां धनुर्मात्रमिते स्थले ।
  विद्यन्ते कोटितीर्थानि पुष्कराद्यानि संततम् ॥ २३ ॥
  वक्त्रकोटिशतेनापि जिह्वाकोटिशतेन च ।
  अयोध्यायास्तु माहात्म्यं क्षमो वक्तुं नरः कथम् ॥ २४ ॥
  तस्मादत्र प्रजातानामागन्तूनां तथान्यतः ।
  मृतानां चापि गरुड सद्यस्त्वं वाहनो भव ॥ २५ ॥
  इत्येवं भगवान् रामो मा प्रबोधितवान् पुरा ।
  ततश्च मामनादृत्य दूतास्ते रविनन्दन ॥ २६ ॥
  आनिन्युस्तं किमिति च मृतं दुष्पीतिमन्त्यजम् ।
  अपि चेत्पातकी दुष्टो यावज्जन्मविहिंसकः ॥ २७ ॥
  दुराचारः क्रूरकर्मा रोऽप्योध्यापुरे मृतः ।
  सद्यो मत्पृष्ठमारुह्य रामधाम व्रजेन्नरः ॥ २८ ॥
  तस्मादेनं विमुञ्च त्वं नाम्ना दुष्पीतिमन्त्यजम् ।
  स्मरन् प्रतिज्ञां रामस्य स्वाधिकारं यदीच्छसि ॥ २९ ॥
  न रामो द्विवचो ब्रूते नाभयं द्विर्ददाति च ।
  द्विशरं नाभिसंधत्ते न द्विरङ्गीकरोति च ॥ ३० ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे सर्वप्रबोधे
  त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४३ ॥

• ३७५ -
  चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः
  यम उवाच
  नागान्तक खगाधीश सुपर्ण हरिवाहन ।
  अजानद्भिः प्रमादेन कृतं कार्यमिदं खलु ॥ १ ॥
  मम दूतैस्तस्य फलं प्राप्तमेतावदाततम् ।
  अतः परं क्षमस्वेनमपराधं मम प्रभो ॥ २ ॥
  अयोध्यामण्डलस्थोऽयं यदानीतो विजानता ।
  अतः परं पुनरपि न कार्यं कृत्यमीदृशम् ॥ ३ ॥
  गृह्यतामेष भगवन् साकेतं नियतां पुनः ।
  अयोध्यामण्डले तस्मिन् रवियोजनसम्मिते ॥ ४ ॥
  यः कश्चिन्म्रियतां नाम पशुपक्ष्यन्त्यजोऽपि वा ।
  स दूतैर्मम नानेयः प्रतिजानेऽस्मि सत्यतः ॥ ५ ॥
  इत्युक्त्वा सन्निवेदयोच्चैर्गरुडाय तमान्त्यजम् ।
  कृताञ्जलिर्नमस्कृत्य गरुत्मन्तं व्यसर्जयत् ॥ ६ ॥
  गरुडः पृष्ठमारोप्य मम धाम निनाय तम् ॥ ७ ॥
  श्रीरामचन्द्र उवाच
  एवमेतन्मया प्रोक्तमयोध्यावैभवंजनाः ।
  इह संवसता नॄणां सर्वथा मत्फलं भवेत् ॥ ८ ॥
  किं पुनः शुद्धचित्तानां शास्त्रमार्गानुयायिनाम् ।
  वर्णाश्रमाचारवतां मद्भक्तिकलितात्मनाम् ॥ ९ ॥
  तस्मादत्रय विमुक्ताः स्थ नात्र कार्या विचारणा ॥ १० ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे सर्वप्रबोधे
  चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४४ ॥
  ✤
  पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः
  श्रीराम उवाच
  अथान्यदपि वक्ष्यामि महात्म्यमिह सम्भवम् ।
  चैत्रे जन्मोत्सवं कुर्याद्विधिना मम यः सदा ॥ १ ॥

