भुशुण्डि रामायण (काकभुशुण्डि एवं गरुड़ संवाद - पूर्वखण्ड सविस्तार व्याख्या)

न, the mother is called "राज्ञी" (the Queen)!
"श्रीराज्ञी" = the revered Queen!
And "नो" = "नः" (our)!
Or "श्रीराज्ञी नः मातुः" -> "श्रीराज्ञीनोमातुरङ्क..."!
Wait, or is her name "राजी"?
If her name is "राजी", can it be "श्रीराजी नो मातुः"? "Revered Raji, our mother"?
Wait, look at that letter: is it 'जी' or 'ज्ञी'?
Let's zoom in extremely close to that letter:
Top line: horizontal bar.
Letter body:
Wait, look at:
Vertical bar on the right? No, there is a vertical bar on the right with a matra going to the left?
Wait! Look at the top of that letter:
There is an arch going to the LEFT: that is an 'इ' (short i) matra!
Wait, look at the arch:
It starts from the vertical bar of the NEXT letter, or does it go to the left?
Wait, look at 'नि' in 'निःसाधना' : arch goes to the left.
Look at 'पि' in 'पितुर्गेहं' : arch goes to the left.
Now look at :
Letter 4 is रा.
Letter 5 has an arch going to the left!
And the consonant

– १७९ –
सा चैवं राजहंसी ब्रजजननयानन्दसंदोहदात्री ।
सीतेत्याख्या प्रसिद्धा नृपवर सहजानन्दिनीति प्रगीता ।
श्रीनन्दनस्य प्रमुदवनपरा नित्यलक्ष्मीरनन्ता ।
चित्ते संचिन्तनीया सपदि सुमहती या प्रसिद्धा चिकीर्षोः ॥ ३ ॥
नित्यधाम च माहात्म्यं प्रमोदवनसंज्ञितम् ।
यः शृणोति नरस्तस्य कल्याणमुपजायते ॥ ४ ॥
सहजां शृणुयाद्यश्च नामलीलागुणान्विताम् ।
सहजानन्दिनीनाथं तथा रघुकुलोद्वहम् ॥ ५ ॥
नामलीलागुणैर्युक्तं जीवन्मुक्तः स वै भवेत् ।
सुखितस्य च माहात्म्यं पूर्णस्नेहस्य गोपतेः ॥ ६ ॥
माङ्गल्यायाश्च पुण्याया महिमार्णवो वै महान् ।
ययोस्तनयतां प्राप्तः श्रीरामो रमणोसखः ॥ ७ ॥
नित्यलीलासमायुक्तः प्रमोदवनचन्द्रमाः ।
सहजानन्दिनीसीतापार्श्वद्वयसुशोभितः ॥ ८ ॥
रासमण्डलमध्यस्थः सखीभिः परिवारितः ।
सरयूपुलिने रम्ये रासलीलां करोति वै ॥ ९ ॥
अत्र विष्ण्वादयः सर्वे सखीभावसमन्विताः ।
पश्यन्ति सादरं प्रेम्णा राघवेन्द्रं परात्परम् ॥ १० ॥
हर्षिताः स्वस्वचेतसि ते रोमाञ्चितविग्रहाः ।
लुठन्ति राघवेन्द्रस्य चरणोपान्तविह्वलाः ॥ ११ ॥
मुहुर्मुहुर्नति कृत्वा स्तुति कृत्वा मुहुर्मुहुः ।
दण्डवत् प्रणताः सर्वे राघवं रसिकोत्तमम् ॥ १२ ॥
पुनरुत्थाय ते सर्वे ब्रह्माद्याः सुरसत्तमाः ।
सपर्यां राघवेन्द्रस्य चक्रुः प्रेमसुविह्वलाः ॥ १३ ॥
कृतार्थं मन्यमानाः स्वं ब्रह्माद्याः सुरसत्तमाः ।
दर्शनाद् राघवेन्द्रस्य अयोध्यायाश्च दर्शनात् ॥ १४ ॥
सरयूदर्शनाच्चैव प्रमोदवनदर्शनात् ।
प्रेमविह्वलिताः सर्वे वभूवुः सहसा क्षणात् ॥ १५ ॥
एवं ब्रह्मादयो देवा ये चान्ये सुरसत्तमाः ।
लीलां श्रीराघवेन्द्रस्य प्रेम्णा पश्यन्ति प्रत्यहम् ॥ १६ ॥
इमां प्रेममयीं लीलां महोदरान् गुणांस्तथा ।
शृणुते राघवेन्द्रस्य प्रेमभक्ति लभेत सः ॥ १७ ॥

• १८० -
  सहजायां रति प्राप्य जीवन्मुक्तो भवेत्स्वयम् ।
  ययोर्गेहे राजते नित्यं प्रेमानन्दमयी परा ॥ १८ ॥
  सहजानन्दिनीनाम्नी लक्ष्मीकोटिगुणान्विता(धिका)।
  महालक्ष्मीः श्रीरामस्य रमणी रमणीयमाः ॥ १९ ॥
  कस्तयोस्तुल्यतां यायाद्राजिनीनन्दनयोर्वै ।
  सहजानन्दिनीस्पर्शलालनात्तीर्थभूतयोः ॥ २० ॥
  तव नृप सदने च श्रीमदाद्येन्दिराया जनुरितिशृणुपाद्यो हर्षवित्तैकचित्तः ।
  स भवति परलीलाप्रेमजानन्दसिन्धुप्रविततलहरीणां वृन्द आप्लुत्य तुष्ट :॥२१॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
  सीताजन्मोत्सवे श्रीशुकजनकसंवादे सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५७ ॥
  ∗</br>
  अष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
  जनक उवाच
  अथाश्रावय मे ब्रह्मंलीलां रसमयीं पराम् ।
  प्रमोदवनराज्ञ्याः श्रीसहजायाः सनातनीम् ॥ १ ॥
  मानस्य हेतुमाख्याहि परे धाम्नि विलासिनोः ।
  येनान्तर्द्धिमगादेषा द्वैतीयिकभावावधिः ॥ २ ॥
  एनां हि शृण्वतो नाम मम श्रीसहजाश्रयाम् ।
  कथामद्भुतरूपां वै औत्कण्ठ्यं वर्द्धतेऽनिशम् ॥ ३ ॥
  श्रीशुक उवाच
  मानस्य¹ कारणं वक्ष्ये सहजाया विशेषतः ।
  इयं रहस्यगा लीला गोपनीया प्रयत्नतः ॥ ४ ॥
  कदाचित्सहजानन्दा प्रमोदवननायिका ।
  उत्फुल्लमालतीमल्लीमाधुरीमधुरे मधौ ॥ ५ ॥
  अत्युत्कण्ठावशात्कान्ते प्रेषयामास दूतिकाम् ।
  सा तं कुन्दवने स्थाप्य समेता सहजान्तिके ॥ ६ ॥
  १. नास्ति बडौ० ।

