अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

[ १२ ]
४१ अजीर्णरोगाध्याये—
पृ० श्लो० ।
” अजीर्णलक्षणम् ... .. २५६—१
” तच्छिकित्सा ... ... ... २५७—३
४२ अतीसाराध्याये—
” वाताद्यतीसारलक्षणचिकित्सितम्... २५८—१
” पित्तातिसारचिकित्सा ... ... २६०—१२
” श्लेष्मातिसारचिकित्सा ... ... २६०—१५
” आमसन्निपातद्वन्द्वजातिसारचिकित्साः २६१—१८
४३ शूलरोगाध्याये—
” पञ्चविधशूलनिदानलक्षणानि ... २६१—१
” सौभिद्यविबन्धचिकित्साः ... २६३—७
४४ उदावर्त्तरोगाध्याये—
” उदावर्त्तलक्षणचिकित्सितम् ... २६५—१
४५ प्रस्कन्नरोगाध्याये—
” प्रस्कन्नरोगलक्षणचिकित्सितम् ... २६६—१
४६ कृमिकोष्ठाध्याये—
” कृमिकोष्ठनिदानचिकित्सितम् ... २६८—१
” श्लेष्मकोष्ठनिदानचिकित्सिते ... २७०—१७
४७ मूत्रग्रहरोगध्याये—
” वातादिमूत्रग्रहलक्षणानि ... २७१—१
” वातमूत्रग्रहचिकित्सा ... २७२—५
” पित्तमूत्रग्रहचिकित्सा ... ... २७२—६
” श्लेष्ममूत्रग्रहचिकित्सा ... ... २७३—१५

!
Wait, but there is an extra letter!
Look at the letters:
वा - ता - ण्ड - ज - [letter] - चि - कि - त्सि - त - म्.
What is that letter before 'चि'?
It has: a vertical bar, and a 'च' shape?
Wait, look at lines 12, 13, 14, 15, 16:
Line 12: वाताण्डज[?]चिकित्सितम्
Line 13: पित्ताण्डज[?]चिकित्सितम्
Line 14: श्लेष्माऽण्डज[?]चिकित्सितम्
Line 15: पोताण्डज[?]चिकित्सितम्
Line 16: रक्ताण्डज[?]चिकित्सितम्
In ALL of them, the same two letters appear between 'ज' and 'चिकित्सितम्'!
Wait, TWO letters?!
Look at line 12:
After 'ज', there is:
A glyph, then another glyph?
Wait, look at line 14:
श्ले - ष्मा - ऽ - ण्ड - ज - [?] - [?] - चि - कि - त्सि - त - म्
Wait! Look at the two glyphs:
First one: looks like 'च'
Second one: looks like 'च' with 'चि'?
Wait, could it be "च चिकित्सितम्"?
"वाताण्डजच चिकित्स

[ १४ ]
५३ अर्शोरोगाध्याये—
पृ० श्लो०।
,, अर्शोलक्षणम् ... ... २९५–१
,, तच्चिकित्सा ... ... .. २९५–३
५४ उत्कर्णरोगाध्याये—
,, उत्कर्णलक्षणचिकित्सितम् ... २९७–१
५५ वातव्याध्यध्याये—
,, मन्यास्तम्भादिलक्षणानि ... ३००–१
,, एषां चिकित्साः ... ... ३०२–१३
५६ उन्मादाध्याये—
,, उन्मादनिदानलक्षणम् .. ... ३०३–१
,, तच्चिकित्सा ... ... .. ३०३–५
५७ ग्रहगृहीताध्याये—
,, ग्रहनामलक्षणानि .. ... ३०५–१
,, तेषां शान्त्यादिचिकित्सा .. ३१०–३३
५८ शोषरोगाध्याये—
,, वातादिशोषलक्षणानि ... ... ३११–१
,, एतच्चिकित्साः ... ... ... ३१३–६
५९ वातबलासकाध्याये—
,, वातबलासकलक्षणचिकित्सितम् ... ३१५–१
६० व्यापदध्याये—
,, व्यापल्लक्षणचिकित्सितम्... ... ३१७ १

