ज्ञानी भक्त उपदेशक 57
वसंत वधावा चालो जईये सजनी निराखिये नंदकुमार
श्यामसुंदरने मळी लईए मीठडां लईए वारंवार
कनक कलश मोर आंबानो श्रीफळ लो माथे लो थाळ,
लो चंदन चर्ची शरीरे पे राववा पुष्पना हार
अबीर गुलाल लो उराडवा नंद तणे दरबार
फगुवाने मिसे मोहनने वरसुं ए आपणे निरधार
वागा ल्यो वहालाने पे रावना करो केशर छंटकार
नरसैयाना नाथने अर्थे सजोने सोळ शृणगार
(सखी, चल वसंताचे हर्षभराने स्वागत करायला जाऊ. शामसुंदराला भेटू आणि वारंवार
त्याची दृष्ट काढू (कानावर बोटे मोडून) आंब्याचा मोहोर सुवर्ण कलश घे, नारळ घे, डोक्यावर
थाली घे अंगाला चंदन लावून घे, गळ्यात घालायला फुलांचा हार घे. नंदाच्या दरबारात उधळण
करण्यासाठी अबीर आणि गुलाल घे, होळीचे निमित्त करून मोहनांवर वर्षाव करूं, हाच
आपला निर्धार आहे. लाडक्याला (नंदकुमाराला) घालायला डगला घे, त्यावर केशर शिंपड
नरसिंहाच्या नाथाप्रीत्यर्थ १६ शृंगारांनी सजा.)
होळीच्या लाह्यांचा निर्देश ध्यान आकर्षून घेतो. वसंत क्रीडेनिमित्त अशा अनेक पदांचे
आयोजन केलेले दिसते. हुबेहुब प्रसंग चित्र उभे करायची कवीची प्रतिभा, सर्वत्र अनुभवास
येते.
( ३ ) हिंडोळाना पद ( झोपाळ्यावरची गीते )
यापूर्वीच आपण पाहिले आहे की 'वर्षाऋतूत, वनातल्या वृक्षांना झोपाळे बांधून तिथे
श्रीकृष्ण आणि गोपींचा विहार' हा या प्रकारातील काव्यांचा विषय आहे. वर्णनात्मक पदांत
परोक्ष चित्रण असते, तर भावगीतांत पात्रे स्वतः मी पणाने भाग घेतांना अनुभवास येतात ।
हिंडोले तो हींचु मारा वाला अपने घुमण चलाव रे ।
घुनणडी घालीने मारा वाला प्रेमे शुं बोलावे रे ।
हिडोळे तो हिंचु नारा वा'ला घूमण घाली लांबी रे ।
पडखो पडखो मारा वा' ला शंभारूं पगनी कांबी रे
पालव छुटे चीर वछुटे वेण उघाडी थाए रे,
पडखो रे पडखो मारा वा 'ला हींडोले न रैहवाय रे ।
तमारे पितांबर, अमारे चीर वा 'ला आपण बेहु बांधेशु रे
तमे नानडिया हुं नानकडी, नवनवा रंग रमेशु रे ।
आंबा डाले-सरोवर पाले शहियर रमतो रंग लागोरे ।

58 नरसी मेहता
आवो रे आवो शाहेली कांन कनै कांई मारो रे ।
चुआ चंदन ने कस्तुरी घंटावो लई अंगे रे ।
आवो रे आवो शाहेली, काहाना सुं रमिये रंगे रे ।
श्रावण केरी मध्य श्रवणी रे हींची हींची छाया रे
नारसैयाच्या स्वामी भले मलिया. श्री गोकुल केरो रायरे
(झोपाळ्यावर तर झोका घेते. माझ्या राजा (प्रिय) आम्हाला गोल गोल फिरव. फुगडी घालून
माझ्याशी प्रेमाने आणि स्नेहाने बोल. झोपाळ्यावर तर झोके घेते, प्रिय (कृष्णा) मोठा लांब
गोल झोका दे. लाडक्या, मदत कर रे मदत कर. माझ्या पायांतल्या कडा (दागिना) मी संभाळते.
पदर पडतो आहे, साडी निसटते आहे, वेणी उघडी पडते आहे. माझ्यापाशी सोबतीला ये, मदत
कर रे राजा झोपाळ्यावर तोल संभाळला जात नाही. तुमचे पितांबर आमच्या साड्या दोन्ही
आपण बांधून टाकू. तुम्ही छोटेसे मी छोटीसी नव्या नव्या रंगानी खेळूयां आंब्याच्या डहाळ्या
सरोवराचे किनारे, मित्रा खेळतांना रंगून गेले. ये ना ग ये माझ्या मैत्रीणी, कन्हैयाजवळ कांही
माग ना चुआ. चंदन आणि कस्तुरी घेऊन अंगावर उडवून घे, ये ये सखी काय रंगात येऊन
कान्हा खेळतो आहे- श्रावणांतली ही वनक्रीडा पौर्णिमेपर्यंत झाली. नंतर वाऱ्याने झाडाच्या
छाया झोक्यावर झोके घेऊ लागल्या नरसिंहाचे स्वामी भेटले. फार आनंद वाटला. त्यांनी ही
क्रीडा श्री गोकुळात केली.
झोपाळ्यावरच्या या क्रीडा गीतांत चुवा वगैरे, साधनांचा पण निर्देश केला आहे. अखेरीस
पूर्णतृप्तीचा भाव पण दर्शविला आहे. अशी आत्मलक्षी पदे थोडीशीच पहायला सापडतात.
वर्णनात्मक पदांची विपुलता आहे.
(४) दाणना पद (दान -पदे )
मथुरेला दही ताक विकायला जाणाऱ्या गोपींना रस्त्यांत अडवून दाण (जकात) मागायच्या
बहाण्यांनी त्यांच्याशी 'प्रेमगोष्टी करणे' हा या पदांचा विषय आहे. संस्कृत साहित्यांत अथवा
प्राकृत अपभ्रंशातही हा विषय कुठेही आढळत नाही. हा प्रकार नरसिंहाना कुठून प्राप्त झाला,
हा प्रश्नच आहे. यांचे, ३९ ओव्यांचे 'दाणलील' हे खंडकाव्य आहे. त्याच्या उत्तरार्धात
श्रीकृष्ण-राधेचा दाणा 'जकात' चें निमित्त करून एक संवाद आहे. या दाण गीतावलीत
वर्णनात्मक पदें फारशी ज्ञात नाहीत. भावगीते तर जवळ जवळ नाहीतच. इथे दिलेली पर्दे
ग्रंथकारानी प्रसिद्ध केलेल्या संग्रहात सापडत नाहीत. दोन्ही तन्हेच्या पदांत मुख्य भाग संवाद
आहे, हा खालील 'संवाद' हेच स्पष्ट करीत आहे-
आडुं कोई नथी बोलतो, देने दाण तुं मारुं ।
नैं तो विखास्ये वाटते मैं आडुं तारुं -१

ज्ञानी भक्त उपदेशक ५९
गरब भरी तुं गुजरी जोबननी माती
दांडि दांडी सौ देखतां दाण चोरीने जाती -२
कें जे तुं जइने कंसने दाण लागे ते दैने,
मोवड आवे मानिनी, वे 'लि दल लेने -३
करिये नैं झाझी का' न जी परनारीनी हांसी
बल तो तमारूं जाणिये, आल्या छो नासी -४
दा 'डी आगे आई चालिये, दाण केदी ना दिधुं-४
खोस्या मा ठाला आवरू कैय छैय सीधुं -५
लाडकवाया लालजी, एलपेल म बोलो
नरसी मे तो केहे, जोरावरि सीद बाझता डालो -६
(मी आडवे तिडवे काही बोलत नाही. तूं माझे दाण (जकात) दे, नाहीतर मी तुझ्या वाटेत
तुझ्या आड येईन. (१) तुझ्या तारुण्याची माती फारच गर्विष्ट आहे. हे गुजरी तूं सर्वांच्या समक्ष
माझे देणे (दाण) चोरून पळते आहेस (२) जाऊन सांग कंसाला इथे जकात द्यावी लागते म्हणून.
(गोपींचे) दल घेऊन पुढारी बनून मानिनि, घाई घाई येतेस हं (३) राग संताप आणि पर खीयांचे
हंस करू नको. कन्हैया तुझा पराक्रम तर आम्हाला ठाऊक आहे. पळून आला आहेस तो (४)
आजवर ही जकात आम्ही कधी दिली नाही. आम्ही अशाच जलद चालणार. बाजूला हो, फुकट
अब्रू घालवू नको, सरळ सरळ तुला सांगतो आहोत, लाडालाडाच्या बाळा, भलते सलते बोलूं
नको ? नरसिंह महेता म्हणतात, कशासाठी जोरदार बाचाबाची, फुकट घालवता अहात ?
खालील पदांत नायिकेचे नायकाबद्दलचे प्रेम तिच्या भावपूर्णतेचे सुचवले गेले आहे:
उधो रे' ने रे गोवालिया, तारी मोरली मीठा वाय
छेल छबीला नंदना तुं तो गीत मधुरा गाय ।
एवा नमणा न थईए नाथणी तमने नंदबावानी आण
मधुरी -सी वाय मोरली तो आपुं महीनां दाण
सजनी चाल चतुरो जोइने मारां नेनां निरफ्त थाय
नाची देरवाडो नाथजी मारां भवना पातक जाय ।
कामण टुमण तारा दिलमां भरियां आंखडीमां छे जंन
वश कीधी व्रजवान्ता एवां क्यां सीख्य ता मंत्र ?
मारा सम जो मने न सीखव्यो तमे जाणो सर्वे पेर
सोझ सवारे। सामला, तमे आवजो मोरे घेर-
तुं तो नंद लणे नानडियो ने कान'जी तारु नाम