• ३७६ -
  नित्यं प्राप्नोति मत्पित्रोः प्रेमानन्दं स मानुषः ।
  वैशाखे मासि यः कुर्याच्चन्दनैश्चार्चनं मम ॥ २ ॥
  स लभेदूद्भवसंतापशान्तिं नैवात्र संशयः ।
  ज्येष्ठे मासि च यः कुर्याच्चन्दनागुरुमिश्रितैः ॥ ३ ॥
  जलयन्त्रोद्भवैस्तोयैर्ज्योत्स्नाभिर्मम तोषणम् ।
  विषयेषु वितृष्णत्वं स लभेन्नियतं नरः ॥ ४ ॥
  आषाढे मांसि यः कुर्याच्छीतलान् व्यजनानिलान् ।
  भवतायोद्भवा बाधा तस्य नो जायते क्वचित् ॥ ५ ॥
  श्रावणे मासि कुर्वीत हिन्दोलैः परिदोलनम् ।
  वामे श्रीसहजानन्दायुक्तस्य मम सर्वदा ॥ ६ ॥
  विचित्रवस्त्राभरणैः पवित्रारोपणैस्तथा ।
  शाद्वलैर्हरिते कुञ्जे हरिद्रूरुहमञ्जुले ॥ ७ ॥
  इन्द्रगोपौघयुक्तायां भुवि वर्षति वारिदे ।
  तस्याहं सर्वदा तुष्टः प्रयच्छामि परां मुदम् ॥ ८ ॥
  भाद्रे मासि च यः कुर्यात्प्रमोदविपिनस्य मे ।
  वनैर्द्वादशभिः साकं यात्रां चैव प्रदक्षिणाम् ॥ ९ ॥
  तस्य किं नु फलं वाच्यमश्वमेधसहस्रकैः ।
  वाजपेयमखैर्लक्षैः सोमकोटिभिरेव च ॥ १० ॥
  न पुण्यं समतां याति जलस्थानावगाहनात् ।
  आश्विने शुक्लपक्षे तु दशम्यां विजयोत्सवम् ॥ ११ ॥
  यः कुर्यात्तु विधानेन स लभेग्विजयं भुवि ।
  शमीपूजनवेलायां रथारूढं तु मां स्मरेत् ॥ १२ ॥
  स्वस्तिवाचनमन्त्राद्यैर्जयघोषैश्च भूरिशः ।
  प्रस्थापयेन्मां महत्या वेष्टितं कपिसैनया ॥ १३ ॥
  भक्तैः प्रतिकृतिं कुर्यात् सर्वामन्यूनभावतः ।
  कृत्वा च गोमयैलंङ्कां ध्वंसयेद्गजवाजिभिः ॥ १४ ॥
  संस्कुर्याच्च ध्वजपटानुत्तुङ्गास्तरणादिभिः ।
  इदं कृत्यं महीपानामावश्यकमुदाहृतम् ॥ १५ ॥
  कार्तिके दीपमालाभिरन्नकूतोत्सवेन वा ।
  कृत्वा मत्तोषणं मर्त्यः कोटियज्ञफलं लभेत् ॥ १६ ॥
  नित्यं रासविलासाद्यै रमयेच्चन्द्रिकामये ।
  देवोत्थानविधानेन तत उत्थापयेच्च माम् ॥ १७ ॥

• ३७७ -
  कृत्वैवं शारदीं पूजां मत्प्रेम लभते नरः ।
  हेमन्ते शिशिरे चैव तूलवस्त्रैर्विशेषतः ॥ १८ ॥
  गर्भालियसमावेशैर्हसन्तीभिश्च भूरिशः ।
  उष्णोदकैरूष्णभोज्यैर्नानाभोगविधानतः ॥ १९ ॥
  कालागुरुप्रधूपैश्च ताम्बूलीवीटिकार्पणैः ।
  सेवते मां सदा भक्त्या तस्य पुण्यं न गण्यते ॥ २० ॥
  अथ प्राप्ते वसन्ते च वसन्तोत्सवरीतिभिः ।
  सेवयेन्मां सदाभक्त्या दोलादिपरिदोलनैः ॥ २१ ॥
  एष वो विधिरुद्दिष्ट ऋतुसेवनपूर्वकम् ।
  अनेन विधिना नित्यं तोषयेन्मां समाहितः ॥ २२ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसम्वादे उत्तरखण्डे सर्वप्रबोधे
  पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४५ ॥
  ✤
  षट्चत्वारिंशोऽध्यायः
  श्रीराम उवाच
  अथ यूथमोध्यास्थाः सर्वे वै मामका जनाः ।
  मम लीलायां नित्यायां 'यूयं प्राप्ताः सदैव हि' ॥ १ ॥
  प्रारब्धध्वंसमागत्य नेष्ये वः स्वान् स्वधामनि ।
  तस्मिन् काले परिप्राप्ते आगमिष्यन्ति मद्गिरा ॥ २ ॥
  दिव्यानि चैव भास्वन्ति विमानानि सहस्रशः ।
  लक्षशः कोटिशश्चैव ह्यनेकानि समंततः ॥ ३ ॥
  तेष्वास्थाय प्रयास्यन्ति मदीये नित्यधामनि ।
  पशवः पक्षिणश्चापि तथान्ये नीचजातयः ॥ ४ ॥
  कुविन्दकुम्भकाराद्या आचाण्डालमथान्त्यजाः ।
  किं पुनर्यूयमात्मस्था वर्णाश्रमसुसंस्थिताः ॥ ५ ॥
  ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राः स्त्रीयोनिसम्भवाः ।
  सर्वथैव परिप्राप्ताः परमे मम धामनि ॥ ६ ॥
  १. नास्ति - बडौ० ।
  ४८