[ १५ ]
६१ विषरोगाध्याये—
पृ० श्लो० ।
” विषलक्षणचिकित्सितम्... .. ३१८—१
६२ अपस्माररोगाध्याये—
” अपस्मारलक्षणचिकित्सितम् .. ३२१—१
६३ षट्पदीभक्षाध्याये—
” षट्पदीभक्षलक्षणचिकित्सितम् ... ३२१—१'
६४ साध्यासाध्यविवेकाध्याये—
” रोगाणामसाध्यलक्षणानि ... ३२२—१
” साध्यलक्षणानि ... ... ३२४—१६
६५ प्रकृतिज्ञानाध्याये—
” वातादिप्रकृतिलक्षणानि... ... ३२५—१
६६ रसोनकल्पाध्याये—
” रसोनप्रयोगव्यवस्था ... ... ३२६—१
६७ गुग्गुलुकल्पाध्याये—
” गुग्गुलुप्रयोगविधिः ... ... ३३०—१
६८ रसायनकल्पाध्याये—
” रसायनप्रयोगविधिः ... ... ३३३—१

This page is blank, containing only the digitization watermark at the bottom:

Digitized by Google

विज्ञापनम्।
❦❧
पुराकाले नरजातिषु भूरिश्रो रोगोपसृष्टदेहेषु तेषां व्याधिशान्त्यर्थं
तदुपायभूतमायुर्वेदचिकित्साशास्त्रं यदा जगदुपकृत्यैकरतैर्महर्षिभिः
समुद्भावितमासीत् तदैव गवाश्वादीनामपि पशूनां व्याध्युपसृष्टदेहानामुप-
कारार्थमश्वचिकित्साशास्त्रं समुद्भावितमासीत्। यथा हि लोकानुरोधात्
तदनुग्रहार्थं स्वनाम्ना प्रसिद्धा मूलसंहिता चरकेण सुश्रुतादिभिश्च सौश्रु-
तादिसंहिता विरचिता आसन्, तथैव वाजिनामनुरोधाच्छाालिहोत्रस्य
महर्षेः स्वनाम्ना प्रसिद्धा शालिहोत्रमित्यायुर्वेदसंहिता(१) स्वजातेरुपकारार्थं
प्रादुरासीदिति। एवमेवाधुनातनविदुषां परामर्श एवात्र प्रमाणम्।
अपिच एवं किल पुरातनी किंवदन्ती लोकेषु गीयते यथादौ भगवान्
शालिहोत्रो महेन्द्रादेशात् सपक्षानश्वानपक्षान् विधाय पश्चाद्भावाद्दुः-
स्थितानां दुःखमभिप्रपन्नानां तेषामेवानुरोधात् वाजिहितार्थमष्टादश-
साहस्रीमश्ववैद्यकसंहितां प्रथमं प्रणीतवानिति। (२)एवमेवास्योत्पत्तौ
नकुलभाषितं प्रमाणम्।

(१) तच्चिकित्सितं तेषां शालिहोत्रप्रभाषितमिति नकुलः।
(२) सपक्षा वाजिनः सर्वे सञ्जाता व्योमचारिणः।
गन्धर्व्वेभ्यो यथाकामं गच्छन्ति च समन्ततः॥
तान् दृष्ट्वा यवसम्पन्नानसन्नान् वाहनेहितान्।
शक्रः प्रोवाच पार्श्वस्थं शालिहोत्रं मुनीश्वरम्॥
नास्त्यसाध्यं मुने किञ्चिद्भवतो भुवनत्रये।
तस्मादाशु कुरुष्व त्वं वाहनार्हान् हयोत्तमान्॥
ये च मे युद्धकालेषु प्रवहन्ति रथं सदा।
अशक्या वारणेन्द्रैश्च दानवैर्व्वलवत्तरैः॥
तेषां पक्षं समुत्कृत्य पक्षच्छेदं व्यधात्तदा।
वाजिनां शक्रवाक्य