60 नरसी मेहता
दाण लीधांना खप करो तो आवजो गोकूलगाम-
राजनुं मुख दीठडे सुख उपजे तमे घणी राखो छो में 'र
नरसिंना स्वामी सामला तमे करणे लीला ले'र
(ए गवळ्या, जरा थांब ना, तुझी मुरली गोड वाजवत आहे. मस्त गोडस (छेल छबीला )
पोरा, तूं तर मधूर गातोस. महाशय तुम्हाला नंदबाबाची शपथ, एवढे नम्र नका होऊं ! मधुरशी
मुरली वाजवाल, तर दह्याचे दान (जकात) देईन - चतुरा तुझी राजस चाल पाहून माझे डोळे
पवित्र होताहेत. महाराज, नाचून दाखवा, माझी जन्माची पातके नष्ट होतील, तुझ्या मनांत
मंत्रतंत्र भरले आहेत. आणि डोळ्यात वशीकरण गोकुळातल्या स्त्रीयांना वश केले. हा मंत्र कुठे
शिकलात ? तुम्हाला सर्व कांही ठाऊक आहे, ते मला न शिकवाल तर तुम्हाला माझी शपथ.
संध्याकाळी सकाळी, श्यामसुंदर माझ्या घरी तुम्ही या- तूं तर नंदाकडचा छोटा आणि कन्हैया
तुझे नाव घेतलेले दान (जकात म्हणून) संपवून टाकाल तर गोकुळांत या - कृष्णाचे दर्शन होते.
त्यामुळे खूपच सुख मिळते. तुम्ही खूप कृपा ठेवता अहात. नरसिंहाचे स्वामी शामसुंदर, तूम्ही
आनंद (लीलातर) करा.)
अशा प्रसंगात कवीने श्रीकृष्णांच्या मुखानेही वदवले आहे-
उभी रे 'ने में वाली, चाली जाय छे क्यां चरित्रवाली ?
वाटे लाघे दाण अमारूं तेमां लेशूं नै 'हु तारुं
प्रिती रीते मैं हु पाने, मटुकी मूक्ती वूही जाने
गुजरी, गर्वभरी तुं घेली, चोरी दाण तणी नै'सेली
नरसी महेता केहे, मटुकी लैने मेलिस घेर सिखामण दैने ?
(दही वाली, थांब ना चाललीस कुठे, चरित्रवाली (किंवा चरवी वाली) या वाटेने दान द्यावे
लागते. ते गान म्हणून आम्ही तुझे गोरस घेऊ. प्रेमाने तूं आम्हाला गोरस पाज. ही मटकी ठेवून
निघुनजा. दानाची जकात सहज चोरी करून जाऊ पहातेस. नरसी मेहता म्हणतात, तुझी मटकी
घेऊन मी तुला धडा शिकवतो आणि घरी पोचवून देतो,
भालण कवीच्या दशमस्कंधांत पण दाण'ची असंख्य पदे, भालणकवींची आहेत. नरसिंह आणि
भालण कवींच्या पूर्वी पासूनच देशात 'दाणलीला' वर्णन केली जात होती असे स्पष्ट दिसते.
वज्रभाषेत साहित्य रचले गेले, त्या काळातला भालण कवी 'खरा-पण नरसिंह त्या काळातील
नव्हते. म्हणून, भारतांत, 'दाणलीला' वर्णन करणारा प्रथम कवी नरसिंह म्हटले पाहिजेत.
(५) शृंगारमाळांना पद ( शृंगार गीतांची माळा )
'शृंगार माळा' या शीर्षकाखाली नरसिंहानी पदसंग्रह बनवला नाही. निरनिराळ्या
क्रीडा-गीतांमधे ज्यांचा समावेश नाही आणि जी गीते स्वतंत्र क्रीडागीते - विहार गीते म्हणून

ज्ञानी भक्त उपदेशक 61
वर्णन केली आहेत. तसेच आत्मलक्षी प्रकारांतली जी शेकडों गीते सापडली आहेत. ती सर्व
गीते एकत्र करून स्व. इच्छाराम् सं. देसाई च्या, नरसिंह मेहता कृत काव्यसंग्रहात 'शृंगारमाळा'
या शीर्षकाने दिली आहेत.
त्यांची संख्या ५४१ आहे. यांत 'रास' ची जीं पदें होती, ती मी (लेखक स्वतः) : 'रास
सहस्रपदीना समुद्धार' मधे वेगळी काढली आहेत. याखेरीज नंतर मिळालेलीं पदे स्व. देसाई
नी 'न. मे. काव्यसंग्रहाच्या', परिशिष्टात दिली आहेत. माझ्या माहितीत असणाऱ्या अप्रसिद्ध
गीतांची संख्या कमी नाही. इथे आत्मलक्षी प्रकारांतली पदे, भावगीतांतून बाजूला काढायचा
प्रयत्न आहे. ज्यात नरसिंहाची 'प्रतिभा' पहायला मिळते. वियोग आणि संयोग दोन्ही
प्रकारांतला शृंगार यांत वर्णीला आहे. विप्रलंभाचे हे पद-
मारो नाथ न बोले अबोला मरिये रे
हुं क्यम करी वेतुं वियोग ? हवे शुं करिये रे ?
सांभळ सहियर विनवी आ दुःख केम सेहेवाये रे ?
मेली गया मुने मा'वजी मारो जन्मारो क्यम जाये रे ?
शेरडीए सामो मळे तो वाट मरोडी जाये रे,
उंचु जोउं त्यां नीचु जुए मळवाने विमासण थाये रे
मोर मुगुट पीतांबर सोहिये कुंडल झळके कान रे
नरसैयाच्या स्वामी मल्यो रे वहाले, वाह्यां अमारा वान रे
(माझा नाथ (कृष्ण) कांही बोलत नाही, त्याच्या अबोल्यामुळे मरतो आहोत. हा वियोग
कसा सहन करायचा ? आतां करायचे तरी काय ? सख्या ऐक माझी विनंती. हे दुःख कसे
सहन होणार रे ? मला माझा माधव मला सोडून गेला. माझा जन्म कसा जाणार.
(एखाद्या) बोळीत समोर भेटला तर वाट बदलून जातो. मी त्याच्याकडे वर पाहिले तर तो
खाली पहातो (दृष्टीस दृष्टी देत नाही); त्यामुळे भेटायला मला संकोच वाटत आहे. मोर मुगूट
पितांबर शोभतो आहे. कुंडले कानांत झळकत आहेत. नरसिंहाचे स्वामी भेटले. प्रिय कृष्णाने
आमची अब्रू राखली.
शेवटच्या ओळीत संयोगभाव सांगितला आहे. पुढील पदांत संयोगरसांचे सुख वर्णन करीत
आहेत।
वांसलडी वाहाते महारे वहाले सामुं जोयुं रे ।
लटके बांहुडी झाली मारी त्यम मारुं मन मोह्युं रे.
कंठ विलागी वहालजीएने मंदिर मांहे लावी रे ।
मननां मोहन माये महारे, आरती अगर उवारी रे ।

