भुशुण्डि रामायण (काकभुशुण्डि एवं गरुड़ संवाद - पूर्वखण्ड सविस्तार व्याख्या)

• २३७ -
  ततोऽसौ दण्डकात्प्राप्तो भारद्वाजाश्रमं प्रभुः ।
  पञ्चम्यां तेन मुनिना रामो वै सत्कृतश्च सः ॥ ४८४ ॥
  भरतेन समं षष्ठ्यां नन्दिग्रामनिवासिना ।
  आसीत्समागमस्तस्य परमानन्दवर्द्धनः ॥ ४८५ ॥
  वन्दितो भरतेनासौ मुदितस्तं च सस्वजे ।
  सप्तम्यां संगतः पौरैः परमोत्सवपूर्वकम् ॥ ४८६ ॥
  श्रीरामः सीतया साकमयोध्यायां प्रवेशितः ।
  महासाम्राज्यपदवीं प्राप्तोऽसौ सम्यगर्चितः ॥ ४८७ ॥
  अथ भाद्रपदे मासि नवम्यां श्रीविदेहजा ।
  अधत्त गर्भं मार्तण्डवंशविस्तारकारणम् ॥ ४८८ ॥
  इति रामायणं शास्त्रं त्वदग्रे कथितं मया ।
  चरितं सहजादेव्या रामस्य च महात्मनः ॥ ४८९ ॥
  यावन्ति चरितान्यत्र रामस्य परमात्मनः ।
  तानि सर्वाणि बोध्यानि सहजायाश्चिदाकृतेः ॥ ४९० ॥
  सहजायाश्चरित्राणि गीतानि सुमनीषिभिः ।
  पावनानि त्रिजगतां ध्यातव्यानि विशेषतः ॥ ४९१ ॥
  स्वयं श्रीसहजादेवी श्रीराजिनि तवाङ्गजा ।
  जनकस्यालये जाता चकार चरितावलीः ॥ ४९२ ॥
  केकयीवाक्स्वरूपेण स्वयमेवाविरास च ।
  विहर्तुं स्वैरमीशेन जगाम विपिनं घनम् ॥ ४९३ ॥
  तत्र द्वादशवर्षान्ते रक्षसां क्षयहेतवे ।
  रक्षोनाथस्य कुमतेर्बुद्धिरूपा व्यवर्त्तत ॥ ४९४ ॥
  अन्यथा रामो भगवान् ब्रह्मण्यो धर्मपालकः ।
  कथं हन्यात्पुलस्त्यस्य तनयं सकुलं युधि ॥ ४९५ ॥
  कथं च रावणोऽप्यद्धा सर्ववेदप्रवर्तकः ।
  हरेत् परस्त्रियं मोहास्त्रैलोक्यविजयी हठात् ॥ ४९६ ॥
  सर्वं श्रीसहजादेव्याश्चरित्रमिदमद्भुतम् ।
  ततश्च सहजं धाम प्रमोदवनसंज्ञितम् ॥ ४९७ ॥
  प्राप्तुं निजस्वरूपेण विहर्तुं त्वरितोऽभवत् ।
  तस्मादस्याश्चरित्राणि तव पुत्र्याश्चिदाकृतेः ॥ ४९८ ॥
  न तत्त्वतो विजानामि किमुतान्ये सुरादयः ।
  इति विज्ञाय सततं राजिनि त्वं महामते ॥ ४९९ ॥
  आनुकूल्येन वर्तस्व प्रातिकूल्याद्विनङ्क्ष्यसि ।
  ना

• २३८ -
  यथेयं कुरुते लीलां तथा गायन्ति तत्त्वतः।
  ध्यायन्त्येनां विशेषेण भक्तिमन्तो मुमुक्षवः ॥ ५०१ ॥
  तरन्ति भवपाथोधिमस्याः सकरुणेक्षणात् ।
  सीतागाद्रावणगृहं तत्रान्यत्कारणान्तरम् ॥ ५०२ ॥
  त्रैलोक्यविजयी वीरः पुलस्त्यमुनिनन्दनः ।
  रक्षोधिनाथः परभित् प्रविजित्य जगत्त्रयम् ॥ ५०३ ॥
  सर्वसम्पद्भरान् गेहे स्थापयामास सर्वतः ।
  स्वर्गेऽपि यानि रत्नानि यानि रत्नानि भूतले ॥ ५०४ ॥
  पाताले यानि रत्नानि तानि स्थापितवान् गृहे ।
  आब्रह्मभुवनं याश्च सम्पदः श्रीविभूतयः ॥ ५०५ ॥
  ताः सर्वाः स्थापितास्तेन महावीरेण रक्षसा।
  आरामं जलदास्तस्य सिञ्चन्ति प्रतिवासरम् ॥ ५०६ ॥
  सुवेलाद्रिगुहा रत्नैः पूरिता धनदेन च ।
  मन्दं तपति सूर्योऽस्य हेमन्तशिशिरर्तुगः ॥ ५०७ ॥
  वसन्ते वाति सेवायै त्रिविधो मारुतः स्वयम् ।
  चन्द्रो मुञ्चति गेहेऽस्य किरणान्नित्यपूर्णिमः ॥ ५०८ ॥
  हेमन्ते शिशिरे चास्य हसंतीस्थोऽनलः स्वयम् ।
  ग्रीष्मे चामुष्य सेवायै हिमवर्षी मरुत्स्वयम् ॥ ५०९ ॥
  आरामे रोपितास्तेन नन्दनस्था महाद्रुमाः ।
  गेहे षडृतवतस्तस्य रूपवन्तः स्वयं स्थिताः ॥ ५१० ॥
  यथाज्ञापालनं नित्यं सेवन्ते राक्षसेश्वरम् ।
  नेन्द्रस्य तादृशी भूतिर्नाग्नेश्च वरुणस्य च ॥ ५११ ॥
  कुबेरस्य निधींशस्य न च कस्यापि भूपतेः ।
  तादृशी सम्पदैतस्य सम्राजो भुवनेशितुः ॥ ५१२ ॥
  इति व्यवस्य मनसा जानकी रामवल्लभा ।
  विहर्तुं स्वैरकामा सा लीलांकृतवती स्फुटम् ॥ ५१३ ॥
  रावणाहरणव्याजाल्लङ्कां गतवती स्वयम् ।
  गार्हपत्ये तिरोभूय तत्रागात् सहजेश्वरी ॥ ५१४ ॥
  यत्र लक्ष्मीभराः सर्वे प्रादुर्भूतास्तथैव ते।
  जानकी रासलीलाथं यत्रलक्ष्मीः स्वयं स्थिता ॥ ५१५ ॥
  श्रीराजन्यउवाच
  रामं विना कथं राज्ञो भवेदस्यास्तथाविधः ।
  एतद्वेदितुमिच्छामि कथं रामोऽत्र संगतः ॥ ५१६ ॥