[ २ ]
अथ तस्या एव मूलसंहितायाः शालिहोत्राभिधायाः समाकलय्य
नकुलादीनामश्वचिकित्सासंग्रहा बहव एवासन् इति सम्भावना। ते च
नामतो नकुलकृताश्वचिकित्सा शालिहोत्रोदयः सारसंग्रहः सारसिन्धुर्वा
गवासङ्ग्रहितः, भोजराजीयो भोजदेवसंगृहीतः, हयलीलावतीनामकसंग्रहो,
जयदत्तीयः, शार्ङ्गधरीयो जयदत्तीयश्चेति वाजिचिकित्सासंग्रहा दृश्यन्ते
श्रूयन्ते च। परं शालिहोत्रं नामाश्ववैद्यकं नैतावन्तं कालमस्माभि-
र्दृष्टम्। केवलमेवाग्नेये पुराणे तस्यैव कतिपये ऽध्यायाः समुद्धृता दृश्यन्ते।
दृश्यते च नकुलकृतचिकित्सासंग्रहोऽष्टदशाध्यायात्मकः। संख्यसंख्याने-
गद्याश्वचिकित्सासंग्रहं जयदत्तीयमपहायावशिष्टा अश्ववैद्यकसंग्रहा
नास्माभिर्दृष्टाः। केवलं तदुद्धृतवचनानि यच्छास्त्रेषु क्वचित् क्वचित्
परिदृश्यन्ते। शालिहोत्रोदयनामा संग्रहो वर्णेल्प्रणीतसंस्कृतपुस्तकसूच्यां
दृश्यतेऽस्माभिः। तथैव भोजराजीया वाजिचिकित्सा गुर्जरदेशीय-
संस्कृतपुस्तकानां सूचीपुस्तके दृष्टा। हयलीलावतीवचनानि च मल्लिनाथ-
सूरिणोद्धृतानि दृश्यन्ते। तथा जयदतीयवचनान्यपि जयदत्तीयेऽस्मिन्
ग्रन्थे शार्ङ्गधरीये च समुद्धृतानि लक्ष्यन्ते।
छिन्नपक्षास्तु ते सर्व्वे गत्वा तमृषिमब्रुवन्।
दीनाः सुदुःखसम्पन्ना रुधिरेण परिप्लुताः॥

• • • • • +
          भगवन् किं निमित्तं नः पक्षच्छेदः कृतस्त्वया।
          अपराधविहीनानां नेदृगिच्छन्ति पण्डिताः॥
          तस्माद्भूतिर्भवे प्राज्ञ सर्व्वेषामिह वाजिनाम्।
          तथा स्यात् सर्व्वदा सौख्यं पुष्टिश्च मुनिपुङ्गव ॥
          अथासौ कृपयाविष्टस्तानुवाच सुदुःखितान्।
          इन्द्रादेशात् कृतं सर्व्वं भवतां पक्षपातनम् ॥
          सन्नाहः प्रकरिष्यामि भविष्यति यथासुखम्।
          पुष्टी रम्या यथा देहे गौरवं च जगत्त्रये ॥

एवं विश्लथ्य तान् सर्व्वान् शालिहोत्रस्तुरङ्गमान्।
चक्रे द्वादशसाहस्रीं तदर्थे संहितां सुधीः॥ इति।

[ २ ]

अस्ति किल गान्धारजनपदासन्नवर्त्ति शालातुरं नाम नगरम्। तत्र
शालिहोत्रनामा प्राचीनोग्रवैद्यः प्रादुरासीत्। तेनासौ शालातुर इति
प्रदेशविशेषेणोच्यते इति केषाञ्चिद्विदुषां मतम्। अयमेव शालातुरीयः
पाणिनिरिति केचित्। अन्ये तं धन्वन्तरिमाहुः। परमस्मत्कारणमेवंविधा-
नुमानमिति श्रीडाक्वारराजेन्द्रलालः ॥ *
केचित्तु तदसङ्गतं मन्यमाना एवमाङः-यथा शालिहोत्रः श्रावस्तिनगर-
वासिनोऽश्वघोषाभिधानस्य(१) कस्यचिद्विप्रस्य तनय आसीत् । तथा तस्य
महर्षेराश्रमश्च विदेहभूमिसमासन्नवर्त्तिचम्पकारण्याभिधाने कान्ते, हिम-
वत्पाददेशे आसीदिति। अत्र प्रमाणं शालिहोत्रोद्भवकारकवचनं(२)
समीचीनं प्रतिभाति ।
मत्संस्कृतमिदमश्ववैद्यकं विजयदत्ततनयेन सामन्तोपाधिकेन श्रीमज्जय-
दत्तसूरिणा शालिहोत्राद्यश्ववैद्यकेभ्यः(३) समाकल्य्य विरचितमासीत्।
यस्य रचनाक्रमः शालिहोत्रानुसारोति विज्ञेयम्। परं क्वचित् क्वचित् क्रम-
भङ्गोऽपि पर्यालोचनया दृश्यते। अस्य च रोगादिलक्षणानि क्वचिदवि-
कलशालिहोत्राद्युद्धृतानि क्वचिच्च नानासंग्रहसारसंग्रहनेन खण्डितानि