62 नरसी मेहता
प्रेमे घरी बेसारियो में सोवण-पाट ढळावी रे
वहाला केरुं वदन नेहाली। घामकडे हुं चाली रे
गाय दोहिने दूध कढेलुं सरसी शाकर मेलुं रे
भणे नरसैयो पान करे हरि, वलजी उरपर झेलुरे -
(मुरली वाजवीत असताना माझ्या प्रिय कृष्णाने समोर (माझ्याकडे) पाहिले. रसिकपणाने
माझे हात धरले आणि माझे मन मोहून गेले. माझ्या गळ्याला मिठी मारून कृष्णाने मला
मंदिरांत नेले. माझ्या मनांत मोहन राहतो. मी त्याला धुपारती ओवाळली. सुवर्णाचा पाट
सरकवला आणि मोठ्या प्रेमाने मी त्याला हात धरून बसवला. कृष्णाचे मुख मी निरखून
पाहिले आणि गाय हंबरल्यामुळे मी निघाले. गायीला दोहून मी दूध काढले. त्यात चांगली
साखर मिसळली. नरसिंह म्हणतात, हरि पितो आहे. तो वलजी (दूध) मी त्याला माझ्या हृदयात
सामावून घेतले.
वियोगात पण संयोगाच्या आनंदाचा अनुभव -
सुण सजनी सूता मोहे झबकीने जागी
जाण्युं म्हरा वांलाजी ने कंठडे विलागी
अती रंग कीधा, अध रस पीधो
सेजडी उपर थया सतो, वहालो उर पर लीधो, -
सहीसमाणी, म्हारुं स्वरूप न विचारो
नरसैयान्यो स्वामी मारा मंदिरिये पधारो
(ऐक सखी, झोपेतून मी खडबडून उठले. मला कळले. मी माझ्या प्रिय कृष्णाच्या गळ्याला
मिठी मारली आहे. खूप प्रणयरंग केला, ओठांचे अमृत मी प्यायले. शय्येवर असलेल्या
कृष्णाला मी हृदयाशी घेतले. सखी गं, माझ्या त्या स्वरूपाचा विचार करूं नकोस-नरसिंहाचे
स्वामी माझ्या मंदिरांत आले.)
असाच भाव दर्शविणारे -
आंखलडीथी न करूं अळगो, माहारा जीवनप्राण रे
हृदया सरसो भीडी राखुं सामालियो सुजाण रे
रातदिवस म्हाले मंदिरमां, त्यम् म्हारुं मंदिर मोह्युं रे
मवको करीने आगळ आवुं वहाले सामुं जोयुं रे
दुध कढियल घसमस्ती लावुं शाकर सरसुं पीये रे
हार कुसुमनो कंठे घालुं जेम हुं हरखुं हैयेरे
मनगमतो शणगार करिने कर दरपण लई देखाडुं रे

ज्ञानी भक्त उपदेशक 63
भणे नरंसैयो-मान करीने शणगटडो संकोरुं रे
(माझ्या नजरेपासून दूर करणार नाही, तो माझा जीवन प्राण आहे. शहाण्या शामसुंदराला
मी हृदयाशी घट्ट धरुन ठेवीन. रात्रंदिवस तो माझ्या मंदिरांत मौज करतो. तसंतसे माझे मंदीर
मोहून जाते. मुरका मारीत मी पुढे आले. (तर प्रिय कृष्णाने समोर (माझ्याकडे) पाहिले. मी
लगबगीने गरम दूध, झकास साखर घातलेले आणले, आणि कृष्णाने ते प्यायले. फुलांचा हार
त्याच्या गळ्यांत घातला आणि माझे मन आनंदून गेले. मनपसंत शृंगार करून हातांत आरसा
घेऊन त्याला दाखवले, नरसिंह म्हणतात त्याला सन्मान देऊन शृंगार आटपता घेतो.)
६. चांदलानां पद (चंद्र तद्वत सौभाग्य तिलकांची पर्दे)
स्व. इच्छाराम देसाई नी 'शृंगार माळाच्या पदांत' ११ पदांचा समावेश केला आहे. दुसरी
तीन एक नवी पदे माझ्या न. मे. पदांत छापली आहेत. जास्त संख्येत तीं पर्दे नाहीत - जी आहेत
ती बहुतेक वर्णनपद आहेत. तरीपण आत्मलक्षी पदेही सापडतात. जशी-
चांदलो शाहे भ्रगानयणी वालाजी शुं रंगभरय रमिये रेणी
टीली कीधी कुंकुम केरी, झाल्य झबुके काने,
प्रेम धरीने वदन निहाळुं कंठ बळगी का ने रे,
नाना भाव धरुं पियु साथे करती केलीविलास रे,
नरसैयाच्यो स्वामी भले मालियो पूरी मारा मनडाती आसरे
(मृगनयनी चंद्र शोभतो आहे. कृष्णाबरोबर, रात्री आनंदमय क्रीडा करूंया. कुंकवाची
टिकली लावली आहे. कानात कर्णफुले चमचम करताहेत. प्रेमानें कृष्णाकडे पाहतें आणि
कन्हैयाच्या गळ्याला मिठी मारते -१ प्रियकराबरोबर नाना भावनांनी राहते आणि क्रीडा
विलास करते. आनंद झाला नरसिंहाचे स्वामी भेटले. माझ्या मनांतली आशा सफळ झाली.)
“चांदलो घूंघटडामां झलके" ते जोईने पियुंनु मन चलके १ ।
कंठ धरी बेहू बांदालडी रे दरपण मांहे निहातु रे २ ॥
ज्यम ज्यम रीझे शामालियां रे त्यम त्यम संगे भालुं रे
रोजडिए सुंदर वर पामी वामी वेदना भारी रे
नारसियाच्या स्वामी रोज शुहाव्यो, राखिश उर पर धारी रे ३ ॥
(घुंघटातून माझ्या कुंकवाची टिकली चमकते. आणि ती पाहून माझ्या प्रियकराचे मन चळते.
दोन्ही हातांनी गळ्याला मिठी मारून मी आरशात निरखून पहाते. श्यामसुंदरचे जसे जसे मन
रमते, तसतसे त्याच्या बरोबर मी आनंद करते. असा सुंदर स्वामी प्रतिदिन मला भेटतो आणि
माझ्या वेदना कमी होतात. नरसिंहाचे स्वामी रोज मला सौभाग्यदान करताहेत. त्याना हृदयाशी
धरून ठेवीन)

64 नरसी मेहता
हा चांदलो (कुंकुम टिकली) तर सौभाग्यवतीने आपल्या कपाळावर केलेला आहे. परंतु
आकाशातील चंद्राला उद्देशून संबोधन केलेले पहायला मिळते.-
थिर थिर चांदला म करिश वेंणु प्राणजीवन घेर आव्या.
वालि वालि अवतार घरीने पूरण पुण्ये पाम्यां रे
चांदो शाह्य चांदणिये रे, ज्यम सरोवर शोभे वेण्यरे
गोविंदो शोभे गोरणिये, ज्यम हंसागवनी हे त्य रे-
बापहडो पियु पियु करे रे कोयल मधुरी वाशे रे
हुं तुजने वारूं कुरककडा रे, रखे तुं वयण प्रकाशे रे,
शाहार शोहे लेहेरडिये लेहेरे लेहेरतरंगा रे,
नरसियाच्या स्वामी भले मालियो गोपीवर गोविंदा रे ।
(चंद्रा, थांब थांब पहाट करूं नको. माझा प्राणजीवन (कृष्ण) घरी आला आहे. परत परत
जन्म घेऊन पूर्ण पुण्याईने मला हा मिळाला आहे. चंद्र चंद्राणीसह शोभतो आणि सरोवर
वेलवेलीनी. गोविंदा गोपी (राधा) बरोबर शोभतो आणि स्त्रीला हंसगती शोभते-बापैडा पक्षी
'पियुं पियुं' करतो आहे आणि कोकीळा मधुर गात आहे. कोंबड्या मी तुला मना करते आहे.
राहुं दे पहाटेचा प्रकाश (तूं आरवुं नको !) कवी काव्यलहरींनी शोभतात. आणि काव्यलहरी
आनंदतरंगांनी शोभतात. नरसिंहाचे स्वामी गोपीधर गोपाल भेटले, फार आनंद वाटला.'
'इंदू, उतावलो या रखे आकलो' आणि 'हे रहे रे चांदला, मान मागूं' ही यां प्रकारची गीते
आहेत.
हे नीट समजून घेतले पाहिजे की न्याहायच्या वेळी हे परलक्षी वर्णनात्मक गीत आहे, की
या भावांच्या आविष्काराचे हे आत्मलक्षी भावगीत आहे. अशी कोणतीही भेदरेषा नरसिंहाच्या
मनात होती, असे मानायचे कारण नाही. त्यांच्या हृदयातून काव्यवाणीचा ओघ वहातो आणि
त्या त्या वेळी दोन्ही प्रकारच्या, कधी वेगळ्या वेगळ्या, कधी मिश्र अशा काव्यरचना बनत
जातात. व्रजभाषेचे अष्टछाप आणि इतर भक्तकवींच्या मनोगतांतून जसा कीर्तनप्रवाह वाहात
राहिला होता, तसाच प्रकार नरसिंहाच्या बाबतीत पहायला मिळतो. भालण कवींची पदे
पहातांना आपल्याला हा अनुभव जरूर येतो; परंतु एक 'सर्वतंत्र स्वतंत्र' कक्षेचा कवी आहे तर
दुसरा अमूक चौकटीत बांधला गेलेला कवी आहे. हे नक्की सांगू शकतो की दोघांनाही
शास्त्रीय रागांची माहिती आहे, आणि त्या त्या वेळच्या त्या त्या रागांची त्यांना उत्तम समज
आहे.