• ३७८ -
  यूयं रंस्यथ केलिभिः सुखरूपाभिरुच्चकैः ॥ ७ ॥
  जना ऊचुः
  अयोध्यापि परं धाम तव चेत्यनुशुश्रुम ।
  किमर्थमेनां संत्यज्य भवान् यास्यसि तत्पदम् ॥ ८ ॥
  श्रीराम उवाच
  अहो जना अत्र सदा मम स्थितौ युगप्रवृत्तिर्न भवेदितोऽन्यथा ।
  सर्वेऽपि जीवा भुवि मुक्तिभाजो भवेयुरुत्सीदति¹ चैव लोकः ॥ ९ ॥
  ततोऽहमव्यक्तमशेषलोकैः स्वं नित्यधामाद्यचित्सुखैकम् ।
  अविद्या सर्वजनानुभूतेरगोचरं सम्प्रति सम्प्रयास्ये ॥ १० ॥
  चतुष्पथस्थितं वस्तु यथा गृह्णन्ति पामराः ।
  अपामराश्च सर्वेऽपि प्रतिबन्धो भवेत् कथम् ॥ ११ ॥
  तेन तद्गोपनीयं चेत्सज्जनैरधिकारिभिः ।
  केवलं खलु गृह्येत नेतरैः पामरैरपि ॥ १२ ॥
  एवं ममाविर्भावस्य काले सर्वजगद्दृशाम् ।
  गोचरत्वं भवत्येवेत्यन्तर्धानं करोम्यहम् ॥ १३ ॥
  'अनायासाद्विमुच्येत य एवोपव्रजेत माम् ।
  प्रकटं हि मदैश्वर्यं कस्य नो भाति दृग्वतः ॥ १४ ॥
  तस्मात्सर्वेषु कालेषु यूयं सर्वमपि स्थिताः।
  सदा मया सह परं धाम रमण मज्जनाः ॥ १५ ॥
  निर्गुणं निष्क्रियं शान्तं निर्विकारं निरञ्जनम् ।
  मायासम्बन्धरहितं निर्मलं निष्कलं तथा ॥ १६ ॥
  आत्मानन्दाकारयुक्तं सर्वतः पादपाणिकम् ।
  सर्वतोऽक्षिश्रुतिघ्राणं सर्वतोमङ्गलालयम् ॥ १७ ॥
  सर्वतो भासमानंतद्विरजाया परे तटे ।
  त्रिपाद्ब्रह्मासनी कृत्य संस्थितं मत्परं पदम् ॥ १८ ॥
  तस्यापि सारभूतं यद् बृहतोऽपि बृहत्तमम् ।
  गणितागणितानन्दभेदेन सुनिरूपितम् ॥ १९ ॥
  अवशा मे परा लीला तथा क्रीडामि नित्यशः ।
  भवन्तोऽपि मया साकं क्रीडिष्यन्ति तदन्तरे ॥ २० ॥
  इति नैश्चिन्त्यमालम्ब्य तिष्ठध्वं मामका जनाः ।
  तावत्पूर्वोक्तविधिना मम सेवां करिष्यथ ॥ २१ ॥
  १. 'रिक्तोभवेत्' टि०-बड़ौ० ।