* Dr. Mitter's Proceeding Asiatic Society Bengal 1885, July.
(१) येन ज्ञानवता हिमालयतरुच्छायासु विक्रीड़ितं
यः जातो हिमपुण्यवातशिशिरे गङ्गाजले पावने।
रेमे यस्तु तुरङ्गयूथजनितैर्नानाविधैर्भाषितैः
पायाद्वः स तुरङ्गघोषतनयः श्रीशालिहोत्रो मुनिः॥ नकुलः॥
(२) जाह्नव्या उत्तरे तीरे प्रालेयाद्रेस्तटान्तरे ।
स्वाश्रमे चम्पकारख्ये वेदिकायां कुशासने ॥
शालिहोत्रं सुखासीनं ऋषिभिः परिवेष्टितम् ।
ब्रह्मसूर्य्यामिततेजसं हयशास्त्रविशारदम् ।
इत्यादि Burnell's Catalogue of S. MSS. Part I.
(३) श्रीशालिहोत्रादिमुनिप्रणीतं, दृष्ट्वाश्वशास्त्रं बहुविस्तरञ्च ।
स्वस्यप्रबोधं सफलं यथार्थं, कृतञ्च तद्वै जयदत्तकेन ॥ इति जयदत्तं ।

छर्द्दि-पाद-ज्वरा-ती-"
Wait!
"-मुखा-" (end of line 10)
"-क्षिशिरो-" -> मुख + अक्षि + शिरो = मुखाक्षिशिरो!
Next: "जङ्घित-"? Or "जङ्घिक-"? Or "ज्वरित-"?
Wait, what horse disease? "जत्रु"?
Look at the characters: ज - ङ् - घि - त ?
Wait, is it "जङ्घा-"?
Wait, look at line 11:
"क्षिशिरो-जङ्घित-कर्ण-" or "जृम्भित-"?
Let's look at the letters:
'ज' then what? A loop below: 'ह्न'? 'र्द्ध'?
Wait, let's look at the chapters of Ashvavaidyaka:
Ch 21: रिष्टत्रयम्
Ch 22: मदरोगः
Ch 23: वातादिकोपः
Ch 24: व्याधिनिर्देशः
Ch 25: मुखरोगः (मुखा-)
Ch 26: अcolour/अक्षिरोगः (-क्षि-)
Ch 27: शिरोरोगः (-शिरो-)
Ch 28: कर्णरोगः (-कर्ण-)
Wait, what is between शिरो and कर्ण?
Look at the text: "क्षिशिरो-" then hyphen, then:
ज - ...
Wait!

digit 2: could it be ९?
Wait, if it's ४९५३: 4953.
Wait, let's look at the third digit: ५ (5).
Fourth digit: ३ (3).
Wait, look at the second digit again:
Does it have a loop?
Wait, look at (६५३) in line 21:
६ - curve open to the right with a tail.
५ - like a 'प' or 'ч'.
३ - like '3'.
Now in line 22:
Digit 1: ४ (like '8' without top? No, devanagari 4: ४).
Digit 2: look at it: it has a top horizontal, goes down, loops... wait, is it ९?
Yes, looks like ९. Wait, could it be ९ or ८? Let's check both: ४९५३ is 4953.