६ नवनवोन्मेषशाली कवी
नरसिंहाच्या काव्यप्रतिभेचा उत्स्फूर्त आविष्कार कसा होत गेला ते आम्ही मागील प्रकरणांत
सोपे करून सांगितले आहे. ११व्या १२ व्या शतकापासून सुसंस्कारीत भारतीय भाषा
घुसळल्यासारख्या झाल्या आणि सर्व भाषीय साहित्यरचनांना एक प्रकारची गती आली.बंगाल
बिहार, उत्तर प्रदेश, विशाल राजस्थान, गुजरात, मध्यप्रदेश, आणि महाराष्ट्रांत अशा प्रकारच्या
भाषारचना वापरांत येत होत्या. मुख्यतः जैन रचना व्यवस्थित संभाळून ठेवणाऱ्या भांडारांमुळे,
विशाल राजस्थान, गुजराथ च्या रचना मोठ्या प्रमाणात संभाळल्या गेल्या आहेत. दुसऱ्या
ठिकाणी सर्व रचना संभाळल्या गेल्या नाहीत. निरनिराळ्या राजवाड्यांतून, राजाश्रय
मिळालेल्या कवींच्या रचना संग्रहीत केल्या गेल्या, परंतु विदेशी आक्रमणांमुळे जिथे जिथे
सत्तापालट झाला, तिथे तिथे मोठ्या प्रमाणांत साहित्याचा नाश झाला, त्यामुळेच साहित्याची
विपुलता पहायला मिळत नाही. जयदेवांचे गीतगोविंद प्रथम स्थानिक भाषेत होते. आणि नंतर
ते संस्कृत भाषेत संस्कारीत झाले असा अभिप्राय सुप्रसिद्ध भाषातत्त्वज्ञानी डॉ. सुनीतिकुमार
चॅटरजीनीं दिला आहे. १३ व्या शतकांत 'गीतगोविंद' चा व्यापक प्रसार झाला. थोड्या
कालावधीतच उत्कल (आरिसा) पासून तो थेट गुजराथपर्यंत 'गीतगोविंद' चा प्रसार झाला. या
नंतरच्या विद्यापतींच्या रचना, कांही कारणास्तव कां होईना पण जपून ठेवल्या गेल्या. महाराष्ट्रात
साहित्याची जपणूक बऱ्याच प्रमाणांत झाली. महनुभाव संप्रदायाच्या कीर्तन रचना आणि नंतर
वारकरी संप्रदायाचे ज्ञानेश्वर आणि त्यांचे शिष्य नामदेव, या दोघांच्याही रचना सुरक्षित ठेवल्या
गेल्या, उलट गुजराथमध्ये जैन साहित्य सोडून इतर जुन्या रचना जपलेल्या नाहीत. जपणूक
झाली ती लौकिक कथाप्रकारच्या रचनांची जसे असाइतची 'हंसाउली' आणि भीमाची
(सदयवत्सकथा) अशा रचनाची जपणूक जैन भंडारांमुळे झाली. नरसिंह महेतांच्या पण सर्व
रचना संभाळल्या गेल्या असे म्हणायला आपल्यापाशी काही पुरावा नाही. यांच्या जवळच्या
उत्तर समकालीन आणि उत्तरकालीन साहित्यकारांच्या रचनांच्या पोथ्या मिळाल्या आहेत. तर
नरसिंहाच्या त्यांच्या नंतर सव्वाशे दिडशे वर्षांनंतरच्या पोथ्या मिळाल्या आहेत. त्यात फारश्या

66 नरसी मेहता
रचनाही नाहीत. कारण स्पष्ट आहे. यांच्या जीवनकालांत आणि नंतरही लोकांच्या
उपयोगांनुसार, यांच्या रचनांच्या नव्यानव्या नकला केल्या गेल्या आणि जुन्या पोथ्यांची
दरकार राहिली नाही. या नव्या नव्या नकलांमुळेच, नरसिंहाच्या रचना अजूनपर्यंत बऱ्याच अंशी
सुलभतेने उपलब्ध आहेत. या रचनांमधे नरसिंहाच्या अद्भुत कवी प्रतिभेचे सहज दर्शन होते.
नरसिंह भक्त होते.भालण कवीप्रमाणे त्यांचे कवित्व आगंतुक नव्हते, परंतु सहज होते.
यांच्या अनेक पदांमधे लिहितां लिहीतां ते, त्या त्या प्रसंगात सहभागी झाल्याचे आढळून येते.
हे त्यांच्या उत्कट तन्मयतेचे द्योतक आहे.तसे पाहिले तर नरसिंहाचा मुळपिंड भक्तकवीचाआहे
आणि कवी असल्यामुळे यांचा स्वाभाविक कल ‘रसा’ कडे आहे. यांच्या काव्यांत सहजपणा
आहे. परिश्रम नाहीत. रस आणि अलंकार यांच्या व्यवस्थित मांडणीचा, यांनी विचार केला
नाही ते स्वाभाविकपणेच, यांच्या काव्यांत येतात. शृंगाररसाचे तर नरसिंह स्वामीच आहेत.
श्रीकृष्णलीलेच्या काव्यांत त्यांनी विप्रलंभ आणि संयोग या प्रकारांची रेलचेल केली आहे.
विप्रलंभ शृंगारांत नायकाच्या गैरहजेरीतला वियोग आणि त्याच्या हजेरीत ही वियोग तर
संयोग शृंगारांत नायकाच्या प्रत्यक्ष हजेरीत पण संयोगाचा आनंद आणि गैरहजेरीत पण
संयोगाचा आनंद असे चारी प्रकार त्यांनी वर्णिले आहेत. इतर रसांपैकीं हास्य ‘करुण’ अद्भुत
बीभत्स आणि शांत हे रस त्यांनी प्रसंगोपात वर्णन केलें आहेत. हास्य हे खरे आहे कीं नरसिंहाना
‘हास्य’ रसाची तशी कुठेही जरुर वाटली नाही. क्वचित असा एखादा प्रसंग त्यानी हस्तगत
केला आहे.
भोळा भोळा शंभु तमने विश्व वरवाणे रे
मूळनी वातो तमारी कोई नव जाणे रे ।
जोगिंद्रपणु शिवजी ने तमारूं जाप्युं रे
जयमां घालीने शिवजी क्यांथी तमे आणि रे ?
पीळी पटोळी ने अंगे छे गोरी रे
सीदने छुपावो शिवजी छती थई छे चोरी रे
ना रे मानो तो शिवजी जराओं छोडो वुं रे
जटा माथी बीकले तो करी ना बोलवुं रे
भभुन चोळीत शिवाजी वाल्यां आडा आकरे
एक एवा लक्षणे पाणी न पाऊं टाक रे
आंकडो धंतुरो शिवजी विजयाना भोगीरे
महेता नरसेंयाने स्वामीना तमे जूना छो जोगी रे
(शंकर मोठे भोळे म्हणून सर्व जग तुमची स्तुती करते. पण मुळांतली गोष्ट काय आहे हे