• २३९ -
  श्रीशिव उवाच
  रावणस्य वने तत्र प्रादुर्भूता महेश्वरी।
  दिव्यरूपधरा साक्षात् कोटिलक्ष्मीकलानिधिः॥ ५१७॥
  दिने त्वशोकवृक्षस्य अधस्ताद्विरहातुरा।
  रात्रौ निजसखीवृन्दैः सा रेमे सहजेश्वरी॥ ५१८॥
  लोभया च त्रिजटया सेव्यमाना प्रतिक्षणम्।
  इन्द्राण्या च तथा देव्या पीयूषफलहस्तया॥ ५१९॥
  उमया च महेशान्या तथा नद्यष्टकेन च।
  जनकस्य गृहे जाताः सख्यः कमललोचनाः॥ ५२०॥
  कमलेशीप्रभृतयः सेवार्थं तत्र संगताः।
  दिव्यदेहाः स्वरूपेण तथा देव्यो रमामुखाः॥ ५२१॥
  उपचारसमूहैस्तां सेवितुं सुसमाययुः।
  विभीषणस्य पत्न्या सा सेव्यमाना प्रतिक्षणम्॥ ५२२॥
  रतिप्रीत्यादिभिश्चैव दिव्यशक्तिकदम्बकैः।
  उपास्यमाना सा देवी चित्ते चिन्तामकल्पयत्।
  स्वयं लक्ष्मीं पुरस्कृत्य प्रोवाच वचनं सती॥ ५२३॥
  श्रीसीतोवाच
  अहो अत्यद्भुततमं वनमेतन्मनोरमम्।
  न रोचते मे सततं विरहातुरचेतसः॥ ५२४॥
  गुञ्जन्ति मत्तभ्रमरा गायन्त इव मत्प्रभुम्।
  विध्यन्ति कामविशिखैर्विरहे मम मानसम्॥ ५२५॥
  सुस्वरं पञ्चमालापैः कूजन्ति पिकवल्लभाः।
  अरुन्तुदा गिरस्तासां दारयन्ति मनो मम॥ ५२६॥
  एता रसालमञ्जर्यो मञ्जुला रजसाञ्चिताः।
  अग्निं विरहनामानं दीपयन्ति मदन्तरे॥ ५२७॥
  अशोकमञ्जरी रम्याः पश्यन्ती ज्वलिता इव।
  दहामि हृदयेऽत्यर्थं तीक्ष्णेनविरहाग्निना॥ ५२८॥
  किं नु कुर्यामह तावत्स्वयं लक्ष्मीः पराङ्मुखी।
  सुवर्णकेतकीधूलिभरैर्व्योम्नान्धकारिते ॥ ५२९॥
  पद्माकरसमुद्भूतपरागपटलो मरुत्।
  एषोऽन्धयति चक्षूंषि दृष्टिपातनिरोधकः॥ ५३०॥

– २४० –
वासन्तीपुष्पमधुभिर्वासिताः सकला दिशः।
मन्ये मदनभूपस्य भूयसा यशसाञ्चिता ॥ ५३१ ॥
एषा वसन्तसम्पत्तिर्व्याप्नोति सकलं जगत् ।
नहि मे रोचतेऽत्यर्थं स्वयं लक्ष्मीः सुखप्रदा ॥ ५३२ ॥
स्वयं लक्ष्मीरूवाच
तव लीलाविनोदार्थमहमत्र स्वयं स्थिता ।
रावणस्य वने रम्ये प्रादुर्भूय स्वरूपतः ॥ ५३३ ॥
यावती भुवने भूतिः सा मदंशस्वरूपिणी ।
साह्मत्र स्वरूपेण प्रादुर्भूतास्मि जानकि ॥ ५३४ ॥
दिशां च पतयः सर्वे परितः सेवका इव ।
तव लीलासुखार्थाय भूतिरत्रेदृशी सखी ॥ ५३५ ॥
अतिमात्रमिय रम्या शोभात्र सततं स्थिता ।
न खल्विन्द्रस्य लोकेऽपि दृश्येयं दैवतैरपि ॥ ५३६ ॥
रोचितस्तेऽत्र विरहः स्वयमैश्वर्यभावितः ।
या नित्यं रमते भूयः प्रमोदवनवासिनी ॥ ५३७ ॥
आज्ञापय विनोदार्थमिच्छासिद्धि वशेस्थिताम् ।
यथा रासरसोल्लासो भवेदत्र तथाविधः ॥ ५३८ ॥
यथा प्रमोदविपिने ससामग्रीक उत्तमः ।
सफलोऽयं भवेत्तेन मम लीलार्थमुद्यमः ॥ ५३९ ॥
श्रीसीतोवाच
राघवेन्द्रो विजानाति सर्वं सखिविनोदवान् ।
सर्वैश्वर्यनिधिर्देवस्त्रयीगेयायति यत्परम् ॥ ५४० ॥
न हि मे विरहस्तेन क्वचित्कालत्रयेऽपि च ।
सर्वं जानामि कान्तस्य परमैश्वर्यमीदृशम् ॥ ५४१ ॥
स्वयं लक्ष्मीरूवाच
रामोहि ब्रह्म परमं सच्चिदानन्दविग्रहम् ।
अलौकिकं महत्तेजस्तस्य सूर्यादिषु स्थितम् ॥ ५४२ ॥
किं जानन्ति स्वरूपं ते ब्रह्मशेषशिवादयः ।
भक्तानामनुकम्पार्थं लीलारूप समाश्रिता ॥ ५४३ ॥
नित्यं रमयसे रामं परब्रह्म यथोदितम् ।
एतद् रामस्य रामत्वं रमणं यत्त्वया सह ॥ ५४४ ॥