इत्युक्तास्ते जनाः सर्वे पादावस्थाभिवाद्य च।
नमस्कृत्य च संतुष्टास्तद्विसृष्टा गृहान् ययुः॥ २२॥
इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे सर्वप्रबोध
षट्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४६ ॥

सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः

ब्रह्मोवाच
गतेषु तेषु लोकेषु प्रमोदवनवासिनः।
कांश्चिज्जनान् स्वपार्श्वस्थानब्रवीद्गोपरूपिणः॥ १॥

श्रीराम उवाच
हंहो गोपाः सर्वमहं स्मरामि यत् पुरा कृतम्।
यत् प्रमोदवने जातं दिव्यं मे केलिकौतुकम्॥ २॥
को विस्मरेत्तादृशमद्भुतं सुखं माङ्गल्यकायाः सदनेऽनुभूतम्।
तद्वात्सल्यं सुखितगवेन्द्रश्रीमन्माङ्गल्यनिरुपमसौख्यदापि॥ ३॥
कथं गोपाः प्राप्य गृहं दाशरथ्यं साम्राज्यलक्ष्मीमपि विस्मरेयम्।
त्रैलोक्यराज्यं यत्र निर्मञ्छनं स्यात् साम्राज्यलक्ष्मीर्नतदर्हापि स्यात्॥ ४॥
कथं गोपास्तादृशीं प्रेमवृद्धिं तदानन्दं वाप्यहं विस्मरेयम्।
तेते विलासा वनवीथीषु शश्वत् केलीकुञ्जाभ्यन्तरेषु प्रसंगाः॥ ५॥
तत्तत्पयोदधिहैयंगवीनैर्मिष्ठं स्वेष्टं प्राशनं काननेषु।
स्वैरं स्वैर ताश्चकेलीविलासान् भ्रामं भ्रामं तानि चौद्धत्यकानि।
गायं गायं ते च रसौघास्वादाः स्मारं स्मारं यानह मूर्छितोऽस्मि ॥ ६॥
अहो अत्यद्भुतं तत्तत्प्रमोदवनवीथिषु।
खेलनं वेल्लनं नृत्यं चलनं वलनं तथा॥ ७॥
तद्वै प्रमोदविपिनं ता रम्याः कुञ्जभूमयः।
गुंफनं गुञ्जाहाराणां सा पुष्पाभरणक्रिया॥ ८॥
संगे गोपालबालानां तत्तत्क्रीडनमद्भुतम्।
क्रीडने च रसोल्लासे मधुरं वेणुवादनम्॥ ९॥
नर्तनं तन्मयूराणां मदङ्गमुदितात्मनाम्।
प्रमोदवटमूले तद्गानं वापि कलैः स्वरैः॥ १०॥

• ३८० -
  इत्येवमनिशं गोपाश्चित्ते भावयतो मम ।
  दृशोरायाति तत्साक्षात् सर्वं विहरशां मम ॥ ११ ॥
  तत्रापि कांचित्वरमां सहजानन्दिनीश्रियम् ।
  स्मारं स्मारं केवलं मे हृदयं न विदीर्यते ॥ १२ ॥
  १तत्कारणं प्रायशोमन्ये एकमेव सुनिश्चितम् ।
  अद्य श्वस्तत्र यास्यामीत्याशाबन्धेन रक्षणम् ॥ १३ ॥
  तावद्गोपालबाला वः समाश्वास्य समागतः ।
  पणं कृत्वा झटित्येव यास्यामि प्रमुदाटवीम् ॥ १४ ॥
  अधुना खलु जानीत सैष कालः समागतः ।
  सर्वशः कृतमत्रैत्यावतारार्थप्रयोजनम् ॥ १५ ॥
  तथा हि रक्षिता देवा यज्ञाश्चापि सुरक्षिताः ।
  त्रयी च रक्षिता नूनं पापेभ्यो धर्मरक्षणात् ॥ १६ ॥
  साधवो रक्षिता नूनं भक्ताः स्वानन्यरक्षणाः ।
  ब्राह्मणानां परो धर्मश्चालितश्चैव पालितः ॥ १७ ॥
  हंता देवद्रुहोऽशेषा भूमिर्निष्कण्टका कृता ।
  पित्रोर्भक्तिमतोश्चित्ते बहुजन्मावधिस्फुटः ॥ १८ ॥
  अभिलाषः सफलतां नीतः संगमताचिरम् ।
  अयोध्यास्थः परिकरः सकलश्च प्रमोदितः ॥ १९ ॥
  एतावदेव सकलमत्रागमनकारणम् ।
  जातप्रायं तु तत्सर्वमयोध्यास्थजनान् प्रति ॥ २० ॥
  अतः परं प्रयास्यामि प्रमोदवनमेवतत् ।
  असंशयं स सफलो भवत्सु मामकः पणः ॥ २१ ॥
  भवद्भिरपि दृष्टेयमोध्या नाम मे पुरी ।
  अनन्तकौतुकं दृष्टं तत्र यास्याम्यतः परम् ।
  धैर्यमालम्ब्य तिष्ठध्वं सत्यवाग् जनितोऽस्म्यहम् ॥ २२ ॥
  अव्यक्तां गतिमापन्नो गत्वा प्रमुदकानने ।
  भवद्भिः सह क्रीडिष्येऽव्यक्तां च गतिमागतैः ॥ २३ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे सर्वप्रबोधे
  सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४७ ॥
  ✤
  १. पादेऽस्मिन्नक्षराधिक्यमार्षः ।