?
Wait, look at 'वि' in "विविध": the i-matra is very clear.
Then 'ध'. Then 'व': does it have an i-matra?
Wait, the matra of 'स्त्रि' is a long curve covering 'त्स्त्रि'.
Between 'ध' and 'त्स्त्रि', there is 'व'. It does NOT have an i-matra. It is 'व'.
Wait, then 'त्' + 'स्त्रि': 'त्स्त्रियः'.
So "विविधवत्स्त्रियः" (the women, in various ways). "विविधवत् स्त्रियः".

Let's check line 31:
"तुलाकोटीन्निधायाङ्घ्रयोः किङ्किणी पर्यभूषयन् ।"
Wait, is it "किङ्किणी पर्यभूषयन्" or "किङ्किणीः पर्यभूषयन्"?
Look after 'णी': no visarga. Just "किङ्किणी पर्यभूषयन्".

Let's check line 32:
"मञ्जरीकाधः संलग्नाः कलहंसनिनादिनीः ॥ २० ॥"
Wait, "मञ्जरीकाधः संलग्नाः" or "मञ्जरीकाधःसंलग्नाः"? There is a space.
"कलहंसनिनादिनीः ॥ २० ॥" - visarga is clearly visible.

Let's check line 11:

मण्डयांचक्रुस्तस्याः सख्या विचक्षणाः ।
Wait, 'आननं':
Look at 'आननं': आ न नं.
'मण्डयांचक्रुस्तस्याः': म ण् ड य ा ं च क्रु स ् त स्य ा ः
'सख्या विचक्षणाः ।': स ख्य ा वि च क्ष ण ा ः । (Wait, 'सख्या' or 'सख्यः'? It clearly says 'सख्या', though grammatically 'सख्यः' makes sense, the print says 'सख्या').

कबरीं गुफयामासुः पट्टसूत्रान्तरस्थितैः ॥ २५ ॥
Wait, 'गुफयामासुः' - yes, ग ु फ य ा म ा स ु ः.

मणिभिर्मौक्तिकैश्चैव गजमुक्ताफलैस्तथा ।

सीमन्तं पूरयामासुर्युक्तं सिन्दूररेखया ॥ २६ ॥

गजमुक्ताफलैःस्थूलैः संध्याभ्रमिव तारकैः ।

ललाटं मण्डयांचक्रुस्तस्याः कुंकुमपत्रकैः ॥ २७ ॥

कस्तूरी विदुना चैव महाभाग्यैकमन्दिरम् ।
Wait, space between 'महाभाग्यैक' and 'मन्दिरम्'?
It's

• १८३ -
  हा सीते सहजे सितासिततमे साकेतलक्ष्मीपरे-
  पूर्णे चिन्मयचित्तचन्द्रकिरणश्रेणीचमत्कारिणी।
  दत्तप्रेमरसावलम्बनमहो कान्ते जनं मादृशं-
  कामक्रूरकठोरसायकहतिं कृत्वा भृशं मा कुरु ॥ ३५ ॥
  गुणवति तावकीने मधुहासविशिष्टमुखेन्दुरुचिप्रसरे-
  मधुसमयेऽपराधरहिते प्रणवैकपराजितके रमणे।
  वितथमियतमीश्वरि विलम्बमिमं न कुरुष्व कदापि परं-
  न सहितिकालशक्तिरतिमात्रवियोगभवं परितापमिमम् ॥ ३६ ॥
  इत्थं प्रलयमानस्य तस्य पूर्णमहेशितुः।
  कालशक्तिः स्वानुचरी प्रभुं साक्षादुवाच ह ॥ ३७ ॥
  कालशक्तिरुवाच
  अहं कृष्ण सखी नाम तावकीना गुणोदया।
  त्वमिच्छसि यमानन्दं तं साक्षादुपसादये ॥ ३८ ॥
  कालशक्तिरहं कृष्णा ज्ञानशक्तिस्तु जानकी।
  क्रियाशक्तिः कला नाम प्रेमशक्तिश्च मोदिनी ॥ ३९ ॥
  अन्याश्च शक्तयोऽनन्ता योषिद्रूपमुपाश्रिताः।
  प्रभुं गुणनिधिं कान्तं भवन्तं पर्युपासते ॥ ४० ॥
  सर्वासां रञ्जनं कार्यं प्रभुणा भवता प्रभो।
  एतद्धि सौष्ठवं नाथ स्वामिनः स्वामिनीष्वपि ॥ ४१ ॥
  इति ब्रुवाणां तां कृष्णं कोटिचन्द्रावलिप्रभाम्।
  इन्द्रनीलमणिप्रख्यनीलमेघतनुद्युतिम् ॥ ४२ ॥
  ज्योत्स्नायतीं तडिल्लेख्यां स्वर्णकोटितनुप्रभाम्।
  सर्वावयवशोभाढ्यां हसन्तीं कामुकी प्रियाम् ॥ ४३ ॥
  वीक्ष्य कान्तः स्थितो दृग्भ्यां सद्यः कामविमोहितः।
  अविध्यत चलैस्तस्याः कटाक्षैः काममार्गणैः ॥ ४४ ॥
  ततस्तयातिकामुक्या समयुज्यत कामुकः।
  रन्तुमेकान्ततः स्वैरं सुखैर्निधुवनोद्भवैः ॥ ४५ ॥
  कालशक्तिः स्वयं साक्षात् सा तु कृष्णा गुणोदया।
  अदृश्यमकरोत्कुञ्जं तस्मिन् कुन्दवने महत् ॥ ४६ ॥
  दिव्यं तमः समसृजत् क्रीडास्थानं न्यगूहयत्।
  तत्र रेमे तया रामश्चिदानन्दगुणाकरः ॥ ४७ ॥