Wait, footnote (1):
(१) युधिष्ठिरसहोदरनकुलस्य अश्ववैद्यकप्रणेतृत्वे परमपुरातनानुसन्धित्सूनां मतम्।
Wait, let's look at the words:
"युधिष्ठिरसहोदरनकुलस्य"
"अश्ववैद्यकप्रणेतृत्वे"
"परमपुरातनानुसन्धित्सूनां" - wait, is it 'अनुसन्धित्सूनां' or 'अनु

कृत-"
Wait, "कृत-" at end of line 20, then "मिति"!
कृतम् + इति = कृतमिति!

Let's check :
"मिति चिरबाधितोऽस्मीत्यलम् ।"
Yes!

Let's check footnote (1):
(१) शतेषु षट्सु सार्धेषु त्र्यधिकेषु च भूतले ।
कलेर्गतेषु वर्षाणामभवन् कुरुपाण्डवाः ॥
इति राजतरङ्गिणी ।
Wait, is there an indent or right alignment? We just do plain lines.
Note: "इति राजतरङ्गिणी ।"

Footnote (2):
(२) गोवर्द्धनश्च शरणो जयदेव उमापतिः ।
Wait, look at 'शरणो':
Is it "शरणो" or "शरण्यो"?
In : 'श', 'र', 'णो'. Let's write शरणो (or शरण्यो? Wait, look at 'ण': it has a dot? No, it's just 'णो'. Wait, in many editions of Saduktikarnamrita / Subhashitaratnakosha, it's quoted as "गोवर्धनश्च शरणो जयदेव उमापतिः" or "गोवर्धनश्च शरण्यो जयदेव उमापतिः". But in verse

[ १ ]
(•) दन्तोच्छेदं प्रवक्ष्यामि वाजिनां मुखलक्षणम्।
येन विज्ञातमात्रेण वयोभागं प्रतीयते। ६६॥
षड्भिर्दन्तैः सिताभैर्भवति हयश्शिशुस्तैः काषायैर्बिरब्धैः
सन्दंशैर्मध्यमान्त्यैः पतितसमुदितैस्त्रिचतुःपञ्चवर्षाः।
सन्दंशानुक्रमेण त्रिकसमगुणिताः कालिकाः पीतशुक्लाः
काचं माक्षीकशंखा बह्चलनमतस्त्रावपातं च विद्धि ॥१००॥
लघुत्वं मातृदोषेण पितृदोषेण मन्दता।
दौर्बल्यं स्वामिदोषेण स्वदोषो नास्ति वाजिनाम् ॥१०१॥
महाघोषा महाकाया महोरस्का महास्वनाः।
स्निग्धाङ्गाः स्तब्धदा ये च तेषामायुर्भवेद्बहु ॥१०२॥
कषाये पीडिते येषां सिन्दूराभस्य दर्शनम्।
शोणिता

[ २ ]
समा षष्टिर्दीर्घा मनुजकरिणां पञ्च च निघ्नाः
हयानां द्वात्रिंशत् खरकरभयोः पञ्चककृतिः ।
मष्ठाब्दाख्यं वृषभमहिषयोर्द्वादशाब्दं पुनः स्यात्
च्छागादीनां दशकसहिता चायुषोऽयं प्रकारः ॥ ११० ॥
कस्यापि ।
व्योषाजातिविडङ्गहिङ्गुकुटजत्वक्केतकीसैन्धवम्
श्यामासर्षपदीप्यकाङ्गुगुग्गुलं मांसं रसोगात्ममम् ।
सम्बायाङ्कुरसैर्भजेत सततं यो विद्युदाख्यामिमां
सप्तिः सप्तगुणाब्दिको द्विगुणः स स्यादपास्यामयान् ॥ १११ ॥
इति विद्युजी गकुलस्य ।
दूर्व्वाक्षतं यवा नीरं शिशिरं सर्व्वदा शुभम् ।
हरीतकी हिता नित्यं लवगानि दिनान्तरे ॥ ११२ ॥
अथाश्वानां परीक्षा ।
असितखुरचतुष्कः श्यामलग्रन्थिपाद