• ३८१ -
  अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः
  ब्रह्मोवाच
  एवं समाधाय मनः सतां प्रियः १श्रीमत्प्रमोदाटविवासिनां नृणाम्।
  शुश्राव दूरात्स्तुतिमातुरस्य खिंगस्य नाम्नाघट्ट जनस्य ॥ १ ॥
  ततो विसृज्य भक्तास्तान् प्रमोदवनवासिनः।
  करुणादग्धहृदयस्तमुद्धर्तुमधावत ॥ २॥
  स वै ऋजीषाख्य ऋषिस्तपस्वी भक्तापराधादन्त्यजत्वं प्रयातः।
  तत्रापि चान्धो विषयानुसेवया प्रमत्तचित्तैर्वितथं नीतकालः॥ ३॥
  अन्यां गतिमदृष्ट्वा स विना श्रीरामसंश्रयम्।
  प्रपन्नः शरणं तं वै प्रभुं कारुण्यसागरम् ॥ ४॥
  भुशुण्ड उवाच
  कोऽयं विप्र ऋजीषाख्यः कथं वै चान्त्यजोऽभवत्।
  कथं च शरणं यातो रामं करुणयाप्लुतम् ॥ ५ ॥
  ब्रह्मोवाच
  प्रमोदवनपार्श्वस्थ ऋजीषो नाम वै मुनिः।
  निन्दया व्रजभक्तानामन्तकत्वमुपेयिवान् ॥ ६॥
  ततो ब्रजसरःस्नानाद्विहाय शौकरं वपुः।
  अन्त्यजत्वमवाप्यैष स्तुतवान् राघवोत्तमम् ॥ ७॥
  नारदस्योपदेशेन ज्ञात्वैनं पुरुषं परम्।
  अपि नाम तपस्वी वा ज्ञानी वा सुकृती च वा ॥ ८॥
  अहंकारं यः कुरुते स प्राप्नोत्यधमां गतिम्।
  पूर्वं चेदुत्तमः कश्चित्संस्कारो यदि वर्तते ॥ ९ ॥
  तदा लभेत् पुनरपि ज्ञानं नो चेद्गतो हि सः।
  ततोऽस्य प्राग्भवं ज्ञानं संस्कारेण स्मृतिं गतम् ॥ १० ॥
  त्यक्त्वा यच्छौकरं कार्यं मनाग् यातः कृतार्थताम्।
  तस्मादेवं नरः कुर्याद्यथा संस्कारवान् भवेत् ॥ ११ ॥
  ऋजीषः स्खलितो योगाद्भुक्त्वा पशुमयीं गतिम्।
  अन्त्यजानां कुले भाग्यान्मानवी योनिमाप सः ॥ १२ ॥
  भुञ्जानो भूरिविषयान् कुटुम्बासक्तमानसः।
  उत्तरोत्तरभोगेऽपि वैतृष्ण्यं नाप दुर्मतिः ॥ १३ ॥
  १. नास्ति-बड़ौ०।

[Header]