नवनवोन्मेषशाली कवी 67
कोणालाच ठाऊक नाही. शंकरा, तुमचे योगीपण मला कळले आहे. तुमच्या जटांत घालून हे
तुम्ही कुठून आणले आहे ? कोणी आपल्या मागे घालून जाणते, कोणी हाताने धरून आणते,
तुम्ही शंकरा, डोक्यात घालून ही कुठून आणलीत. पिवळी पटोळी साडी नेसली आहे आणि
गोरी आहे, कशासाठी लपवता अहात शंकरा. तुमची चोरी तर उघडकीस आली आहे. तुम्ही
मानीत नसाल शंकरा, तर तुमच्या जप मी सोडतो, जटांमधून निघेल तर या पुढे मी तुमच्याशी
बोलणार नाही. (मानणार नाही). भस्म चोळून शंकरा तुम्ही अगदी कमाल केलीत. अशा तऱ्हेच्या
तुमच्या लक्षणामुळे तुम्हाला एक टांकभर पाणी सुद्धा मी पाजणार नाही. चिमटा धत्तुरो ठेवणारे
तुम्ही शंकरा, यशस्वितेचे तुम्ही भोगी आहात. नरसिंह महेतांच्या स्वामीचे तुम्ही जुने योगी
आहात.
करुण
नायकाच्या अगर नायिकेच्या तसेच नातेवाईकांच्या अगर संबंधिताच्या मृत्यूमुळे जे
वातावरण निर्माण होते. त्यात करुण रस मूर्त होऊ शकतो. विरहाची तीव्रता नसावी आणि
मीलनाचा योग यावा तिथही करुण रसाची आशा करणे बरोबर नाही. म्हणून नरसिंहाच्या
रचनामध्ये करूण रसाची आशा करणे बरोबर नाही. एकाच प्रसंगात करुणरसाची शक्यता
आहे. जिथे नायक जगांत आहे पण वियोग कायमचा आहे. गोपींना कायमचे सोडून श्रीकृष्ण
मथुरेला राहू लागले तो प्रसंग गोपींचे सांत्वन करायला श्रीकृष्णांनी उद्धवाला पाठवले तेव्हा
गोपींनी जो 'निरोप' पाठवला आहे त्यांत करुणरस मूर्त झाला आहे.
आधव कहेजो रे हरिने एट्सुं रे के अमने तमारो आधार.
विखंडा पाईने रे वाहरी जी शे न गया रे के दुख देखाइयां दीनदयाळ
दुखडानी दाझी रे ओधव देह केम वले हरि विना हार्ळी हड्डा मोह
रे वेह तण भडका रे ओधव, बेसमे रे के बळवंत आवई झाले बाहे
माहरा मन विशे रे हरिनी दास छु रे के घणां तमो साधो मानव सार
के जीवो तेने जोवा आवज़ा रे के मुआ पछी ले जो रे संभाल
के साधुवे कळावीने रे ओधव, आविया रे मथुरा नगरानी मोझारय
गोपीजन नित्ये रे नरसैया स्वामीने कहिये रे के नयणे वहे आंसुडानी धार
(उद्धवा, हरिला एवढेच सांगा) की आम्हाला तुमचा आधार आहे. प्रिय कृष्णा, तूं अलग
झालेला अनुभवून आमचे जीवनच संपल्यासारखे झाले, (हरीला सांगा) की दीनदयाळा तूं
आम्हाला दुःख दिले आहेस. उद्धवा, दुखावल्या गेलेलो आम्ही करपून गेलो आहोत. देहाची
कशी स्थिती झाली आहे. (त्याला सांगा) की हरीशिवाय हृदयांत होळी पेटली आहे. उद्धवा
सांगा की जखमेत नुसता भडका उडत आहे, बलवंता (हरी) येईल आमचा हात घर आणि

68 नरसी मेहता
आम्हाला उल्लसित कर. मी हरीची दासी आहे. हीच भावना माझ्या मनात आहे रे, तुम्ही मानव
जन्माचे कल्याण खुशाल भरपूर साधीत रहा सांगा तुझ्या दर्शनासाठी जीवित आहेत. त्यांना
भेटायला ये आणि नाहीतर सांगा मेल्यावर सांभाळ कर. उद्धवा त्यांना सांगा साधु माणसाला
इकडे वळवून तुम्ही मथुरा नगरांत मौज करायला गेलात. नरसिंहाच्या स्वामीना सांगा गोपीच्या
डोळ्यातुन सतत आसंवांची धार वहात आहे.)
नरसिंहानी आत्मचरित्रपर काव्यांत करुणतेचा मामुली स्पर्श असलेले अनेक प्रसंग वर्णन
केले आहेत. जसे मामेरू काव्यांत पित्याच्या गरीबीचे मुलीने केलेले वर्णन विवाह काव्यांत
दीक्षित गोर जुनागडला येऊन सामळदासांची सगाई जमवून आल्याची बातमी सांगताना
आणि मदन महेता त्यांची पत्नी दोघेही धरणीवर कोसळतात तिथे मदनमहेताच्या पत्निने
केलेला पश्चात्ताप दीक्षित गोर ने लग्नाची निमंत्रणपत्रिका देतांच माणेक महेतांचे लग्न कसे
पार पडेल त्याचे दुःख निरनिराळ्या प्रसंगी सहाय्य करण्यासाठी नरसिंहानी केलेली
काकुळतीची प्रार्थना आणि सुदाम चरित्रात त्याच्या पत्नीने सुदामाला दिलेली प्रेरणा हे ते प्रसंग
आहेत. या प्रसंगात करुण रस नाही म्हटलं तरी चालेल फक्त औत्सुक्य ग्लानी अशासारखे
मनांत उभरलेले भावच आहेत.
अद्भुत - आत्मचरित्रपर काव्यांत थोड्या अधिक उच्च कक्षेने, हा रस व्यवस्थित दिलेला
आहे. अर्थात कुठेही या रसासाठी खास प्रयत्न केलेला नाही.
बीभत्स - वीर रौद्र आणि भयानक रसांच्या परिणामातूनच बीभत्स रस (पाहून शहारे येतील
असे घाणेरडे चित्र) मूर्त होतो. नरसिंहाच्या रचनांत असा कोणता युद्धप्रसंग शक्य झालाच
नाही. 'बीभत्स' रसाचे उदाहरण म्हणून स्वीकाराायचे झाल्यास असे एकच पद मिळते. यांत
रूपक आणि अतिशयोक्ति या दोन्ही अलंकारांचा स्पर्श झाल्यामुळे बिभत्सता थोड्या प्रमाणांत
मागे पडते (झाकली जाते) या पदांत मृत्यू पावलेल्या माणसांचे अंतीम चित्रण देण्यांत आले
आहे.
बाळा रे वदनी पालखी, जोतां वनिताने थाय उलास
नाहीधोईने पढियारे, तिलक कीधां भाल
वरना जानैयां शोभी रह्यां रे, माथे नारव्यां छे अबीर गुलाल
लीला ते वासंती पालखी रे, तेना उचकनारा चार
माथे ते बांध्या भीना पोतियांरे मोठे रामनाम पोकार
चोरी ते बोधी चोकमां रे, छाणो ते लाव्या जाय
गोलपपडी ते देखे कुतरां रे ते तो मनमां घणु मलकाय
बाळा रे आगळ चाले लाकडां रे पाछल चाले लाहाय