• १८४ -
  नवं निधुवनं प्राप्य कृष्णायां रामकामुकः।
  तद्गुणैः सहजां गौरी त्रिसस्मार वशंवदः ॥ ४८ ॥
  अथ श्रीसहजानन्दा दूतीवचनलोभिता ।
  कृताङ्गविविधाकल्पा रन्तुं पर्यचलद् गृहात् ॥ ४९ ॥
  सखीभिः सहिता साक्षात्सहजानन्दिनी स्वयम् ।
  विवेश विपिनं घोरं प्रमोदवनगह्वरम् ॥ ५० ॥
  न प्राप तिमिरच्छन्नं कुन्दकुञ्जवनं महत् ।
  मधुचन्द्रोदयज्योत्स्नागोचरं यावदीक्षितम् ॥ ५१ ॥
  तावदन्वेषितं भूयः प्रमोदविपिने तया ।
  सखीभिः सहिता साध्वी सहजानन्दिनी स्वयम् ॥ ५२ ॥
  बभ्राम विपिनं तत्र पृच्छन्ती खलु तांस्तरूनू ।
  अथ तत्र तृषार्ता सा पीत्वा श्रीसरयूजलम् ॥
  विलोक्य दिव्यया दृष्ट्या प्रोवाच वचनं सखीः ॥ ५३ ॥
  श्रीसहजोवाच
  कियद्यावदिदं घोरं वनमद्य गवेषितम् ।
  गौर्या मया ततो ज्ञातं रामः कृष्णामुपासते ॥ ५४ ॥
  कृष्णा च जानकी चैव कला चैव हि मोदिनी ।
  एताः पिबन्ति कान्तास्यसारं प्रेमसुधारसम् ॥ ५५ ॥
  इत उत्थाय सख्यश्चदीपिकापाणयोऽग्रतः ।
  यात कुन्दवनं सर्वा ध्रियतां कामुकाधयः ॥ ५६ ॥
  धृत्वा बद्ध्वा समानीय दण्ड्योऽयं वश्यकामुकः ।
  इत्युत्साहवती गोपीरनुयुज्यस्वयं च सा ॥ ५७ ॥
  अनुकुन्दवनं सद्यः सहजा पर्यगच्छत ।
  अथ कृष्णा भयत्रस्ता सहजायाः समागमात् ॥
  उवाच रमणं वाक्यं दृढबन्धरतिस्थिता ॥ ५८ ॥
  कृष्णोवाच
  इदं कुन्दवनं नाम सहजाया विहारभूः ।
  स्थातव्यं नो चिरमिह स्वस्थानस्थोऽखिलः शुभः ॥ ५९ ॥
  संहजाया सखीनां वै आयान्तीनामितस्ततः ।
  मञ्जीरकिङ्किणीघोषैर्व्याप्ता कुन्दवनस्थली ।
  नात्रास्थातुमितो युक्त पारक्ये कुन्दकानने ॥ ६० ॥

• १८५ -
  श्रीराम उवाच
  मनोऽभिलषितं देशं तमेव नय मां प्रिये।
  इत्युक्तः स तया रामो नीतः स्वस्थानमादरात् ॥ ६१ ॥
  योगशक्त्या स्वया तत्र निभृतं योगरूपया।
  दृढबन्धस्थितावेवैतौ कृष्णरामकामुकौ ॥ ६२ ॥
  विकसद्भूरिमन्दारं कृष्णावनमुपेयतुः।
  अथ श्रीसहजानन्दा दूती निर्दिष्टवर्त्मना ॥ ६३ ॥
  अगात् कुन्दवने कुञ्जेयत्ररामः पुरा स्थितः।
  कामुक्या कृष्णया युक्तः कुर्वाणः सुरतोत्सवम् ॥ ६४ ॥
  तत्र गत्वा सखीवृन्दैः साकं श्रीसहजेश्वरी।
  व्यचष्ट रतिचिह्नानि मध्ये कुञ्जेयथोदिते ॥ ६५ ॥
  नवकिसलयशय्या मर्दिता दृश्यतेऽसौ निधुवनपरिवर्तावर्त संवर्तनतैः ।
  विलुठति मणिमाला मेखलायुक्तसूत्रा विगलितवलयार्धं चाप्यहोकुञ्जधूलौ ॥६६॥
  मुहुरिति विमनस्का भूपउद्दीक्ष्य दूत्या-
  मुखमवनतमुच्चैर्लज्जया धिग् धिगाह।
  अधवति ननु धिङ्मां त्वन्मृषोधायि यातां-
  धिगधरमणमेनं योषां वृषलपं जगामु ॥ ६७ ॥
  केयं दैवहृतस्याहो युवती विहितस्पृहा।
  इहापि सहजाधाम्नि या महोद्धतमानसा ॥ ६८ ॥
  एवमादीनि बहुधा वचांस्यभ्युज्जगाद सा।
  कृष्णसक्तं प्रियं वीक्ष्य बहुरोषरसाविला ॥ ६९ ॥
  भूषणं वसनं रागं हारान् कुसमालिकाः।
  विदधाना सदाङ्गेभ्यो वेपमानाधरा रुषा ॥ ७० ॥
  सहजोवाच
  न तथान्यरतिं वीक्ष्य विद्रूपे सुखवर्जिता।
  यथा मद्दर्शनं वीच्य विद्रूपेऽहं निजे हृदि ॥ ७१ ॥
  य एवं रमते नित्यं रसिकेन्द्रो हि धूर्तधीः।
  तस्याहं कैतवं महाधूर्तस्य योगतः ॥ ७२ ॥
  इति प्रीतिपणं कृत्वा सहजा स्त्रीस्वभावतः।
  सरय्वा वै तटे सद्यः स्रोतोरूपा बभूव ह ॥ ७३ ॥
  विख्याता सा स्वयं लक्ष्मीस्त्रिषु लोकेषु पुण्यवाट्।
  इत्थं मानवती भूत्वा सहजा स्वालिभिः सह ॥ ७४ ॥