• २४१ -
  त्वयानुकम्पिता भक्ताः श्रीरामेणानुकम्पिताः ।
  इति ज्ञात्वा भजन्ते त्वां ब्रह्मशेषशिवादयः ॥ ५४५ ॥
  अनेकधा च रमसे त्वं रामेण सहेश्वरि ।
  श्रीभूलीलास्वरूपेण नित्यपर्यङ्कगामिनी ॥ ५४६ ॥
  त्वं भूः सत्तास्वरूपेण निश्चलस्य परिक्रिया ।
  युगे युगे त्वमाचार्यरूपेण प्रकटा स्वयम् ॥ ५४७ ॥
  स्वस्वरूपं ज्ञापयितुं कुरुषे यत्नमुत्तमम् ।
  नान्यथा त्वां प्रपद्येरन् भक्तास्ते सनकादयः ॥ ५४८ ॥
  आचार्यः प्रथमो ब्रह्मा द्वितीयाः सनकादयः ।
  तृतीयः शेष एवासौ चतुर्थश्च शिवः स्वयम् ॥ ५४९ ॥
  समस्ताचार्यवार्याणां त्वमाचार्योपदेशिका ।
  या स्वयं श्रीस्वरूपेण सा प्रमोदवनेश्वरी ॥ ५५० ॥
  इति ते रूपमुदितं यथाविज्ञानवैभवम् ।
  इच्छासिद्धिमथाज्ञाप्य कुरुलीलारसोदधिम् ॥ ५५१ ॥
  यस्मिन् परमहंसानां संचारः स्यात् सुखावहः ।
  उत्तरङ्गो हावभावैः सरस्वान् प्रेमपाय सः ॥ ५५२ ॥
  सम्भोगविप्रलम्भाभ्यां कूलद्वयसुविस्तृतः ।
  तीव्राभिलाषचिन्ताद्यैरूह्रट्टैमणिमौक्तिकः ॥ ५५३ ॥
  गुरुल्जावाडवाग्निर्मनोभूमकराञ्चितः । ।
  क्षुद्रानन्दनदीपूरः सुगम्भीररसामृतः ॥ ५७४ ॥
  अन्यभावविषोदर्को महाभावमहोर्जितः ।
  त्वत्कीर्त्तिचन्द्रिकापूर्णो भक्तौघराजहंसकः ॥ १५५ ॥
  उद्वेलो नित्यमेवासौ लोकवेदाद्यगोचरः ।
  प्रोद्भाति सहजानन्दे तव लीलारसोदधिः ॥ ५५६ ॥
  यत्र शेते तु भवती श्रीरामरमणान्विता ।
  पुष्पशय्यागता नित्यं ब्रह्मानन्दान्तरस्थिता ॥ ५५७ ॥
  सर्वलोकेशसाम्राज्यमहासौभाग्यभाजनम् ।
  इत्थं तयोः समालापं कुर्वन्त्योः सुवयस्ययोः ॥ ५५८ ॥
  माल्यवत्यचले रामो लक्ष्मणं प्रत्युवाच ह ।
  गच्छ लक्ष्मण किष्किन्धां सुग्रीवं राज्यसंगतम् ॥ ५५९ ॥
  भुञ्जानं च महाभोगान् मद्वाञ्छाविस्मृतान्तरम् ।
  तं च मद्वचसा ब्रूयाः स यथात्रागतो भवेत् ॥ ५६० ॥

• २४२ -
  सुग्रीव रामवीर्येण प्राप्तराज्यमकण्टकम् ।
  त्वं नित्य तत्प्रभुञ्जानो नास्मान् विस्मर्तुमर्हसि ॥ ५६१ ॥
  त्वं राज्यभोगं कुरुषे वने सीदामहे वयम् ।
  शीघ्रमगम्यतां वीर मम कार्यं प्रवर्त्यताम् ॥ ५६२ ॥
  इति स्नेहान्वितैर्वाक्यैस्तमिहानय लक्ष्मण ।
  इति सम्प्रेष्य किष्किन्धां राजधानीं कपिशितुः ॥
  लक्ष्मणं रघुशार्दूले योगचर्यामुपाश्रितः ॥ ५६३ ॥
  जटाधरो वल्कलचीरवासा मृगाजिनस्थः कुशविष्टरस्थः ।
  एकान्ततो माल्यवतो गुहायां समाधिमासाद्य सुनिर्वृतोऽभूत् ॥ ५६४ ॥
  ततः स सर्वभूतात्मा सर्वयोगेश्वरेश्वरः ।
  चिदानन्दघनाकारः सीतायादर्शनं ययौ ॥ ५६५ ॥
  एकेन वपुषा तत्र गिरौ माल्यवति स्थितः ।
  परेणैव स्वरूपेण लीलाविग्रहरूपिणा ॥ ५६६ ॥

मलकच्छ" or "मल्ल"?
Look at:
न - टो - चि - ता - च्छ (toccḥa)
Then: 'म'
Then: 'ल'
Then: 'क'
Then: 'च्छ'
Wait, is it "मलकच्छ" or "मल्ल"? It is 'म' 'ल' 'क' 'च्छ'!
Wait, could it be "नटोचिताच्छमलकच्छचित्रवर्णचारुता-"?
Let's look at the letters:
न (na)
टो (ṭo)
चि (ci)
ता (tā)
च्छ (ccha)
म (ma)
ल (la)
क (ka)
च्छ (ccha)
चि (ci)
त्र (tra)
व (va)
र्ण (rṇa)
चा (cā)
रु (ru)
ता (tā)

• (hyphen)
  Yes! "नटोचिताच्छमलकच्छचित्रवर्णचारुता-"

Line L31:
चमत्कृताभकच्छिकासुदर्शनीयवेषभाक् ॥ ५९० ॥
Wait! Let's examine:
च - म - त्कृ - ता - भ - क - च्छि - का - सु - द - र्श - नी - य - वे - ष - भा - क्
॥ ५९० ॥
Wait, is it "चमत्कृताभकच्छिका..."?
Let'

• २४४ -
  उदारहारभासुरप्रसर्पिवक्षसाञ्चितः-
  सुरूपगौञ्जहारभृत्कपोलदर्पणद्युतिः ।
  विराजमाननासिकाविभूषणप्रभाधरः-
  कलाकलापपेशलः सुराङ्गनाविमोहनः ॥ ५९१ ॥
  स्फुरन्मयूरपिच्छकावतंसमध्यविस्फुर-
  त्सहस्रचन्द्रिकावलीसुसत्करत्नमण्डलः ।
  विशालभालविस्फुरत्कुरङ्गनाभि पत्रिका-
  विचित्रवक्तृचन्द्रमाः सुमन्दहाससुन्दरः ॥ ५९२ ॥
  पदस्फुरन्नखप्रभाजितार्कचन्द्रकोटिकः-
  कुतूहलात्कामकेलिचातुरीकलाञ्चितः ।
  विकासिरासमण्डलीविलासलासभासितः-
  प्रमोदकुञ्जकौतुकी महाद्भुतो नटो यथा ॥ ५९३ ॥
  प्रमोदवनसामग्री सर्वा तत्र व्यदृश्यत ।
  रामस्योपवने रम्ये परार्द्धललानान्विते ॥ ५९४ ॥
  ता एव सख्यश्चतुरास्ता एव च शरन्निशाः ।
  ता एव वल्लीप्रवरास्ता एवाखिलसम्पदः ॥ ५९५ ॥
  ता एव संगीतकलासुशिक्षिता मृदङ्गवीणा मुरजादिपाणयः ।
  सझञ्झरास्तालधरा वरस्त्रियः प्रादुर्भवन्त्यो गणशश्चकासिरे ॥ ५९६ ॥
  कलाविदुष्यः शशिमण्डलाननाः संगतीभङ्गीप्रथनापटीयसीः ।
  नियोजयामास सखीः समततः स्वे स्वे विधाने सहजेश्वरी स्वयम् ॥ ५९७ ॥
  आसी मण्डलमध्यस्थं सहजारामयोर्युगम् ।
  परितो मण्डलान्यामुस्तयोस्तत्र यथोचितम् ॥ ५९८ ॥
  यथोचितं यथामानं यथास्थानं यथागुणम् ।
  यथाधिकारं विन्यस्ता मण्डलेषु सखीगणाः ॥ ५९९ ॥
  शरच्चान्द्रीमयः कालस्तदानीं समजायत ।
  रत्नाङ्गणमयो देशः प्रभामय्योऽखिला दिशः ॥ ६०० ॥
  स्वरा मूर्तिधरास्तत्र प्रादुरासुः सजातयः ।
  रागास्तथैव रागिण्यो रामरासरसोत्सुकाः ॥ ६०१ ॥
  शुशुभे तच्च विपिनं रत्नाङ्गणसमुज्ज्वलम् ।
  त्रिविधानितलीलाभिः सेवितं सुषुमान्वितम् ॥ ६०२ ॥
  अथोज्जगौ मुरलिकां रामो रमणपण्डितः ।
  मोहयन् सकला रामाः स्वयं कुन्दवने यथा ॥ ६०३ ॥