नवनवोन्मेषशाली कवी 69
जमायी तो चाल्या सासरे, रे एने सासुने हरख न माय.
तोरणे तनखां डडियां रे, मांडवे लागी लार
उठ रे सासु तुं शंखणी रे, तोरो जमाई आव्या बहार,
पंधरसे पहेरामणी रे मसाणां नामनु गाम
लालबाईनी दिकरी रे, चित्ताकुवरी एनु नाम
जमायी तो रह्या सासरे रे, जानइयां आव्यां घेर
टको पैसो सर्वे खायी गयारे, विवाह कीधो छे रूडी पेर
बार घडा बार कोंडियां रे, उपर पैसो मेलो शेक
जई ने कहो एने बापने रे, हवे ताणीने मेलो पोरू
जीवने जमडा लेई गयां रे, देहीने कीधी ये हाल
नरसैयान्यो स्वामी मल्यो रे, ते तो उतरिया भवपार
(बालिकेच्या पतीची पालखी पाहून वनितेला (मृत्युदेवतेला) आनंद वाटला. स्वच्छ
आंघोळ घालून त्याला झोपवला आणि कपाळावर टिळा लावला. वराकडची वऱ्हाडी माणसे
सुंदर दिसत आहेत. त्यांनी डोक्यावर अबीर गुलाल लावला आहे. हिरव्या बांबूची पालखी
आहे आणि उचलणारे चौघे आहेत त्यांच्या डोक्याला रुमाल बांधलेले आहेत आणि ते मुखाने
रामनाम उच्चारित आहेत चौघांत मंडप घातला आहे. जाळण्यासाठी गोवऱ्या आणल्या आहेत.
गोलपापड्या पाहून कुत्र्यांच्या तोंडाला पाणी सुटले आहे. नवऱ्यामुलापुढे लाकडें चालली
आहेत, पाठीकडून निखारे चलले आहेत. जावयी सासरी चालला आहे, आणि याच्या सासूचा
आनंद पोटात मावेनासा झाला आहे. मांडवाच्या तोरणाशीं ठिणग्या उडत आहेत. आणि
मांडवात लांब रांग लागली आहे. (माणसांची) अग शंखीणी सासु उठ, तुझा जावयी बाहेर
आला आहे. स्मशान नावाच्या गावांत १५ लोकांना पोशाख घालायचे आहेत. लालबाईची
(अग्नीची) मुलगी आहे. तिचे नाव 'चिताकुवरी' आहे. अरे जावई राहिला सासरी, त्यांचे वऱ्हाड
घरी परतले. पैसे टक्के, सर्वजण खाऊन गेले. विवाह उत्तम तऱ्हेने केला.
बारा घडे आणि बारा पणत्यांवर रोख पैसे ठेवले. त्यांच्या बापाला आतां सांगा, 'भरपूर
रडून घे.' यमदूत जीवन घेऊन गेले आणि शरीराची ही स्थिती केली. नरसिंहाचे स्वामी भेटलें
आणि ते भवपार झाले.
शांत - शांत 'रसाला स्वतंत्ररस' म्हणून स्वीकारायचे असेल, तर नरसिंहाची जी भक्ती
ज्ञानाचीं पदे आहेत, त्यातील 'संसाराबद्दलची अनासक्ति' ची जी पदें आहेत. त्यांच्या समावेश
शांत रसात होऊं शकेल.
घडपण केणे मोकल्युं, जाण्युं जोबन रहे सौ काळ

70 नरसी मेहता
उमरा तो डुंगरा थया रे, पादर थयां परदेस
गोळी तो गंगा थई रे, अंगे उजळा थया छे केश
न होतुं जोइतुं ने शीद आवियुं रे न होती जोई ती तारी वाट
घरांमांथी हलवां थयां रे, एनी खुणे हळाओ ने खाट
नव नाडी जुजवी पडी ने आवी पोहो च्चो काळ,
बैरां छोकरां फट्फट् करे रे, नाना बालक दे छे गाळ
(म्हातारपण कोणी पाठवले ? वाटत होतें सदा सर्वकाळ तारुण्य राहील - उंबरठा,
डोंगरासारखा वाटायला लागला; आणि गावाची सरहद्द परदेशासारखी झाली. पाण्याचा माठ
गंगेसारखा वाटायला लागला आणि अंगावरचे सारे केस पांढरे झाले. नको होते ते कशाकरतां
आलें ? मी तुझी वाट पाहिली नव्हती. घरांत कांही मान राहिला नाही. याची खाट कोपऱ्यात
हलवा (असा अपमान होऊ लागला) नऊ नाड्या विभक्त झाल्या आणि काळ येऊन पोचला
बायका पोरे तिरस्कार करू लागली. छोटी मुले (सुद्धा) शिव्या देऊं लागली) 'नरसिंहाची'
भक्तीनो उपदेश आपनारां झांन नुं महत्व गानारां तसेच रझळती राडना रडवडतां छोकरां
जुवानीने दहाडा रे हरिने जाण्या नहि- यमुनना घेला रे, आवरदा तो वही गई - वगैरे पदे शांत
रसाची उदाहरणे म्हणतां येतील.
अलंकार - अर्थपूर्ण अलंकारांबद्दल बोलावयाचे झाल्यास, उपमा, उत्प्रेक्षा रुपक,
अतिशयोक्ति, प्रतीक, व्यतिरेक, अप्रस्तुतप्रशंसा असे अलंकार सहज सहज उपयोगांत आले
आहेत. नरसिंहाच्या आत्मचरित्रपर काव्यांत स्वभावोक्ति सूचकपणे वर्णिली आहे. नरसिंहाचे
हे वैशिष्ठ आहे. की शब्दालंकारामध्ये पण ते आंतरिक प्रास मिळवतात. ही एक सिध्दीच
म्हणावी लागेल. जयदेवांच्या गीतगोविंद मधे आणि नामदेवांच्या अभंगात सहजपणाने
वापरांत आलेला प्रकार नरसिंहानी तेवढ्याच स्वाभाविकपणे आत्मसात केलेला पाहायला
मिळतो. प्रत्येक ओळीच्या अर्ध्या भागातला प्रास सर्व पदांत ओवल्यासारखा ठेवला असलेली
पदेपण पहावयाला मिळतात. दोन्ही प्रकारची उदाहरणे या पूर्वीच दिली गेली आहेत. केसर
भीना कहानजी, कुसुंमे भीनी नार, सुरत शोभागी शामला सहको यश गाय अशा पदामंधे
वर्णाची साखरपुडाही झालेला दिसतो.
गरबीओ- (स्त्रियांची फेर धरून गाणी)
इ. स. १६६९ चे एक हस्तलिखित मिळाले आहे. या हस्तलिखितांत भाणदास नावाच्या
गरबीकाराने (गरबी गीते लिहिणारा) रचलेल्या जवळ जवळ ८० रचना, त्याच्या भावाच्या
हस्ताक्षरांत, सापडल्या आहेत. त्याने या वर्णनात्मक प्रकारच्या गेय रचनाना 'गरबुं' असें नाव
दिले आहे, विशेष करून आश्विनांतल्या नवरात्र उत्सवांत देवी (माता) ला उद्देशून, या प्रकारच्या

‘नवनवोन्मेषशाली कवी 71
गेय रचना, स्त्रीपुरुष, किंवा केवळ स्त्रीया अगर केवळ पुरुष, समूहरूपांत, नृत्य आविष्कारांत
गोलाकार फिरतात, आणि, म्हणतात. भाणदासानंतर लवकरच उदयास आलेल्या
अहमदाबादच्या वल्लभधोळांच्या आणि अन्य गायकांच्या अशा प्रकारच्या रचना, गुजराती
साहित्यांत खूपच प्रसिद्ध आहेत.
१९ साव्या शतकाच्या पूर्वार्धात उदयास आलेल्या चाणोद-डभोई च्या, सुप्रसिद्ध भक्तकवी
दयारामानी पण, वर्णनात्मक प्रकारांत मोडणा-या असंख्य गरबा रचना रचल्या आहेत. परंतु
कांही आत्मलक्षी प्रकारांच्या मर्यादित ओळींच्या गरबी रचनांतच त्यांचे वैशिष्ट्य आहे. गरबी
असो की गरबा समूहनृत्याचा हा गेय प्रकार आहे. सामान्यपणे मधोमध दिव्यांची मांडणी
करून- म्हणजे गरबी मांडून- त्यांच्या भोवती गोल गोल फिरता फिरतां या रचना गायच्या
असतात. कांही गरब्यांच्या प्रकारांत, कच्च्या मातीच्या छिद्रे असलेल्या घड्यांत, पेटल्या पणत्या
ठेवून, ते घडे डोक्यावर घेऊन स्त्रीया, समूहनृत्यांत भाग घेतात. ज्या समूहनृत्यांत आत्मलक्षी
पदें गायली जातात, त्याना ‘गरबी’ म्हणतात- आणि ज्यांत परलक्षी गीते गायली जातात त्यांना
‘गरबा’ म्हणतात. राससहस्रपदी ना समुद्धार काव्यसंग्रहांत
दिलेल्या आणि न. मे. काव्यसंग्रहांत सापडलेल्या खालील रचना त्यांचा एक नमुना आहे.
वहाला मारा, वृंदाक्यन रे चोक्य के विहिला पधारजो
गोकूल ग्रामतणी व्रजनारय के, वेगी बोलाकजो रे लोल- (१)
अम्हेने रास रम्याना कोडके नाथ- संगि बेवडीरे बोल
लेवा मुखडाना मकरंद के, म्यली तेवतेवडी रे लोल- (२)
कडो वंसीक्टने चोक के कुंज शोषा घणी रे लोल,
कहुं जमुनाजीनुं तीर के तटि रलियामणी रे लोल (३)
यलिओ व्रजवनितानो साथ के, टाळी दिई हाय श्युं रे लोल (४)
फरतां गान करें व्रजनार के वचमां बालमो रे लोल,
कडी शरदपुनमनी रात्य के सुंदर सोहामणी रे लोक (५)
जोवा मलिया चौद लोक के इंद्र तिहां आविया रे लोल
कडां पारिजातना पुष्पि के प्रभुनीं बधाविया रे लोल- (६)
ब्रम्हारुद्र परि एनुं ध्यान के पार पामे नहि रे लोल
ब्रम्हा रुद्र परि एनुं ध्यान के पार पामे नही रे लोल
नाथे नरसैयो सुख जोई के लीला नामनी रे लोल- (७)
(माझ्या प्रिय कृष्णा, वृंदावनांत अवश्य, आणि लौकर या. गोकुळ गावच्या गोपिंना
ताबडतोब बोलावुन घे(१) कृष्णाबरोबर जोडीने रास क्रीडा करायची आम्हाला मोठी हौस