पारिभाषिकशब्दानां अकारादिक्रमेण
सूचीपत्रम् ।
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
अ | औ
पृ. | पृ.
अकुल ... ... ... ७९ | औशीत ... ... ... १८४
अक्षस्कन्द ... ... ... १८१ | क
अधिदन्त ... ... ... ५० | कच्छवी ... ... ... ५१
अमवासन ... ... ... १९२ | कटपञ्चक ... ... ... ८८
अर्दित ... ... ... २०१ | कपालनिषादी ... ... २०१
अहमङ्गल ... ... ... ४२ | कपाट ... ... ... २६
आ | कञ्चायष्टत ... ... १००
आलेपक ... ... ... २०१ | कराली ... ... ... ४६
आग्नेयी ... ... ... ५१ | कवे ... ... ... १०४
आढक ... ... ... १०४ | काकुदी ... ... ... ४६
आनूप ... ... ... ११० | काच ... ... ... २०६
आवर्त ... ... ... १२ | काचा ,, ... ... ११
आस्थापन ... ... ... १९२ | कालिका (रेखा) ... ... ११
इ | काशिमण्ड ... ... १००
इन्द्रवृद्ध ... ... ... ५१ | कौठारिष्ठ ... ... १८८
उ | कुड़व ... ... ... १०४
उक्तनाह ... ... ... ४१ | कुलराड ... ... ... ४२
उत्कर्ष ... ... ... १८७ | कुलाच ... ... ... ४०
उत्पत्तपत्र ... ... ... १५५ | कृमिकोष्ठ ... ... २१८
उराह ... ... ... ४१ | केक्षण ... ... ... ७१
ऊ | काकाण्ड ... ... ... २६
ऊर्द्धग्रह ... ... ... १०८ | कांकुराड ... ... ... ४२
ऊर्द्धवर्त्ति ... ... ... २१२ | काष्ठकाच ... ... ७१
ए | कौवेरपद ... ... १००
एकदन्ती (वडवा) ... ... ८६ | क्ष
एकाङ्ग ... ... ... २०० | क्षविणाय ... ... ... ७५
एकाह ... ... ... ५१ | क्षौरबापत् ... ... ... ११८

[ २ ]
पृ. | पृ.
क्षेत्र ... ... ... १६ | नदिता (धारा) ... ... ८२
ख | द
खङ्गल ... ... ... ४० | दशमूल ... ... ... १२१
खरराह ... ... ... ४२ | दशा ... ... ... १६
खस ... ... ... १८ | दुङ्कराह ... ... ... ४२
खिलाह ... ... ... ४० | दुर्भेदि (बङ्गला) ... ... ८२
खुङ्गाह ... ... ... २६ | देवसन्न ... ... ... ५७
ग | द्रोण ... ... ... १०४
गोकर्णी ... ... ... ८३ | द्विकरी ... ... ... ५१
घ | द्वितकी ” ... ... ८३
घृषि ... ... ... १४१ | ध
च | धारागति ... ... ... ८१
चातुर्जात ... ... ... १२१ | न
ज | नागपौरी (बङ्गला) ... ... ८३
जाङ्गल (मांस) ... ... ११० | निरुह ... ... ... ११२
” (देश) ... ... १११ | नौलक ... ... ... ६३
जाताख्य ... ... ... ५१ | प
जीवनीय ... ... ... १२८ | पद्मदेशीय (अश्व) ... ... ७३
जीवित ... ... ... १६ | पद्ममित्र घृत ... ... १०७
ट | ” द्वितीय ... ... १०८
डङ्गन ... ... ... ७३ | पञ्चभद्र ... ... ... ४५
त | पञ्चमूल ... ... ... १२१
ताजिक ... ... ... ७१ | पटल ... ... ... २०१
तुरुष्क ... ... ... ७२ | पत्त ... ... ... १०४
तुलोद्गता ” ... ... ८३ | पारसीक (अश्व) ... ... ७१
तृणस्वेद ... ... ... १०० | पार्थिवी (छाया) ... ... ४६
तूणा (बङ्गला) ... ... ८३ | पिशाचसन्न ... ... ५७
त्रिकटु ... ... ... १२१ | पुटस्वेद ... ... ... १००
त्रिकर्णी ... ... ... ५१ | पुङ्खक ... ... ... २३
त्रिपुट ... ... ... २६ | पुक्तका (धारा) ... ... ८२
त्रिपुराह ... ... ... ४२ | पुण्य ... ... ... ३५
त्रिदोषसर्पिः ... ... १०४ | पुष्पकर्णी (बङ्गला) ... ... ८३
त्रिसरी ... ... ... ५१ | पुष्पधारी ... ... ... ८३
त्रिसुगन्धि ... ... ... १२१ | पूर्व्वकर्णी (धारा) ... ... ८२