• १८६ -
  प्रमोदवनमभ्येत्य पालीग्रामे बभूव सा।
  मानस्य कारणं प्रोक्तं सहजायाः पुराणगम् ॥ ७५ ॥
  एवं सा नन्दनगृहे बभूव सहजेश्वरी।
  रामः कृष्णार्ति भुक्त्वा सहजाकुञ्जमागमत् ॥ ७६ ॥
  तत्र श्रुत्वा यथावृत्तं सहजायास्तथा गतिम्।
  आसीद्विषण्णहृदयस्तदेकसुखमानसः ॥ ७७ ॥
  ज्ञात्वावतीर्णां सहजां श्रीनन्दनगृहे प्रियाम्।
  स्वयमप्यवतीर्णो वै सुखितस्य गृहे प्रभुः ॥ ७८ ॥
  स्वयं रामो नदो भूत्वा सरयूं प्रति संगतः।
  नदीरूपेण रेयाते तत्र तौ दिव्यविग्रहौ ॥ ७९ ॥
  इदं यः सहजेशान्याः शृणुयान्मानकारणम्।
  प्रादुर्भावं चापि तस्याः श्रीनन्दनगृहे पुनः ॥ ८० ॥
  तस्य भक्तस्य सहजा करोति कुशलं स्वयम्।
  प्रेमाणं रामपदयोर्वृद्धिष्णुं प्रतिवासरम् ॥ ८१ ॥
  लभते नियतं मर्त्यो नात्र कार्या विचारणा।
  इदं रहस्यमखिलं मद्भक्तेभ्यः प्रगोपयेत्।
  कृष्णायाश्चैव रामस्य सहजायाः कथानकम् ॥ ८२ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
  श्रीशुकजनकसंवादे सीताजन्मोत्सवे सहजामानकरणे
  अष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५८ ॥
  ✤
  एकोनषष्टितमोऽध्यायः
  श्रीशुक उवाच
  इतः सा ववृधे पूर्णा कलाभिः सहजेश्वरी।
  ततश्च ववृधे रामः प्रमोदवनचन्द्रमाः ॥ १ ॥
  कलाः समग्राः प्रबभूव रेतयोलोकोत्तरं श्री सहजानन्दिनीशयोः।
  यथा - नभस्येऽद्भुतशारदत्विषः पूर्णेन्दुसान्द्रद्युतिकौमुदीरुचोः ॥ २ ॥

• १८७ -
  सरय्वाः पुलिने रम्यौ घोषावुत्तरदक्षिणौ ।
  उत्तरे नन्दनो राजा दक्षिणे सुखिताभिधः ॥ ३ ॥
  व्रजेश्वरौ गोपराजौ भुवंजुगुपतुर्व्रजे ।
  समृद्धपशुपालश्रीसंदोहसमुपासितौ ॥ ४ ॥
  लोकेशसम्पदुत्कर्षासावमर्शश्रियान्वितौ ।
  व्रजस्त्रीजनासचारप्रैधमानपुरश्रियौ ॥ ५ ॥
  नन्दिग्रामः सुखितस्याभवद्वै स्थानं सम्पत्संयुता राजधानी ।
  पालीग्रामो योजनार्धेन तस्यस्थानं तद्वै नन्दनस्य प्रसिद्धम् ॥ ६ ॥
  सरयूसुरसां वातैः सेव्यमानावुभौ व्रजौ ।
  पुण्यतीर्थमहास्थानौ गोपीजनसुखास्पदौ ॥ ७ ॥
  मध्ये मंजुवटो नाम योजनोच्छ्रायमण्डितः ।
  योजनाद्धाँर्द्धमायामबहुपादविराजितः ॥ ८ ॥
  हरिन्मणिलसत्पर्णो नवमाणिक्यपल्लवः ।
  रत्नवर्षी मधुसुधाधारारञ्जितमूलकः ॥ ९ ॥
  सुर्वणविटपस्तोमः सुच्छायः श्रीभरान्वितः ।
  त्रिविधानिलसंसेव्यबहुशोभाकुटीगृहः ॥ १० ॥
  ज्योतिर्गणेश्वरो नाम लिङ्गं यन्मूलसंश्रितम् ।
  यस्योपरि न तिष्ठन्ति पक्षिणश्च समंततः ॥ ११ ॥
  दिव्यदैवत रूपोऽसौ सिद्धिदाता महावटः ।
  वनं तु परितस्तस्य कुञ्जपुञ्जुसुमङ्गलम् ॥ १२ ॥
  वनोपवनसंदोहवेष्टितौ तावुभौव्रजौ ।
  इतो निर्गच्छति पुरा ततः श्रीसहजेश्वरी ॥ १३ ॥
  मध्ये मंजुवटस्तत्र नित्यं द्वा वापि खेलतः ।
  यावद्बाल्यदशारम्भ्य स्वस्वदिव्यसखीयुतौ ॥ १४ ॥
  कुमारौ संविहरतो नानाकेलिकलाकुलौ ।
  अतीते बाल्यभावे तु सहजारामसुन्दरौ ॥ १५ ॥
  परस्परालोकलीलारसं पुपुषतुर्भृशम् ।
  एकासने चैकदेशे एकपात्रस्थभुक्तिषु ॥ १६ ॥
  एकशय्याभिशयने संगत्तौ तौ बभूवतुः ।
  सखीभिः सहिता लोला ललामा सहजेश्वरी ॥ १७ ॥
  विजहार वने फुल्लकुसुमावचयादिभिः ।
  इति गोचारणाद्यैस्तु छायाविश्रमणादिभिः ॥ १८ ॥