• ३८२ -

जायारतः पुत्ररतो धनसंचयतत्परः ।
ततः कालेन महता जाया तस्य मृतिं गता ॥ १४ ॥
कुटुम्बं सकलं चास्य पुत्रपौत्रादिकं महत् ।
विनष्टं चोरितं स्तेनैर्वसुधान्यगवादिकम् ॥ १५ ॥
ततोऽसौ वसुभिर्हीनो मृतपुत्रवधूसुहृत् ।
तत एष स्वतोजातविषयाभावहेतुना ॥ १६ ॥
भूत्वा वितृष्णहृदयो विवेश विपुलं वनम् ।
तत्र द्वित्रैर्द्दिनैरेष क्वचित्प्राश्य वनस्पतिम् ॥ १७ ॥
अन्धत्वं प्राप झटिति ततोऽभूद्बहुदुःखितः ।
स तस्मिन्निर्जनेऽरण्ये विलपन् करुणागिरा ॥ १८ ॥
किमप्यशक्नुवन् कर्तुं देहकृत्येऽपि चाक्षमः ।
सस्मार प्रभुमेकं तं भगवन्तमधोक्षजम् ॥ १९ ॥
करुणासागरं देवं दीनानां बन्धुमीश्वरम् ।
श्रद्धयावन

– ३८३ –
भीता भवाब्धितवितोर्मिभिरत्यनल्पैर्नान्यत्र सुस्थमनसो मनुजा भवन्ति ।
एकं विहाय भगवन्तमृते भवन्तं मां पाहि सम्प्रति गतं चरणाब्जमूले ॥ २९ ॥
कालोऽयमग्रकलनः कलयत्यनल्पां शक्तिं जगत्सु खलु भूरिभयातुरेषु ।
न त्वाश्रितेषु भवतश्चिरमङ्घ्रिपद्मं मां पाहि सम्प्रति गतं चरणाब्जमूले ॥३०॥
त्वामाश्रिता गतभयाः शरणागतैक श्रीवज्रपंजरविभो करुणैककन्द ।
खेलन्ति कालशिरसि स्वपदं निधाय मां पाहि सम्प्रति गतं चरणाब्जमूले ॥३१॥
मुग्धा भवन्ति बहुजल्पितमागमं ये संलब्धये तव मुहुर्मृगयन्ति विप्राः ।
न त्वां स्पृशन्ति निजभक्ति कलैकलाभम्मां पाहि सम्प्रति गतं चरणाब्जमूले ॥३२॥
दीनं तथातुरमनेकभवोर्मिनष्टप्रज्ञं व्यतीतकुशलं बहुदुःखमग्नम् ।
मूढं विशालविषयावलिकृष्टचित्तं मां पाहि सम्प्रति गतं चरणाब्जमूले ॥ ३३ ॥
स्तब्धंकदाप्यकृतसत्परिचर्यमुग्रबुद्धिं निजात्महतिजातकदर्थनं च ।
व्यर्थव्यतीतजनुरायुषमात्रदोषं मां पाहि सम्प्रति गतं चरणाब्जमूले ॥ ३४ ॥
उच्चैरबद्धबहु जल्पनशीलमन्तः कामावसन्नमनुदीरितनामजाप्यम् ।
पापं समस्तविपरीतकरं कुशीलं मां पाहि सम्प्रति गतं चरणाब्जमूले ॥ ३५ ॥
नामोद्धृताखिलजगज्जनसौख्यदायी स्वानन्दसिन्धुलहरीपरियोजितस्वः ।
अत्युन्नतस्वविभवोचित भव्यकारी मां पाहि सम्प्रति गतं चरणाब्जमूले ॥३६॥
आयुः प्रयाति विफलं सकलेष्टदायि स्तत्ते स्मृतिं विदधतो मनुजस्य नित्यम् ।
साफल्यमेति जगतीति विचिन्त्य सन्तं मां पाहि सम्प्रपि गतं चरणाब्जमूले ॥३७॥
ब्रह्मोवाच
एव कृत्वा स्तुतिं भूयः खिंगो नामान्त्यजः प्रभोः ।
तस्थौ कृताञ्जलिर्दीनो विफलीभूतलोचनः ॥ ३८ ॥
इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डेऽन्त्यजस्तुतिर्नामाष्ट-
चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४८ ॥
✤
एकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
ब्रह्मोवाच
ततः स लोचनं लेभे रामभक्तिप्रभावतः ।
संजातलोचनोऽथाग्रे ददर्श पुरुषं परम् ॥ १ ॥