[ २ ]
पृ.
पृष्ठपद ... ... ... २००
पोताण्ड ... ... ... १८६
प्रचार ... ... ... २०२
प्रतिमार ... ... ... १९१
प्रधमन ... ... ... १९१
प्रमारणी तैल ... ... ... १०४
प्रम्लान ... ... ... २११
प्रस्थ ... ... ... १०४
प्रौढोदर ... ... ... १८१
प्लुत ... ... ... ४७
भ
भिन्नवर्ण ... ... ... २१२
भ्रामिताक्ष ... ... ... २०१
म
मधुकादि तैल ... ... ... १०४
मन्याघाती ... ... ... २००
मन्यास्तम्भ ... ... ... २००
मल्लिकाक्ष ... ... ... ४४
माक्षिका (रेखा) ... ... ... ११
मार्ज्जारपाद ... ... ... ५१
माक्षिकिक ... ... ... ७१
माष ... ... ... १०४
मुद्गजाण ... ... ... २०८
मुषली ... ... ... ५१
मृग ... ... ... १८८।२०१
मृगव्यथा ... ... ... २०१
य
यमज ... ... ... ५१
र
रक्तक ... ... ... ३८
रक्तभूमि ... ... ... ७७
रजस्वली (बड़वा) ... ... ... ८६
रविग्रह ... ... ... २०८
पृ.
ल
लङ्घित ... ... ... २१७
लवणक्षारात् ... ... ... २१०
व
वड्गद ... ... ... १८२
वक्त्रग्रह ... ... ... २०८
वक्रकुन्द ... ... ... २१०
वज्रिपृष्ठ ... ... ... २००
वानराज ... ... ... ४६
वामन ... ... ... ५१
वायसा (छाया) ... ... ... ५१
वारिज (मांस) ... ... ... ११०
वारुणी ,, ... ... ... ५१
विक्रमा (धारा) ... ... ... ८२
विप्राक्ष ... ... ... ७५
विरूपाक्षग्रह ... ... ... २०६
विवर्णवर्ण... ... ... ... २१२
वृक्षिपत्र ... ... ... १५५
बृहस्पतिग्रह ... ... ... २०८
वेधारिष्ट ... ... ... १८५
वेषराज ... ... ... ४१
वेषदान ... ... ... ४१
वैशाखपृष्ठ ... ... ... २००
वैश्याक्ष ... ... ... ७५
वोधराज ... ... ... ४१
वोक्षाक्ष ... ... ... ४१
व्याघ्रवर्ण ... ... ... ५१
व्याघ्रावलीढ़ ... ... ... ४६
व्रीहिमुख ... ... ... १५५
श
शङ्करखेद ... ... ... १७०
शङ्खा ,, ... ... ... १०
शङ्खा (रेखा) ... ... ... ११
शूद्राक्ष ... ... ... ७५

[ 8 ]
पृ. पृ.
श्वेताकोष्ठ ... ... ... १०० | सुरुङ्ग ... ... ... २८
ष | सुखितपद... ... ... १००
षट्पदीभक्ष ... ... १११ | सेगह ... ... ... २६
| सोमपत्र ... ... ... २१०
स | सौमित्र ... ... ... १४२
सङ्क्रामिपत्र... ... ... १०० | स्तनी ... ... ... ५२
सिंध्वान ... ... ... ११८ | स्तम्भारिह ... ... ... १८०
सङ्घातवृषण ... ... ५२ | ह
सदराक्षक ... ... ... ४१ | हनुपद ... ... ... १००
सखिन्नपद... ... ... १०८ | हरिपद ... ... ... १०१
संधामिक ... ... ... ४४ | हरिणी (रेखा) ... ... ११
साफल ... ... ... ७३ | हरित ... ... ... २६
सारङ्गत ... ... ... ७१ | हरिताक्ष ... ... ... १०१
सिभुज ... ... ... ७१ | हरिरोधक... ... ... ४२
सुरराक्षक ... ... ... ४२ | हस्ताव ... ... ... ४०
सुराधापत्... ... ... ११८ | हीनदन्त ... ... ... ५०