• २४५ -

मुरलीनादमाकर्ण्य प्रमोदवनगोपिकाः ।
सर्वास्तत्र समाजग्मुर्लीलाविस्तारणोचिताः ॥ ६०४ ॥
एवं समाजः सुमहानासीत्तत्र मृगीदृशाम् ।
रामरासरसक्रीडासमुत्कण्ठितचेतसाम् ॥ ६०५ ॥
नित्या नैमित्तिकाश्चैव ललनास्तत्र सङ्गताः ।
अन्योन्यप्रेमसम्पन्ना रामप्रेमवशीकृताः ॥ ६०६ ॥
अथ श्रीसहजानन्दा मन्दमन्दोपसर्प च ।
ईषन्मानमनोजाक्षी सावगुण्ठपटानना ।
यावत् किचिच्च न ब्रूते तावदाह स्वयं प्रभुः ॥ ६०७ ॥
श्रीराम उवाच
प्राणप्रिये किं वक्तव्यं सर्वं वेत्सि हृदि स्थिता ।
तथापि खलु मे प्रेम्णा वक्तुमत्युत्सुकं मनः ॥ ६०८ ॥
आश्चर्या तव लीलासौ यत्प्रमोदवनान्तरे ।
जनकस्य गृहे भूत्वा प्राप्ता मां त्वं निजेच्छया ॥ ६०९ ॥
[

• २४६ -
  श्रीसीतोवाच
  दैवं नामामहेवास्मि कालश्चाहं दुरत्ययः।
  लीला चाहं भक्तगेया तत्साधनमहं पुनः ॥ ६१८ ॥
  भूत्वोभयस्वरूपाऽहं रमामि भवता सह।
  रक्षश्चातिबलं तद्वै न हन्तुं शक्यमन्यथा ॥ ६१९ ॥
  यस्य श्रौतं बलं दिव्यं तथा कर्मबलं बहु।
  शिवस्योपासको वीरस्त्रैलोक्यविजयी बलात् ॥ ६२० ॥
  यस्य बाहुबलं भूयो भवतः पार्षदो वरः।
  लीलावेशस्तथैवायं किं न स्मरसि वल्लभ ॥ ६२१ ॥
  पौलस्त्यतनयो विप्रो ब्रह्मण्यस्यतवावधः।
  गृहे गृहेऽग्निहोत्राणि शिवपूजा गृहे गृहे ॥ ६२२ ॥
  प्रतापितं जगद्येन तपोवीर्येण भूयसा।
  मायायां मथुरायां च काश्यां चोज्जयिनीपुरे ॥ ६२३ ॥
  अस्थिचर्मावशिष्टोऽसौ चकार विपुलं तपः।
  अगस्त्योऽस्य विदां वर्यो मुनिरस्ति गृहोपरि ॥ ६२४ ॥
  दक्षिणे ध्रुव इत्युक्तो ज्योतिर्विद्भिः पुरातनैः।
  स कथं शक्यते हन्तुं विनेदृशमति क्रमम् ॥ ६२५ ॥
  कथं पुनरिमाः कन्यास्त्वदेकहृदयाः स्त्रियः।
  उद्धृताः स्युश्च धर्मज्ञ दुस्तराद्भवसागरात् ॥ ६२६ ॥
  इति विज्ञाय वीरेन्द्र न विकल्पितुमर्हसि।
  रमस्व रसयुक्ताभिः कन्याभिरिह कामिवत् ॥ ६२७ ॥
  ईदृशीं सम्पदं कान्त सफलीकर्तुमर्हसि।
  एकत्रैव जगल्लक्ष्मीर्दृश्यतामिह वल्लभ ॥ ६२८ ॥
  इदं विपिनमालूनं कपीन्द्रेण महौजसा।
  पुनः पल्लवितं पश्य वसन्तसमयश्रिया ॥ ६२९ ॥
  भवित्री राजधानीयं विभीषणमहामतेः।
  वैष्णवप्रवरस्यास्य सततं हितवर्तिनः ॥ ६३० ॥
  सुवेलाद्रिगुहा रम्या निकुञ्जवरशोभिता।
  इमाश्च किंकरीस्तत्र नित्यं रमय सुव्रत ॥ ६३१ ॥
  यथा भवांश्च रत्नाद्रौ प्रमोदविपिनेऽन्तरा।
  तथेह रन्तुमर्होऽसि लीलानटवरः प्रभो ॥ ६३२ ॥
  इत्युक्तः प्रियया रामो प्रोवाच विशदस्मितः ॥ ६३३ ॥