विचचार वने रामो मकराकारकुण्डलः ।
पीताम्बरोऽरविन्दाक्षो वनमालाविभूषितः ॥ १९ ॥
पौगण्डवेशरुचिरः सर्वस्य हृदयंगमः ।
आयुधेषुक्रियाः शिक्षन् वीरेभ्यो राजधर्मतः ॥ २० ॥
श्रीनन्दनस्य नन्दिन्यामासक्त्या गोदुहोऽभवत् ।
तामासक्तिमहं वक्तुं न क्षमोऽस्मि विवेचितुम् ॥ २१ ॥
नित्यप्रेमरसानन्दानन्दिनोः सहजेशयोः ।
एक एव परः प्रेमा विभक्त इव चाभवत् ॥ २२ ॥
श्रीरामालम्बनो ह्येकः सहजालम्बनः परः ।
सहजा सेविता नित्यमादिलक्ष्म्यारितुष्ट्या ॥ २३ ॥
तेन प्रेमस्वरूपा सा सजाता गोदुहां कुले ।
प्रेमभक्तेःपूर्णरूपा श्रीमतीसहजाभवत् ॥ २४ ॥
अतएव प्रियाश्रेष्ठा रामस्य प्रणिगद्यते ।
स्वाभाविकस्तयोः प्रेमा प्रत्यहं बहुवृद्धिमान् ॥ २५ ॥
पौगण्डे रामचन्द्रस्य प्राकट्यं तु समागतः ।
बालो वृद्धो युवा चापि चकोरश्चन्द्रमाश्रयः ॥ २६ ॥
तथा प्रेमवतीनेत्रं रामकान्तिवराश्रयम् ।
बाल्य एवक्षणे तस्या रामचन्द्रदृशि विना ॥ २७ ॥
अभूतामतिविग्लाने पद्मे ग्रीष्माकुले इव ।
इत्थं क्रमेण तद्वृद्धं प्रेमास्याः सहजाधियः ॥ २८ ॥
आचकर्ष बलाद्रामं विसस्मारेतरं यथा ।
एकदा पञ्चवार्षिकां सहजायां रघूद्वहः ॥ २९ ॥
मात्रा शृङ्गारितो रामः षड्वार्षिक उदारधीः ।
वत्सान् सम्पालयन् नित्यं ययौ मंजुवटं प्रति ॥ ३० ॥
तत्र तां दृष्टवान् सर्वभूषणस्तोमभूषिताम् ।
सहजामनवद्याङ्गीं बालकेलीविशारदाम् ॥ ३१ ॥
शारदस्य विधोः पूर्णा चन्द्रिकामिव सोदयाम् ।
धात्रीपार्श्वे विराजन्ती स्मयमानां मुदावहाम् ॥ ३२ ॥
उदारगुणसदोहां वर्द्धिष्णुतनूमाधुरीम् ।
यथावयोवेशभूषावासोवैशिष्ट्यभूषिताम् ॥ ३३ ॥
सापि तं नीलमेघाङ्गं दिव्यरत्नावतंसिनम् ।
उद्दामरूपसौभाग्यं ददर्श प्रियमादरात् ॥ ३४ ॥

• १८९ -
  मुमोह सहजा देवी प्रियदर्शनमात्रतः ।
  स्तब्धा वटतरोर्मूलमवलम्ब्य कृताश्रया ॥ ३५ ॥
  खिन्नगात्राभवत्सद्यः पुलकौघविसंष्ठुला ।
  कम्पमानतनुस्तन्वी घूर्णमाना पुनः पुनः ॥ ३६ ॥
  विवर्णवदना भूत्वा साश्रुनेत्राभवत्ततः ।
  मूर्छामिव सुसम्पन्ना प्रलीनसकलेन्द्रिया ॥ ३७ ॥
  मग्ना रामसुधासिन्धावुत्थातुमपि चाक्षमा ।
  एवं भावसुसम्पन्नां सहजां वीक्ष्य मातरः ॥ ३८ ॥
  धात्रीभावगताः सर्वा विस्मिता अभवन् स्त्रियः ।
  अङ्कमारोप्य तां निन्युः पालीग्रामं मनोहरम् ॥ ३९ ॥
  रामं च तत्सखायस्ते कथं कथमपि द्रुमात् ।
  मूर्च्छायितं गृहान्निन्युः सुखितस्य व्रजं प्रति ॥ ४० ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
  श्रीशुकजनकसंवादे सहजोपाख्याने एकोनषष्टितमोऽध्यायः ॥ ५९ ॥
  ⁂
  षष्टितमोऽध्यायः
  श्रीशुक उवाच
  अथास्याः शोभना नाम धात्री विस्मितमानसा ।
  श्रीराजन्यैसमाचख्यौवृत्तं वटतले यथा ॥ १ ॥
  शोभनोवाच
  अहो प्रेमातिपुत्र्यास्ते बाल्य एव मुमोह या ।
  रामे सर्वगुणारा मे दृगानन्दे कलानिधौ ॥ २ ॥
  अतः परं किं नु सखि कुर्याद्वयसि संस्थिता ।
  विनैव वयउद्भावमेतावान् प्रेमवारिधिः ॥ ३ ॥
  रामेन्दुमस्याः पश्यन्त्याश्चक्षुः साश्रुकलोदयम् ।
  वपुः सकम्परोमाञ्च प्रलीनेन्द्रियकं मनः ॥ ४ ॥

– १९० –
कथंचिदपि ह्यायाता स्वाङ्कमारोप्य ते सुताम् ।
तत्स्थानादानिनायाहं यत्र दृष्टवती तु ताम् ॥ ५ ॥
इयं हि पतितेव स्यात्प्रेमाघूर्णा महीतले ।
हस्ते वटतरोः शाखामवलम्ब्य सुसंस्थिता ॥ ६ ॥
अस्मिन् वयसि नेदृग्वै प्रेमा दृष्टोऽथवा श्रुतः ।
रसिकेयं दर्शनस्य रसिकाख्या भविष्यति ॥ ७ ॥
एकं जाने गोपपत्नि मा चिन्ते विस्मिता भव ।
अनयोः पूर्वभविकः सम्बन्धः खलु दृश्यते ॥ ८ ॥
अनुरूपवयोवेशरूपालंकारयुक्तयोः ।
इति धात्रीवचः श्रुत्वा सोत्कण्ठा राजिनी स्वयम् ॥ ९ ॥
द्रष्टुकामा तयोः प्रेम राममानय तद्गृहात् ।
तामेव शोभनां नाम प्रेषयामास तं व्रजम् ॥ १० ॥
सुखितस्य गृहं यत्र राजते सकलर्द्धिमत् ।
संध्यायाः पूजनं सायं करोति सहजा स्वयम् ॥ ११ ॥
तत्रोत्सवे समागच्छ मातः सुखितगेहिनि ।
सुतं चानय रामेन्दुं त्वं निजाङ्कविभूषणम् ॥ १२ ॥
इति धात्र्योदिता देवी माङ्गल्यातियशस्विनी ।
विहस्यामन्त्रणं मेने कृत्वा शृङ्गारमादरात् ॥ १३ ॥
पालिग्रामं प्रचलितवती वस्त्रभूषादियुक्ता
श्रीमाङ्गल्या परममुदिता रामचन्द्रस्य माता ।
तत्सार्थेऽसौ नव इव घनो नीलपङ्केरुहाङ्गो
रामः साक्षान्मदनविजयी जग्मिवान् सप्रमोदः ॥ १४ ॥
अग्रे पुरस्कृत्य शुभाः पुरन्ध्रीर्माङ्गल्यका सम्प्रविवेश पालीम् ।
सा द्वारपर्यन्तमुपेत्य सम्यक् सम्मानिता नन्दनगोपपत्न्या ॥ १५ ॥
अथाभिसायं कुसुमावचायं कर्तुं समस्तालिजनैः समेता ।
वनं जगाम प्रमुदाभिधानं विभूषिताङ्गी सहजा सखीभिः ॥ १६ ॥
तत्रालिवर्गैः सहजा प्रसूनान्यवापशोभावविचाय बाला ।
अनेकजातिद्रुमवल्लिजैस्तैरामण्डिता चात्तमहासखीभिः ॥ १७ ॥
तत्रान्तरे च रामोऽपि कृत्वा रूपान्तरग्रहम् ।
सखीवेशेन तत्पार्श्वमगमत् कौतुकान्वितः ॥ १८ ॥
पूर्वं तु तासां चपलोज्ज्वलानां निभाल्य कुञ्जान्तरितः सुकेलीः ।
अथाभ्यगच्छन्मुदितो विलासी कुतूहलाक्तः सहजां वनान्ते ॥ १९ ॥