72 नरसी मेहता
आहे. त्याच्या मुखांतील मध घेण्यासाठी आम्ही जशा होतो तशाच आलों (२) बांबुच्या
वनातला चौक आणि कुजवनाची शोभा अपार आहे. यमुनेचा काठ, आणि तीर शोभायमान
आहे (३) गोकुळच्या नारींची साथ मिळाली- हातानी काय टाळी देताहेत. (वाः वाः) मदन
मानिनीची मिठी पडली. काय कोमल हात आहेत. (४)
गोल फिरत व्रजनारी गात आहेत, मध्ये प्रियकर (कृष्ण) आहे. शरद पौर्णिमेची सुंदर रात्र
आहे. (५) ही रास पहायला चौदा भुवनें, आणि इंद्र तिथे एकत्र झाले. सुंदर अशा
पारिजातकांच्या फुलांनी, कृष्णाचें त्यांनी स्वागत केले. (६) ब्रम्हा, रुद्र यांचे ध्यान करतात, पण
त्यांना याचा पार लागत नाही- या लीलानाथाचें (कृष्ण भगवानाचें) दर्शन करून नरसिंह
(आनंदाने) नाचूं लागतात (७)
आम्ही पूर्वी सांगितले आहे कीं नरसिंह महेतांचे कितीतरी साहित्य अजुनही अप्रसिध्द
आहे. त्या अप्रसिध्द रचनांतून, वरील, शुध्द गेय रचनेसारखी, समूहनृत्याला अनुरूप, अशी
गरबी, सापडली आहेः-
“शरद निशाए श्री महाराज के वनमां आविया रे, लोल-
मध निशाए वगाडी वेण के गोपिका चालियां रे- लोल १
श्रवणे सुणी मोरलीनो नाद के गोपी व्याकुल थयां रे- लोल
जे ज्यम हुंता पोताने धाम के, ते त्यम नीसर्यां रे - लोल
जुए नैणांभरी भरी नार के, गोपिका सुकोमली रे - लोल ३
वचन बोल्या श्रीममहाराज के कोहो केम आवियां रे- लोल
वलती बोली व्रजनी नार के तम आसरे आवियां रे- लोल - ४
रंगभर रास रमाडो नाथ के, शरद सोहामणी रे लोल,
उग्यो सोल कलानो चंद्र के अति रलियामणो रे- लोल ५
पूरण प्रीत जोई परब्रम्ह क रुहिया भीडीया रे लोल
------रे लोल- ६
वाजे ताल परवाज ने झांझ के वेणा वांसली रे, लोल
नाचे नरहरी नंदकुमार के गोपिका सहुं मली रे लोल- ७
चौकमां फरती व्रजनी नार के, वचे राधा- हरि रे लोल,
नव सत सजिया छे शणगार के पालव घुघरी रे लोल ८
हमची ले हरिजीनी साथ के ताली ले हाथमां रे लोल
नाचे नटवर मदनगोपाळ के युवतीनां साथमां रे लोल- ९
अंतरिख देवता रहीने जोय के पुष्पे वधावता रे लोल

नवनवोन्मेषशाली कवी 73
रूपे रुंडो नरसैयानो नाथ के मनमे भावना रे लोल- १०
(या शरद रात्रीं श्री महाराज (कृष्णभगवान) वनांत आले. मध्यरात्री - मुरली वाजवली आणि
गोपिका निघाल्या (१) कानानी मुरलीचा आवाज ऐकला आणि गोपिका व्याकुळ झाल्या,
स्वतःच्या घरीं, त्या ज्या स्थितीत होत्या, त्याच स्थितीत, त्या बाहेर पडल्या (२) पूर्णानंद
परब्रम्हाला पाहिलें आणि शुध्दबुध्द हरपून गेली, सुकोमल गोपिका डोळे भरभरून पहातच
राहिल्या- (३) श्री महाराज (कृष्णभगवान) म्हणाले सांगा, कां आलांत ? उलट बोलीने
गोकुळच्या नारी म्हणाल्या “तुमचा आधार, म्हणून आलो” (४) शरदऋतू मोठा रमणीय, नाथ,
आनंद पूर्ण क्रीडा करवा.” १६ कलांनी परिपूर्ण चंद्र उगवला आहे. तो फारच सुंदर दिसंत
आहे.(५) गोपिकांची पूर्ण प्रीती पाहून परब्रम्ह श्रीकृष्णांनी त्याना हृदयाशीं धरले- (६) (मधली
ओळ नाही)
टाळ, पखवाज, झांज, वेणु, मुरली- वाजत आहेत. नरहरी नंदकुमार, गोपिका सर्व मिळून
नाचत आहेत- (७) चौकांत गोपिका फिरत आहेत (गोलाकार) आणि राधाकृष्ण मध्यें आहेत.
घुंघरे- साड्यांचे पदर एकंदरीत १६ शृंगार करून सारे सजले आहेत (८) हरीच्या बरोबर
आम्ही टाळी देतो, आमची टाळी हातावर घे. नटवर मदनगोपाल, युवतीना बरोबर घेऊन नाचत
आहे (९) अंतरीक्षांतून देवता पहात आहेत आणि फुलें उधळीत आहेत. रूपाने नरसिंहाचा
स्वामी सुंदर आहे. मनांत प्रेमभावना आहेत)
या पूर्वीच्या गरबीत ‘रास रम्याना कोड’ ची गोष्ट आहे तर या गरबी गीतांत ‘रास रमाडो’
(क्रीडा करवा) च्या बरोबर ‘हमची ले हरीजीनी साथ (हरीच्या बरोबर आमची साथ घे) अशी,
रास आणि ‘हमची’ दोन्ही सूचना आहेत. स्त्रीपुरुष एकत्र जमून समूह नृत्य करतात, तेव्हां हमची
(आमच्या) टाळीचा ताल घे, असे खूप सुचकतेने म्हटले आहे. एक तिसरी ‘गरबी’ पण मिळाली
आहे. ती पण अजून अप्रसिध्द आहे.
“रुडो आव्यो आसो मास के नवरंग शरद भली रे लोल
गरबे रमे श्री गोकुलनाथ के संग गोपी बनी रे लोल - १
पलक्ट वाली के पावडीए चडो रे लोल
प्रभुजीने कुंडल झलके कान के मुगट हीरे जडो रे लोल- २
वा'लो मारो वाहे मधुरो वांस के गोपी सहु सांभळे रे लोल
अबला नाहानी मोटी नार के सहु टोले मले रे लाल- ३
पेहेरां चरणां ने वली चरी के चाली फसमसे रें लोल
पेहारा मोतीना शणगाट के मेहेला- मन हसे रे लोल- ४
मस्तक लीधां महीना पाट के चतुरु चालती रे लोल