• २४७ -
  श्रीराम उवाच
  अहं त्वदेकपत्नीकः कथमेताः समुद्वहे ।
  मोचनं चान्यथैवासां करिष्याम्येव जानकि ॥ ६३४ ॥
  श्रीजानक्युवाच
  यस्य जीवस्य यो भावस्तेन गम्योऽसि राघव ।
  भावसंछेदनं न स्याद्व्रतस्य छेदनं भवेत् ॥ ६३५ ॥
  अपि चेमा देवकन्या मयाऽऽविर्भाविताः स्वतः ।
  सिन्धोर्विनिःसृताः काश्चिन्मया सह वरस्त्रियः ॥ ६३६ ॥
  अन्याश्च विपुलश्रोण्यश्चिरं त्वयि धृताशयाः ।
  एतासां रमणं कार्यं महत्कौतूहलं कुरु ॥ ६३७ ॥
  हर त्रिभुवनस्त्रीणां मानं सौन्दर्यजं मदम् ।
  ब्रह्मणो मोहनं कार्यं महतीं रजनी सृज ॥ ६३८ ॥
  उमाद्याश्च महालीलां वीक्ष्य चित्ते विलक्षिताः ।
  भविष्यन्ति गलद्दर्पास्त्वदेकचरणाश्रिताः ॥ ६३९ ॥
  श्रीशिव उवाच
  इत्युत्साहितचित्तोऽसौ प्रियया प्राणतुल्यया ।
  रामो लीलारसं कर्तुमारेभे रसिकाग्रणीः ॥ ६४० ॥
  सद्यो विगतमर्यादो रसराजो व्यवर्तत ।
  स लीलाकौतुकाविष्टो वामदक्षिणपार्श्वयोः ॥ ६४१ ॥
  कृत्वा वृन्दं वरस्त्रीणां निनाय गहनं वनम् ।
  तत्र प्रमोदविपिनं सर्वासां समदर्शयत् ॥ ६४२ ॥
  सरय्वाः पुलिनं रम्यं निकुञ्जवरसेवितम् ।
  विविक्तं कोकिलालापगुञ्जद्भ्रमरनादितम् ॥ ६४३ ॥
  एकान्तलीलोपयिकं रसकेलीनिकेतनम् ।
  अनेकदिव्यसदनं रसराजप्रबोधनम् ॥ ६४४ ॥
  महासमरसानन्दं स्त्रीणामतिमनोरमम् ।
  उत्फुल्लपद्मकह्लारसरसीशतसेवितम् ॥ ६४५ ॥
  हेमवल्लीवनागारं रत्नपुष्पवरद्रुमम् ।
  मृदुस्वर्णमणिस्वच्छवालुकामयमङ्गणम् ॥ ६४६ ॥
  तत्र ताः स्वोत्तरीयाणि विस्तार्य विहितासनाः ।
  परिवव्रुः समंतात्तं रसिकेन्द्रशिरोमणिम् ॥ ६४७ ॥

• २४८ -
  स्वस्वयूथेषु मुख्याभिः सुवर्णमणिमालिकाः ।
  कान्तस्य वरणार्थाय रोपिताः कण्ठदेशतः ॥ ६४८ ॥
  स ताभिः स्वर्णमालाभिर्वृतः कान्तोव्यराजत ।
  महामुकुटशोभाढ्यो नवपाणिग्रहोचितः ॥ ६४९ ॥
  तस्मिन्नुद्वाहसंदोहकौतूहलमहोत्सवे ।
  रामपार्श्वे उभे सख्याववर्तेतां मुदान्विते ॥ ६५० ॥
  आसीत्पिकीकलालापो मङ्गलस्वरगानकृत् ।
  झाङ्कारगानमिलितो भ्रमरीणां समंततः ॥ ६५१ ॥
  कोकीरवश्च केकाभिर्भेरीभाङ्कारसुन्दरः ।
  तरङ्गिण्याश्च कल्लोलाः सिन्धुगम्भीरनादिनः ॥ ६५२ ॥
  मृदङ्गमङ्गलखो व्यजृम्भत नभःस्पृशः ।
  तुर्य्यत्रिकं ननादाथ कालशक्त्याभिनादितम् ॥ ६५३ ॥
  स्वर्णतालीवनध्वान आसीन्मारुत लीलया ।
  इत्येवं सम्पदाविष्टमभूदुद्वाहकौतुकम् ॥ ६५४ ॥
  सम्पन्नोद्वाहविधयः सर्वास्ता हरिणीदृशः ।
  नवीनमन्मथाक्रीडाजितं बल्लभमब्रुवन् ॥ ६५५ ॥
  स्त्रियऊचुः
  अद्य नः सफलं जन्म भवतैव कृतं प्रभो ।
  अद्राक्ष्म जीवलोकस्य सुखमद्य रमापते ॥ ६५६ ॥
  रूपसारं च नो दत्तं त्वदाज्ञातो विरंचिना ।
  [L2

• २४९ -
  तृप्ता अपि मुहुर्नाथ वयं नित्यमतृप्नुमः ।
  चिरेण विरहाक्रान्ता भृशमानन्दिताः प्रभो ॥ ६६३ ॥
  दग्धा इव लता भूयो वयं पल्लवितास्त्वया ।
  निर्वापितोऽङ्गतापश्च स्मरजश्चित्तमूर्च्छनः ॥ ६६४ ॥
  वैदग्ध्यं भवतोऽत्यर्थं वशीकृत्य च नःस्थितम् ।
  एषा तवाधरसुधा नित्यं पेया वधूजनैः ॥ ६६५ ॥
  माङ्गल्यातनयो राम भवानद्भुतकौतुकी ।
  इमे व्रजजना धन्यास्त्वन्मुखेन्दुनिरीक्षकाः ॥ ६६६ ॥
  धन्यं प्रमोदविपिनमाकीटपशुपक्षिकम् ।
  मुरलीनादसुधया नित्यमाप्यायितं त्वया ॥ ६६७ ॥
  धन्या व्रजस्य धरणी दूर्वारोमाञ्चिता सदा ।
  विमुक्तपादुकाभ्यां ते चरणाभ्यां सदाङ्किता ॥ ६६८ ॥
  किं वर्णनीयमस्माभिः सर्वाश्चर्यमयो भवान् ।
  एते निकुञ्जरसिकाः कोकिला मधुपैः सह ॥ ६६९ ॥
  उद्गायन्ति तव श्लोकं निगमा इव चागमैः ।
  वसिष्ठवामदेवाद्या याज्ञवल्क्यशुकादयः ॥ ६७० ॥
  तत्तत्पक्षिस্বরূপेण निवसन्तीह संततम् ।
  तव लीलारसास्वादहेतवे सुखसेतवे ॥ ६७१ ॥
  अमीषां प्रेमजं सौख्यं ब्रह्मानन्दसुखाधिकम् ।
  अहो अत्यद्भुता रीतिः प्रमोदविपिनान्तरे ॥ ६७२ ॥
  अहो कुटिलता प्रेम्णो गरिमा यत्र लाघवम् ।
  लाघवं गरिमा तत्र यत्राधर्मोऽपि धर्मवत् ॥ ६७३ ॥
  अधर्मवद्यत्र धर्मस्तथाऽऽर्जवमकैतवम् ।
  अनार्जवं कैतवं च यत्र ते च ह्युभे च ते ॥ ६७४ ॥
  एतद्विस्मयनीयं च महदेवात्र दृश्यते ।
  यदक्षरात्परं ब्रह्म पुरुषोत्तमशब्दितम् ॥ ६७५ ॥
  तदत्र नीलमाधुर्यमहसा समलङ्कृतम् ।
  दृश्यते मुग्धवामानां करक्रीडनकोपमम् ॥ ६७६ ॥
  भवानत्यद्भुतं वेशं कृत्वा क्रीडति कामिवत् ।
  अहो ते दुर्लभं धाम ब्रह्मादीनां त्रयीजुषाम् ॥ ६७७ ॥
  प्रेमैकलभ्यं भगवन्नस्मादृङ्मुग्धचेतसाम् ।
  तव प्रसादपात्रत्वादधुनाऽऽस्म भवातिगाः ॥ ६७८ ॥