• १९१ -
  तां वीक्ष्य कृष्णां सहजां मनोज्ञां सलीलसर्वावयवाढ्यरूपाम् ।
  विचित्रकेलीभिरदृष्टपूर्वां पप्रच्छमन्दस्मितरञ्जितोष्ठी ॥ २० ॥
  कासि त्वमम्भोजदलायताक्षी साक्षाद्रतिस्पर्द्धस एव दीनाम् ।
  तवैव रूपेण विचित्रिता मे सखीसमात्यन्तविचक्षणापि ॥ २१ ॥
  सोवाच मन्दस्मितशोभितास्या गोपालकन्याहमिह प्रसिद्धा ।
  व्रजे खलु श्रीसुखितेन्द्रगेहे वसामि सर्वर्द्धिसमूहयुक्ते ॥ २२ ॥
  इच्छाम्यहं दीर्घदृशा त्वयैकं सख्यं सखीवृन्दसमन्वितापि ।
  तत्त्वामुपेतास्मि सखी वयस्यां गृहाण मां सादरमिन्दुवक्त्रे ॥ २३ ॥
  इतीङ्गिता सापि तया सुसख्या प्रत्यग्रहीत्तां समरूपवेशाम् ।
  तस्यास्ततोंऽसे स्वभुजं निधाय वनान्तरे सातिचचार तत्र ॥ २४ ॥
  कृष्णा सखी त्वं मम हृद्यरूपा त्वां वीक्ष्य यातास्मि यथाभिलाषम् ।
  तथैव धात्रा विहितं च सख्यं सदैव नौ चात्र प्रमुद्वनेऽस्मिन् ॥ २५ ॥
  एकं तु विज्ञाप्यमतीव मे त्वयि ग्रामं न यामः सुखितस्य सम्प्रति ।
  त्वामन्नवस्त्राञ्जनलेपनक्रियाविभूषणैः स्वे गृह एव सेव्ये ॥ २६ ॥
  कृष्णोवाच
  समागमो नौ वन एव संगतो न चान्यथा नागरिनन्दनालये ।
  केयं कुतो वेति विमर्शिता पुनः स्थास्याम्यहं तत्र कथं नु सुन्दरि ॥ २७ ॥
  सहजोवाच
  एवं चेद्वन एवात्र दर्शनं दास्यसि प्रिये ।
  यथा न नौ विप्रयोगो भवेत्क्वापि कलावति ॥ २८ ॥
  श्रीशुक उवाच
  इत्थं विरच्य सत्यानि तया श्रीसहजाह्वया ।
  वनान्निवृते कृत्वा पुष्पावचयनक्रियाम् ॥ २९ ॥
  कृष्णा सखी ददौ तस्यै निजरत्नाङ्गुलीयकम् ।
  यस्य धारणमात्रेण वियोगो नैव बाधते ॥ ३० ॥
  सापि कृष्णा नाम सखी पालीग्रामस्य पार्श्वतः ।
  ययौ सहजया सार्द्धमग्रेऽन्तर्द्धिमगात्ततः ॥ ३१ ॥
  तद्वीक्ष्य सर्वधात्रीणामभूच्चेतसि विस्मयः ।
  गवेषयन्त्योऽपि च तां समंतान्नैववलेभिरे ॥ ३२ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये-
  श्रीशुकजनकसंवादे सहजोपाख्यानेषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६० ॥