74 नरसी मेहता
अमरीत वेणने चंचलनेत्र के प्रभुने निहालती रे लोल ५
आव्यां बंसीवटने चोक के रमवा नाथ शुंरे लोल
वा'ले मारे बलवंत भीडी बाथ के कोमल हाथ शुं रे लोल -६
कडी रमत रमे रंगीलो के राधा रस भरां रे लोल
ताहां तो थई रह्यो थेहिकार के वागे घुघरी रे लोल- ७
(रमणीय, आश्विन मास आला. नवरंगी शरद ऋतू मस्त वाटतो आहे. श्री गोकुलनाथ गरबा
खेळत आहे, बरोबर गोपी आहेत- १) प्रभु (कृष्ण) ने पितांबराचा शेव बांधला आणि पायांत
खडावा चढवल्या. कृष्णप्रभूच्या कानांत कुंडले झळकत आहेत, आणि मुगुटांत हिरे जडवलेले
आहेत- (२) प्रिय कृष्ण मधुर मुरली वाजवत आहे आणि सर्व गोपी ऐकत आहेत, लहान, मोठ्या
सर्व अबला नारी, मेळाव्यांत सामील झाल्या आहेत. (३) कोणी घागरा (परकर) नेसल्या, कोणी
रेशमी चोळ्या घातल्या. मोत्यांचे दागिने घालून सजल्या. त्यांचे आनंद पूर्ण मन हसत होते.
(४) हृदयाची हंडी डोक्यावर घेऊन, चतुर स्त्री चालु लागली. चंचल नेत्रांनी अमृत पूर्ण बांसरी
आणि कृष्णप्रभुला पहात राहीली (५) बांबूंच्या बनांतल्या चौकांत, कृष्णनाथाबरोबर क्रीडा
करण्यासाठी गोपी आल्या, माझा प्रिय बलशाली कृष्ण त्यांना भेटला, कवेढे कोमल हात (६)
सुंदर क्रीडेत रंगेल रसीक कृष्ण रमला आणि राधा रसमय झाली. तितक्यात तिथे थै थै आवाज,
आणि घुंगरांचा झणकार दुमदुमला. (७)
या गरबीची सोडून दिलेली दोन कडवी वाहाला मारा वृंदवन रे चोक' या गरबी गीताच्या
शेवटच्या दोन कडव्यांशी साम्य असणारी आहेत. अश्विन महिन्यांत श्री गोकुळ नाथ आणि
गोपी गरबी खेळतात अर्थात् गरबा प्रकारातले समूहनृत्य करतात, हे या गरबी गीतांत, कवीला,
सांगायचे आहे. पांचशे वर्षांपासून गुजरात, सौराष्ट्र भूमीवर 'गरबा' प्रकारचे समूहनृत्य
अस्तित्वांत होते, या धारणेला, दुजोरा मिळतो आहे आणि तो पण 'नरसिंहांच्या काव्यवाणींत'.

६ उपसंहार

आतांपर्यंत एक गोष्ट सहज स्पष्ट झाली आहे, की प्राकृत- अपभ्रंशांचे युग संपले होते
आणि गुजरात सौराष्ट्राच्या भुमिवर लोकभाषानी आधुनिक स्वरूपाची विकासाची पावले
टाकायला सुरवात केली होती. या काळाच्या प्रारंभीच नरसिंह महेतांचा जीवन काळ सुरू
झाला होता. त्यांनी आपल्या जीवनाची रुपरेषा ठरवून, प्रभूचा भक्त म्हणून श्रीकृष्णांच्या लीला
वर्णन करण्यावर आपली दृष्टी केंद्रित केली. यांच्या आत्मचरित्रपर काव्यांत, अनेक
चमत्कारपूर्ण घटना यांनी वर्णिल्या आहेत. त्यावरून त्यांनी भक्त म्हणून परमतत्त्व परमात्म्याच्या
चरणी मस्तक ठेवून कशा रितीने जीवन निर्वाहाचा प्रयल केला होता हे पहायला मिळते.
त्यांच्या काव्यांत चमत्कारपूर्ण घटनांमागे कोणती किल्ली होती, ते ही त्यांनी विशद केले आहे.
त्यांचे ‘ दीव्य चक्षू ’ म्हणजे सामान्य भाषेत त्यांची कवी प्रतिभा चमत्कारपूर्ण घटनांचे वर्णन
म्हणजे त्यांच्या कवीप्रतिभेचे सर्जनच. त्या काळांत भारतांतील ब-याच भागांवर मुस्लिमांचे
आधिपत्य होते आणि भारतीय लोक एकप्रकारचे असहाय्य जीवन अनुभवतीत होते. लोकांना
धर्म आणि ईश्वराभक्ती ठेवण्यासाठी, वैष्णव भक्तीचे आचार्य संत, महंत, आणि भक्त मोठ्या
प्रमाणांत प्रयलशील होते. या परंपरेचा अनुभव, आपल्याला नरसिंह महेतांच्या काव्यकृतींत
येतो. यांच्या पुढें, भागवत पुराण, गीता, जयदेवांचे गीतगोविंद वगैरे वैष्णव धर्माशीं मिळते
जुळते साहित्य तर होतेंच, त्याशिवाय नामदेव आणि कबिरांचे साहित्य होते. नरसिंहांच्या
उत्कट कवीप्रतिभेने, त्यांतून प्रेरणा घेतली आणि गुजराती भाषेच्या चरणांशी तिच्या साहित्य
इतिहासातील, विस्तृत पदसमूह, खेळत ठेवला.
त्यांच्या जीवनाच्या आरंभीच आपण पाहीले की त्यांच्याबद्दल ऐकून, लहान थोर हरिभक्त
तळाजाला, त्यांच्याकडे येत असत. त्यांच्या भावा, भावजयीला ही गोष्ट आपतीच वाटे.
परिणामी, नरसिंहांनी गृहत्याग केला. नंतर भक्तिसाहित्याच्या परिचयामुळे भगवत गुणानुवाद,
काव्यांत उतरवायचा त्यांना नाद लागला आणि तोच त्यांचा आधार ठरला. संत अभ्यागताना
त्यांच्याकडून सन्मान मिळत असावा असे यात्रेकरूंच्या ‘हुंडी’ घटनेवरून वाटते. नरसिंहाच्या

76 नरसी मेहता
घरी जी जी मंगल कार्ये झाली, तीं कोणत्या ना कोणत्या प्रकारें, उत्तम प्रकारे पार पडली. त्या
मागे ईश्वर कृपा नियामक मानून नरसिंहांनी गीतेतला अनन्य भगवत् शरणाचा सिद्धांत
आचरणांत आणला. आजच्या २० व्या शतकांतल्या युगांत, या प्रकारची भगवत- शरण-
भावना बुध्दिवादी लोकांच्या गळी उतरणे शक्य नाही. तरीपण संकट येते, आणि सर्व उपाय
हरतात, म्हणून अत्यंत नैराश्य येते, तेव्हां अनन्य शरण भावना काय असेल, त्याचा विचार येऊ
शकतो.
'वैष्णव जन तो तेने कहिये, जे पीड पाई जाणे रे' - अशा राष्ट्रीय पातळीवरील भक्तिगीतांत
वैष्णव भक्तांची जी व्याख्या दिली आहे ती, नरसिंहांच्या स्वानुभवांचा 'परिपाक' आहे. असे
जीवन मानव मात्रांना जरुरी आहे असा सारांश हे पद रुजु करीत आहे.
नरसिंहांपासून सुरु झालेले भारताचे हे युग भक्ती चे होते. विशाल भक्तिसाहित्य निर्माण
करून भारतांतील अनेक भागांत, ३०० वर्षांपर्यंत, भक्तीप्रवृत्तिद्वारे दीन दुःखींत लोकांना नरसिंह
दिलासा देणारे ठरले. राष्ट्रीय जीवनाला उदात्त बनवण्यासाठी ज्या निरनिराळ्या तत्त्वांची जरुर
असते. त्यामध्ये अनासक्तिपूर्वक भगवानाप्रित्यर्थ अनन्य शरणभावना हेंही आदरणीय तत्त्व
आहे, असे नरसिंह मेहतानी व्यतित केलेल्या जीवनावरून लक्षात येते. असा एक महान भक्त
कवी गुजरात सौराष्ट्राच्या भुमीला विभुषित करून गेला, ही या भूमीची धन्यता आहे. याच
भुमीने आपले जीवन म्हणजे मूर्तिमंत 'अनन्यशरणभावना' करुन टाकले. अनासक्त योगी,
कर्मनिष्ठ, गांधीजीना जन्म दिला. नरसिंह महेता पण गांधीजींच्या जीवनांत एक आदर्श रूप
होते.