– २५० –
इति प्रेम्णा वदन्तीस्ताः सर्वाः प्रत्येकमङ्गनाः ।
रमयामास रामेन्दुर्लीलया रसवित्तया ॥ ६७९ ॥
एकान्ततः परिप्राप्य तमेके तरुणीजनाः ।
तुष्टुवुर्विमलैः स्तोत्रैर्वैकुण्ठे श्रुतयो यथा ॥ ६८० ॥
स्त्रियऊचुः
नमः श्रीरामाय नित्यरमणकोविदाय नित्यमधुरमूर्तये श्रीरामाविलासरसिकाय
महापुरुषायविर्भावितविशुद्धसत्त्वाय तिरोभाविरजस्तमोमयाखिलभावायानादिभक्ति-
मार्गजीवातुप्रपत्तिवशीकृतचित्ताय भक्तजनवित्ताय नित्यनिरवधिप्रसादकल्पतरवे
भजनार्थप्रदत्तलीलाविग्रहशिवसनकशेषशुकादिमुनिगणकमनीयविचित्र चरित्रभवनायाष्ट-
कोणवैकुण्ठायतप्रमोदवनमाधुरीमधुव्रताय श्रीनन्दननन्दिनीश्रीसहजानन्दिनीश्रीप्रमो-
दिनीनित्यनिजशक्तिसमेताय मधुरमेचकनित्यसमुन्नतसुधाजलधराय ब्रह्मविद्वरिष्ठमानस-
राजहंसाय नित्यकिशोराय नित्यानन्दपदमहासाम्राज्यभाजनाय परब्रह्मणे निस्तुलाया-
प्रमेयाय कर्मोपासितानागम्यस्वरूपवैभवाय परमपुण्यलोकश्लोक्याय नामरूपविभिन्न-
प्रपञ्चरचनातीतनामरूपाय निखिलप्रपञ्चसमवायिनिमित्ताय श्रीमते
रसिकरामचन्द्राय ॥ ६८१ ॥
अन्यास्ताः किंकरीभूय नित्यस्वाम्यवशीकृताः ।
ऊचुः सुपेशला वाचश्चरणाहितचेतसः ॥ ६८२ ॥
स्त्रियऊचुः
नमस्ते नित्यनिरवधिनिरुपमनिर्भरानुकम्पासमुद्धृताखिलजीवराशये कदुदञ्चत्-
कृपाकटाक्षसमुद्बोधितचिरविस्मृतस्वरूपाय शिवविरञ्चिरमान्वेषितचरणपरागरजः-
कणायविमलकौस्तुभाङ्कुरितकृपाकन्दाय श्रीमत्प्रमोदवनकुञ्जाधिपतये विमलगुण
भूमिसमुन्मूर्च्छितध्वतिगणगन्धर्वगानाय नेतिनेतिवचसोऽप्यगोचराय रुचिररोचिष्णु-
चिदानन्दमयमूर्तिमहोमहनीयमहापौरुषविस्फूर्जिताय श्रीरामायाभिरामाय ॥ ६८३ ॥
अहो खलु वयं दास्यो भवतः पुरुषर्षभ ।
सहजानन्दिनीयुक्तं नित्यं परिचरामहे ॥ ६८४ ॥
अध्यारोढुमिदं न चित्सुखमहासाम्राज्यसिंहासन-
मर्हा नाथ वयं विधातुमुचिताः कैङ्कर्यमेकान्ततः ।
यत्र त्वं रमयस्यखण्डविलसत्सौभाग्यां स्वामिनीं
ताम्बूलाहरणादिकामपचितिं तत्राचरिष्यामहे ॥ ६८५ ॥
अस्मिन्नेव रसे निविष्टनिपुणस्वान्ता वयं नित्यशो
ब्रह्मानन्दपदं ततोऽपि तृणवत्कृत्वा समुद्वेलिताः ।
अक्षुब्धं निजदास्यभावपदवीसौख्यं त्वया प्रापिताः
श्रीमन्नित्यमिदं प्रमोदविपिनं द्रक्ष्यामहे लोचनैः ॥ ६८६ ॥

• २५१ -
  इति कैङ्कर्यभावेन भावितास्ताश्च भामिनीः ।
  विविधैर्भावसंदोहेररीरमत वल्लभः ॥ ६८७ ॥
  श्रीराम उवाच
  भवतीनां परो भावो ब्रह्मादिसुरदुर्लभः ।
  मासां मदेकविषयं मनः सुदृढयन्त्रितम् ॥ ६८८ ॥
  अहो अत्यद्भुतं प्रेम्णो महिमा किमु वर्ण्यताम् ।
  येनाहं वश्यतां यातो वेदवाचामगोचरः ॥ ६८९ ॥
  गोप्यः प्रमोदवनवासनिरुद्धचिन्तास्तासां वदाम्बुरुहरेणुकणप्रसादात् ।
  एषोर्जिता परतरा मम भक्तिरागाद्युष्माकमन्तरपथे नरराजकन्याः ॥ ६९० ॥
  धन्याः स्थ यूयमनुरागजुषो मयीति युष्मास्वहं सहजयाविनियुक्त एव ।
  रंस्ये रमावदितराननुवर्तनीयः कीर्तिश्च वस्त्रिभुवनं वलयिष्यतीशाः ॥ ६९१ ॥
  रत्नाचले यथा स्वयं प्रमोदविपिनेऽप्यहम् ।
  तथैह खलु युष्माभिरहं नित्यविलासवान् ॥ ६९२ ॥
  को जानातीदृशीमिच्छां सहजाया रसावहाम् ।
  लोकापवादं सोढापि यथा केलिः प्रयोजिता ॥ ६९३ ॥
  किं मां नमत तद्यूयं सहजावश्यतां गतम् ।
  इमामेव तु जानीत समुद्घाट्य निजंमनः ॥ ६९४ ॥
  नाहमस्याः प्रभावज्ञो वर्ते लीलासु चावशः ।
  योऽस्याः करावलम्बी स्यात् स मया तारितो भवात् ॥ ६९५ ॥
  अत्र चोदाहरिष्यामि पुरावृत्त यथा भवत् ।
  कदाचिदैच्छद्गिरिशो मम लीलावलोकनम् ॥ ६९६ ॥
  श्रुत्वा भक्तैः प्रकथितां मम लीलां रसोर्जिताम् ।
  स आगाद्भगवान् रुद्रः प्रमोदवनमन्तरा ।
  तुतोष सर्वतो वीक्ष्य माधुरो वनमद्भुतम् ॥ ६९७ ॥
  चिन्तामणिप्रवरभूमिरुदञ्चदंशुव्यामान्तरिक्षधरणीहरिदन्तरालम् ।
  सम्पन्नविस्फुरदनेकविचित्रकुञ्जमाधुर्यधुर्यरचनामयकामशालम् ॥ ६९८ ॥
  नित्योल्लसन्मधुविराजितवृक्षराजीभ्राम्यन्मधुव्रतकदम्बनिषेव्यमाणम् ।
  कूजत्पिकीरवकिवरवरसुस्वराढ्यं धन्यंप्रमोदवनमीक्ष्य ययौ न तृप्तिम् ॥ ६९९ ॥
  कैलासादागतः श्रान्तः सहजानन्दिनोसरः ।
  अवगाह्य शिवस्तत्र तत्क्षणात् प्रमदाभवत् ॥ ७०० ॥
  सात्यर्थरूपलावण्यशालिनी प्रमदा नवा ।
  प्राग्दशां नैव सस्मार विस्मिते वाभवत्तदा ॥ ७०१ ॥