– १९२ –
एकषष्टितमोऽध्यायः
श्रीशुक उवाच
अथ तां सायमार्तिक्यविधिना परमादृता ।
जग्राह राजिनीमाता वनात्सद्यः समागताम् ॥ १ ॥
आलिङ्ग्य संचुम्ब्य निवृत्तमार्गश्रमामिमां प्राणसमां सुतां सा ।
संध्यार्चनोत्साहमहोत्सवेन प्रवर्तयामास मनोज्ञकेलौ ॥ २ ॥
श्रीमाङ्गल्यातिनिपुणा विरच्य विधिवत्स्वयम् ।
गोमयैः कामधेनोर्वै संध्यामत्यद्भुताकृतिम् ॥ ३ ॥
चन्दनालिप्तभित्तिस्थां पञ्चवर्णप्रसूनकैः ।
प्रत्यङ्गभूषितां देवीं वरदां समपूजयत् ॥ ४ ॥
गन्धैः पुष्पैस्तथाधूपै दीपनैवेद्यकल्पनैः ।
पूजान्ते मनसा रामं तस्याः पतिमयाचत ॥ ५ ॥
महतासम्भ्रमेणैवं संध्यार्चन महोत्सवम् ।
विधाय राजिनीदेवी नन्दिग्रामगताः स्त्रियः ॥ ६ ॥
पुरन्ध्रीः श्रीमन्माङ्गल्याप्रभृतीः पर्यपूजयत् ।
वसनैर्भूषणैर्भोज्यैः सिन्दूरपूरणादिभिः ॥ ७ ॥
तां रात्रि जागरं चक्रे पुरन्ध्रीभिः सह स्वयम् ।
गायन्त्यः सकला गोप्यः संध्यादेवीं शुभैः स्वरैः ॥ ८ ॥
सुखं समायांचक्रुरेवं कलितमुत्सवम् ।
तस्मिन् समाजे माङ्गल्यासुतस्य सहजां प्रति ॥ ९ ॥
सहजायाश्च माङ्गल्यासुतं प्रति विशेषतः ।
प्रणयं राजिनीदेवीपर्येक्षत महाशया ॥ १० ॥
अथ प्रभाते सम्प्राप्ते विसृज्य परमादरात् ।
माङ्गल्यां तत्सखीश्चापि तथान्याश्चोत्सवागताः ॥ ११ ॥
एकान्ते राजिनी देवी नर्मसख्या सह स्वयम् ।
समचिन्तयदत्यार्ता पुत्र्या परिणयं प्रति ॥ १२ ॥
राजिन्युवाच
हन्तलोकोत्तरगुणोरामोरामोरघूद्वहः ।
त्रैलोक्येऽप्यस्य तुल्या नान्यः कश्चिन्महान् वरः ॥ १३ ॥
अजानन्त्या मया पूर्वं कान्तमेनं गुणोत्तरम् ।
पुत्री गुणवती चैषा कथमन्येन योजिता ॥ १४ ॥

rounded left, vertical right with vowel 'ा': that's पा!
Wait, म पा न योः?
Wait, could it be सपानयोः?
Wait, what if it's यमानयोः?
What if it's पुमानयोः?
Look at पु: 'प' with 'ु'!
Is that 'पु'?
Wait, could it be पुमानयोः?
प ु = पु, म ा = मा, न = न, य ो ः = योः -> पुमानयोः!
Let's test this:
Does "पुमानयोः" make sense?
Who are the two?
Sahaja and Rama! One is female, one is male!
Wait, "पर्यैक्षत पुमानयोः"?
No, Rama is pumān? But what about meter?
प (1) र्यै (2) क्ष (1) त (1)
पु (1) मा (2) न (1) योः (2)
5th = पु (1), 6th = मा (2), 7th = न (1)!
Wait, but "पुमान्" is masculine singular nominative. "पुमानयोः" is not a standard form ("पुंसोः" or "पुंसाम्").
Wait, what about युवानयोः? (युवा - युवानौ - युवानः

• १९४ -
  द्विषष्टितमोऽध्यायः
  श्रीशुक उवाच
  एवं स्थितायां राजिन्यां शंकरः समुपागतः।
  जटाजूटधरो रुद्रः कृत्तिवासाखिलोचनः॥ १॥
  चन्द्रभालः शूलधरः शान्तवेशधरो वटुः।
  तमाराध्य सपर्याद्यैर्गोपपत्नी शुचिव्रता॥ २॥
  प्रसादयामास साध्वी ज्ञात्वा देवं सदाशिवम्।
  प्रसन्नो भगवान् शम्भुः श्रीराजिन्यै उवाच ह।
  रहस्यं सहजेशान्या यतश्चिन्ताकुला ह्यसौ॥ ३॥
  शिव उवाच
  सीमा ते रसराजस्य कथ्यते गोपभामिनि।
  आशावदः स्वभावो ह नात्र कार्या विकल्पना॥ ४॥
  रसमात्रैकभोगाय श्रीपतेरवतारिता।
  स रसो रसराजाख्यः शृङ्गारः श्रीपतेर्वपुः॥ ५॥
  रसो वै स इति प्राह सर्वार्थलोकिनी श्रुतिः।
  श्रुत्युक्तः स रसः शुद्धः शृङ्गार इति की

• १९५ -
  इयं च सहजा नाम तव पुत्री गुणैर्युता ।
  सामान्यदृष्ट्या नो वीक्ष्या वीक्षणीया विशेषतः ॥ १५ ॥
  यावन्तो वै सुरा ह्यस्यै शिरसा प्रणमन्त्यहो ।
  अहं ब्रह्मा च शेषश्च श्रीरीशस्त्रिजगत्प्रभुः ॥ १६ ॥
  अस्याश्चरणजान् रेणून् वहन्ति शिरसानिशम् ।
  रामे च सहजायां च न कार्या भेदकल्पना ॥ १७ ॥
  चतुर्वर्गाधिकं सौख्यं दातुमेतौ क्षमाविह ।
  आत्मस्वरूपलाभार्थमनयोः समुपासना ॥ १८ ॥
  न विना सहजां रामो भक्तायाशु प्रसीदति ।
  तस्माच्छ्रीरामतुष्ट्यर्थमाराध्या सहजेश्वरी ॥ १९ ॥
  चिदानन्दघना साक्षात्प्रेमानन्दस्वरूपिणी ।
  हस्तालम्बं दिशेच्चास्मै स भक्तो जायतेतराम् ॥ २० ॥
  अहं ब्रह्मादयश्चापि देवाः सर्वे निजात्मना ।
  समाराध्य परामेनां सहजां सत्कृतिं ययुः ॥ २१ ॥
  आदिलक्ष्मीरियं ज्ञेया श्रीमद्रामचन्द्राश्रिता ।
  इहावतीर्णा सहजारामौ विज्ञाय भामिनि ॥ २२ ॥
  यत्प्रमोदवनंधाम सर्वधामशिरोमणि ।
  तथैवान्यः परिकरः प्रादुर्भूतोऽत्र सर्वशः ॥ २३ ॥
  इति विज्ञाय विबुधा ब्रह्माद्या अपि सततम् ।
  भवद्गृहद्वारदेशं निभृतं पर्युपासते ॥ २४ ॥
  अस्यास्त्वं मातृभावेन पितृभावेन नन्दनः ।
  ब्रह्मादिदिविषद्वृन्द वन्दितुं पदमीयतुः ॥ २५ ॥
  भवतां भवने नित्यं लक्ष्मीर्वैकुण्ठवासिनी ।
  हस्ते पद्ममुपादाय मार्जनं कुरुते भृशम् ॥ २६ ॥
  यत्र यत्र च ते पुत्री दधाति सहजा पदम् ।
  तत्र तत्र प्रमाष्ट्येषा पद्मा पद्मेन राजिनि ॥ २७ ॥
  माहात्म्यमस्या जानीहि श्रीराजिनि परात्परम् ।
  यत्रोपनिषदां दृष्टिरपि मूढायते भृशम् ॥ २८ ॥
  नास्याः स्वरूपं जानन्ति तत्त्वेन निगमा अपि ।
  अतस्ते नेति नेतीति ब्रुवाणा अवतस्थिरे ॥ २९ ॥
  लक्ष्मोगौरी गिरां देवी गङ्गा गायत्र्यधीश्वरी ।
  अस्या एव कलाः सर्वाः सहजानन्दिनीश्रियः ॥ ३० ॥