• २५२ -
  आचम्य च पयस्तस्य सरसः स्वादुशीतलम् ।
  शिवोऽहं प्रमदाभूत इति चैतन्यमाप सः ॥ ७०२ ॥
  निरीक्ष्य स्वस्य सौन्दर्यविशेषं गर्विता च सा ।
  अहो न मत्समा काचिद्व्रजेऽप्यस्ति वराङ्गना ॥
  श्रीरामं वशयिष्यामि तत्क्षणादेव दर्शनात् ॥ ७०३ ॥
  मद्रूपलावण्यमुदीक्ष्य रामो ममैव वश्यो भविताैष सद्यः ।
  श्रीनन्दनस्यात्मजयाप्यलभ्यं सौभाग्यमेश्यामि कथं न साहम् ॥ ७०४ ॥
  इत्थं मनोरज्यमियं कुर्वती प्रमदा नवा ।
  व्यचष्ट मालतीकुञ्जान्माधुरीकुञ्जमेष्यतीम् ॥ ७०५ ॥
  कांचिद् सखी चम्पकाङ्गीं सहजामान्यहारिणीम् ।
  तस्या रूपं विलोक्यैषा भग्नमाना बभूव च ॥ ७०६ ॥
  अथ तां वक्तुमारेभे कासि त्वं कुत्र यास्यसि ।
  धन्यासि रूपसारेण केवलेन विनिर्मिता ॥ ७०७ ॥
  त्रैलोक्यललनारत्नमोहनं रूपमीदृशम् ।
  सातिधन्यतमाकान्ता यस्यास्त्वं माल्यहारिणी ।
  एतत्तवाद्भुतं रूपं मदं हरति योषिताम् ॥ ७०८ ॥
  इति तस्य वचः श्रुत्वा नोत्तरं दत्तवत्यसौ ।
  जगाम तूष्णी च ततः स्वामिनीसेवनोत्सुका ॥ ७०९ ॥
  इति तदीरितमश्रुतकेन सा प्रणिविधूय ततो विचचाल ह ।
  निधुवनान्तविमाल्यनिजेश्वरी ननु तुतोषयिषुर्वरिवस्यया ॥ ७१० ॥
  ततः सा भग्नहृदया तत्पृष्ठमनुयायिनी ।
  जगाम माधुरोकुञ्जसप्तमद्वारकक्षिकाम् ॥ ७११ ॥
  कलावती तु तत्रागाद् यथा कार्यं ममेशितुः ।
  तत्र वेत्रच्छटाहस्तप्रतोहारीनिवारिता ॥ ७१२ ॥
  पप्रच्छ तां करुणया परिपूर्णा कलावती ।
  कासि त्वमिह रम्भोरु किमर्थं चेह संगता ।
  अविज्ञाप्य प्रभुं नेह प्रवेशं लप्स्यसे ध्रुवम् ॥ ७१३ ॥
  नवप्रमदोवाच
  प्रमदाहं भग्नदर्पा भवतीनां तनुत्विषा ।
  प्राप्तास्मि सहजारामलीलालालित्यदृष्टये ॥ ७१४ ॥
  ततः कलावती गत्वा स्वामिनोश्चरणान्तिकम् ।
  उवाच सदयं स्निग्धं यथावृत्तं नवस्त्रियः ॥ ७१५ ॥

• २५३ -
  ततो मयेरिता सद्यो नवयोषित्प्रवेश्यताम् ।
  गत्वा कलावती तां च प्रवेशयितुमानयत् ॥ ७१६ ॥
  कक्षान्तरे त्वथ मुहुरनया वेत्रहस्तया ।
  निरुद्धा यायिनी संगे कलावत्या नवाङ्गना ॥ ७१७ ॥
  ततः कलावती भूयो मत्पार्श्वं समुपागता ।
  उवाच सदयं वाक्यं तस्या हितचिकीर्षया ॥ ७१८ ॥
  कलावत्युवाच
  प्रभो पञ्चमकक्षायां निरुद्धा वेत्रहस्तया ।
  नान्तःप्रवेष्टुं दत्ता सा नवस्त्री दर्शनार्थिनी ॥ ७१९ ॥
  ततः सम्प्रेषिता तावन्मया चरणदासिका ।
  तत्संगयायिनी सा सु रुद्धा कक्षान्तरे पुनः ॥ ७२० ॥
  सहजाज्ञैककारिण्या अन्यया वेत्रहस्तया ।
  ततश्चरणदासी सा मत्पार्श्वं समुपागता ।
  उवाच तस्यास्तद्वृत्तं यथा रुद्धानवाङ्गना ॥ ७२१ ॥
  चरणदासिकोवाच
  प्रभो सप्तमकक्षायां रुद्धा सा वेत्रहस्तया ।
  एषा श्रीसहजानन्दामुखादाज्ञा प्रतीक्षते ॥ ७२२ ॥
  ततोऽहं सहजानन्दामुखं तूष्णी विलोकयन् ।
  न किंचिदूचे वचनं न स्वतन्त्रोऽस्मि तद्वशः ॥ ७२३ ॥
  ततः श्रीसहजानन्दा प्रेषयामास चेटिकाम् ।
  तस्या आनयनार्थाय प्राप्ताया नवयोषितः ॥ ७२४ ॥
  ततः प्रवेशिता सान्तर्नवयोषित् समुत्सुका ।
  यत्रासौ सहजा देवी मया सह विराजिता ॥ ७२५ ॥
  यत्र ताम्बूलिकाहस्तो देवीं परिचराम्यहम् ।
  भक्षयामि च भक्षामि तद्दत्तां पर्णवोटिकाम् ॥ ७२६ ॥
  वीक्ष्य तां सहजा देवी जहास मृदुहासिनी ।
  तस्या रदत्विषा कुञ्जभवनं तत् प्रकाशितम् ॥ ७२७ ॥
  यथा शारदचन्द्रांशुद्योतौः कुमुदिनीवनम् ।
  गवाक्षनिर्गतैरंशुसन्दोहैस्तरुवल्लिकाः ॥ ७२८ ॥
  सद्यश्चकाशिरे सर्वाः श्रीकुञ्जभवनान्तरे ।
  सा नवप्रमदा वीक्ष्य सहजामुखचन्द्रिकाम् ॥ ७२९ ॥

• २५४ -
  सद्यः सम्भ्रान्तचित्ताभून्मूर्च्छिता निपपात च।
  अथो कथं कथमपि तां परिप्राप्तचेतनाम् ॥ ७३० ॥
  देवी श्रीसहजोवाच लीलाकौतुककारिणी ।
  कस्य गोपस्यकन्येयं कि नामेति तु पृच्छ्यताम् ॥ ७३१ ॥
  सत्यं वदतु सा चैषा नैवानृतमिह स्थितम् ।
  नो चेत् कालान्तरेऽप्यस्या नागमोऽत्र भविष्यति ॥ ७३२ ॥
  ततश्च कम्पमानेव प्रोवाच वचनं सती ।
  शिवोऽस्म्यहमिह प्राप्तो लीलादर्शनलालसः ॥ ७३३ ॥
  इति तस्या वचः श्रुत्वा सहजा स्वयमब्रवीत् ।
  एतत्प्रमोदविपिनं मम लीलानिकेतनम् ॥ ७३४ ॥
  पुरुषाभमतिर्भूत्वा कथमत्र समागतः ।
  लोकेऽन्यस्यापि वै राज्ञो याति नान्तःपुरं पुमान् ॥ ७३५ ॥
  किमुताखिललोकेशमहाराजस्य मत्प्रभोः ।
  इहैक एव पुरुषः सर्वास्तस्य च योषितः ॥ ७३६ ॥
  इति विज्ञाप्य सख्योऽसौ दूरे सम्यग्विधीयताम् ।
  नास्मै क्रोधं करोम्यद्धा मत्स्वाम्यङ्घ्रिरजोजुषे ॥ ७३७ ॥
  पुरुषाभिमतिश्चास्य नाधुनापि निवर्त्तते ।
  शिवा नाम सखी भूत्वा पातुकालान्तरे त्विह ॥ ७३८ ॥
  ततः प्रणम्य सहजानन्दिनीं मां च शङ्करः ।
  भूयो वलक्षवदनस्तस्मात्स्थानाद्विनिर्गतः ॥ ७३९ ॥
  प्रमोदविपिनस्यैकदेशेऽद्यापि तपस्यति ।
  व्रजभक्तपदाम्भोजरजोधूसरविग्रहः ॥ ७४० ॥
  सहजानन्दिनीलीलागुणगानपरायणः ।
  प्रेमानन्दसमुद्भूतवाष्पसिक्तकलेवरः ॥ ७४१ ॥
  रोमाञ्चितवपुः स्तब्धः सरयूपुलिनाङ्कणे ।
  यो मञ्जुवट इत्युक्तो जटासंकुलविग्रहः ॥ ७४२ ॥
  आगामिद्विपराद्धान्ते मम लीलां प्रवेक्ष्यति ।
  इत्युक्तोऽस्याः प्रभावोऽयं सख्यः सम्यग् विचिन्त्यताम् ॥ ७४३ ॥
  तस्माद्भवत्यः सततं सहजायाः कृपावशात् ।
  लब्ध्वा पदमिमं रामाः कृतार्था नात्र संशयः ॥ ७४४ ॥
  इत्युक्त्वा भगवान् रामः कोटिकन्दर्पमोहनः ।
  दिव्ये लङ्गावने तत्र रासमारब्धवान् मुदा ॥ ७४५ ॥

ि-मु-दा-व-हः = 8 syllables.
'मु' must be short (laghu) to have standard pathya vaktra (5th short, 6th long, 7th short: mu-dā-va-haḥ = laghu-guru-laghu-guru, perfectly iambic cadence u - u - !).
If it were 'मू', it would be guru-guru-laghu-guru, which is rare/avoided in the even pada!
So it is definitely 'मु' (पशुपक्षिमुदावहः).

Let's check line 20:
"सुवेलाद्रिगुहाश्चापि प्रतिध्वानैः प्रपूरिताः ।"
"मन्दं मन्दं जलनिधिरन्वगर्जन्मृदङ्गवत् ॥ ७५५ ॥"
Meter:
सु-वे-ला-द्रि-गु-हा-श्चा-पि (8)
प्र-ति-ध्वा-नैः प्र-पू-रि-ताः (8)
म-न्दं म-न्दं ज-ल-नि-धि- (8)
र-न्व-ग-र्ज-न्मृ-द-ङ्ग-वत् (8)
Total Anuṣṭubh perfection!

Let's check line 13:
"सर्वासां रागजातीनां गह्नरः समवर्तत ॥ ७५१ ॥"
Wait, look at 'गह्नरः

• २५६ -

तडिल्लतामण्डलमञ्जुलानां चलन्महाहेमलतोपमानाम् ।
विलोलचिन्तामणिमालिकानां ज्वलाच्छिखावह्निविदीपितानाम् ॥ ७६२ ॥
मुदान्वितानां नटनोद्धुराणां वाद्यत्पदाम्भोरुहनूपुराणाम् ।
स्विद्यत्तत्तूनां प्रचलाञ्चलानां श्रीरामनृत्योत्सवचञ्चलानाम् ॥ ७६३ ॥
शब्दायमानोद्धुरकिंकिणीनां स्वान्दोलशोभामणिमालिकानाम् ।
चलाधरीयोद्द्रुतधूर्णिकानां विलोलकान्तालकमञ्जरीणाम् ॥ ७६४ ॥
ऊर्ध्वं विलोलद्भुजवल्लरीणामधः समुद्यत्करपङ्कजानाम् ।
तनुत्विषा रञ्जितकाननानां स्वेदाञ्चितेषद्धसिताननानाम् ॥ ७६५ ॥
भ्रमत्तरङ्गाभ्रुकुटीलतानां कटाक्षनिक्षेपभृतेक्षणानाम् ।
तत्थेइतत्थेइरवोन्मदानां भावोद्दुराकुञ्चितनासिकानाम् ॥ ७६६ ॥
कण्ठस्वरैर्लज्जितकोकिलानां वेणीभ्रमैर्भीषितपन्नगीनाम् ।