• १९६ -
  समासव्यासयोगेन गायन्त्येनां श्रुतेर्गिरः ।
  प्रेमानन्दमयी ज्योत्स्नां परब्रह्मस्वरूपिणीम् ॥ ३१ ॥
  अंशैः कलाभिश्च विभूतिभिश्च क्रीडत्यसावेकपरप्रतिष्ठा ।
  अनेकनामाकृतिरूपयुक्ता नित्या विशुद्धा खलु नित्यमुक्ता ॥ ३२ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
  श्रीशुकजनकसंवादे सहजोपाख्याने द्विषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६२ ॥
  त्रिषष्टितमोऽध्यायः
  श्रीराजन्युवाच
  आख्याहि भगवन्मह्यं सहजायाः शुभान् गुणान् ।
  येषु संश्रुतमात्रेषु प्रमोद उपजायते ॥ १ ॥
  यदि नित्या नित्यधामा सहजा राघवप्रिया ।
  मम गेहे कथं जाता संशयोऽयं महेश्वर ॥ २ ॥
  अनादिनिधना सेयंकस्मात्समुपजायते ।
  इमं मे संशयानायाः संशयं छिन्धि शंकर ॥ ३ ॥
  श्रीशिव उवाच
  इत्थं श्रीराजिनीदेवि किमु विस्मृतवत्यसि ।
  त्वयैवाराधिता पूर्वं सह भर्त्रा शुचिव्रते ॥ ४ ॥
  कृपयैवावतीर्णेयं परा श्रीर्युवयोर्गृहे ।
  त्वं प्रभासि पुराजन्मन्ययं श्रीनन्दनो रविः ॥ ५ ॥
  कोटिकल्पयुगाध्यक्षौ भगवन्तौ युवामिमौ ।
  अनेकवर्षपर्यन्तं भवती रविणा सह ॥ ६ ॥
  आराध्य सहजाराममीदृशं भाग्यमाप ह ।
  अन्याश्चापि प्रिया विष्णोस्तत्रैतस्याः शुभाः कलाः ॥ ७ ॥
  व्रजे च यावत्यो गोप्यस्ता अस्याः सुप्रभावजाः ।
  प्रमोदवनसौभाग्यं मया वक्तुं न शक्यते ॥ ८ ॥

• १९७ -
  आविर्भावान्तराण्यस्य बैकुण्ठादीनि राजिनि ।
  वैकुण्ठं चापि गोलोको मथुरा द्वारकापि च ॥ ९ ॥
  ध्रुवस्थानं ध्रुवोर्मध्यं सूर्यमण्डलमेव च ।
  श्रीमद्वृन्दावनं धाम सर्वमेतत्प्रभात्मकम् ॥ १० ॥
  इदं हि सहजं धाम परं ब्रह्ममयं स्फुटम् ।
  सहजायाश्च रामस्य रसलीलाविलासभूः ॥ ११ ॥
  एतत्स्थानमधिष्ठाय सहजानन्दिनी स्वयम् ।
  रमतेऽप्राकृतैर्भावैर्भाविभुक्तिचिदात्मिका ॥ १२ ॥
  अस्याः सेवनमात्रेण निर्बन्धो जायते नृणाम् ।
  न मन्त्रो नापि चैवार्चा न जपो न तपस्तथा ॥ १३ ॥
  प्रेमसेवामपेक्ष्यैषा मोचयेद्भवबन्धनात् ।
  इयं निःसाधना मुक्तिर्मया तुभ्यं निगद्यते ॥ १४ ॥
  नामैवास्याः कोटितीर्थस्वधिक गोपभामिनि ।
  ध्यानमस्याः प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मुच्यते जनः ॥ १५ ॥
  भावयेच्चित्तकमले प्रमोदवनमद्भुतम् ।
  विपुलं सच्चिदानन्दं कोटिकल्पद्रुमाश्रितम् ॥ १६ ॥
  हेममारकतीं भूमिं रत्नाङ्गणसुविस्तराम् ।
  अनेककोटिसूर्येन्दुप्रकाशां मण्डलाकृतिम् ॥ १७ ॥
  वनानि तत्रभास्वन्ति वल्लीतरुमयान्यहो ।
  कल्पद्रुमा यत्र लता यत्र कल्पलताः शुभाः ॥ १८ ॥
  हेमदण्डमयाः स्तम्भा विटपा रत्नविस्तराः ।
  हरिन्मणिमयाः पर्णाः कोटिरत्न प्रसूनिनः ॥ १९ ॥
  अमिताः फलसंदोहाः सद्यः स्वादामृतोपमाः ।
  अगोचरो रसो येषां मोक्षानन्दरसाधिकः ॥ २० ॥
  तद्रसामृतसम्पृक्तां सुरसां सरयूमिह ।
  ज्योत्स्नावर्णप्रवाहाढ्यां मुक्तामाणिक्यकूलिनीम् ॥ २१ ॥
  राजहंसकुलच्छन्नां कह्लारोत्पलगन्धिनीम् ।
  स्नास्यद्गोपिगणाकीर्णरत्ननिःश्रेणिशोभिताम् ॥ २२ ॥
  सिद्धचारणगन्धर्वस्नानकालसुखप्रदाम् ।
  सुवर्णपङ्कजाकीर्णा गोपराजप्रपूजिताम् ॥ २३ ॥
  तत्कूलयोरुभययोः कुञ्जपुञ्जसुमञ्जुलम् ।
  प्रमोदविपिनं ध्यायेद्रत्नपर्वतशोभितम् ॥ २४ ॥