A GLOSSARY
Of Indian Drugs mentioned by JAYADATTA in this work, with
Bengali, Hindi and Latin Synonyms.
Sanskrit. Vernacular. Scientific Names.
अंशुमती Sálpáni, B. See Sálaparní.
Aṁśumatí
अक्ष (क) Bayaḍá, B. A tree bearing a medicinal
fruit.
Aksha (ka) Ṭinás, H. Terminalia belerica.
अक्षीव Siggru, H. Guilandina or Hyperan-
Akshíva Sajná, B. thera moringa.
अगस्ति Bákas, B. Sesbana grandiflora.
Agasṭi
अगुरु Agar, B. Agar, H. Aquilaria agallocha.
Aguru
अग्नि Bhelá, B. Chitá, B. Semecarpus anacardium ; or
Agni Plumbago zeylanica.
अर्जक See Ṭulasí.
Arjaka
अजमोदा Rándhuní, B. Pimpinella involucrata.
Ajamodá Ajmad, H. Syn, Apium involucratum.
अजाजी Jírú, B. See Jíraka.
Ajáji
अतसी Masiná, B. Common flax. Linum
Aṭasí Ṭishi, H. usitatissimum.
अतिपत्रा Valá, B. Sida cordifolia.
Aṭipatṭrá
1

( 2 )
Sanskrit. Vernacular. Scientific Names.
अतिविषा A'ta-ich, B. Aconitum heterophyllum.
Aţivishá A'tis, H.
अनल Chitá, B. H. See Chiţraka.
Anala
अनन्ता Ananţamúl, B. H. Hemidesmus Indicus.
Ananţá Syn, Asclepias Pseudosarsa.
अनुभूति Ţeudí, B. See Ţrivriţ.
Anubhúti
अपराजिता Aprájitá, B. Clitoria ternatea, Linn.
Aparájitá Vishnukránţí, H.
अपामार्ग Ápáng B. A plant, Achyranthes as-
Apámárga Laţjirá, H. pera.
अभया Haríṭakí, B. See Haríṭakí.
Abhayá
अभीरु See Saţávarí.
Abhíru
अमृता See Guḍúchí.
Amritá
अमोघा See Haríṭakí.
Amoghá
अम्बष्ठा Aknádí, B. Stephania hernandifolia,
Ambashţhá Syn, Cissampelos hexan-
dra.
अराला (ल) Dhuná, B. H. Resin.
Arálá (la)
अर्क A'kand, B. Calatropis gigantea.
Arka Mádar, H. Syn, Asclepias gigantea.
अर्कपुष्पा See Payasyá.
Arkapushpá

( 3 )
Sanskrit. Vernacular. Scientific Names.
अर्जुन Arjun, B. Pentaptera arjuna or Ter-
Arjuna Kahú, H. minalia arjuna.
अरिष्टक Ritá, B. Soap berry plant, Sapindus
Arishtaka trifoliatus.
अरिष्टा See Katuká.
Arishtá
अरुस्कर Velá, B. The marking nut plant,
Arushkara Bhelwa, H. Semicarpus anacardium.
अलम्बुषा Mundirí, B. A sort of sensitive plant.
Alambushá Lajjáluká, H.
अव्यथा See Haritaki.
Avyathá
अशोक As'ok, B. Saraca Indica.
As'oka Syn, Jonesia As'oka.
अश्मभेदक Pátarkuchá, B. See Páshanbheda.
As'mabhedaka
अश्वत्थ As'otthgách, B. The holy fig tree. Ficus
As'vattha Pípar, H. religiosa.
Syn, Urostigma religiosum.
अश्वमार See Karavíra.
As'vamára
अष्टवर्ग A class of eight principal
Ashtavarga medicaments. Rishabha-
ka, Jívaka, Medá, Mahá-
medá Riddhi, Vriddhi,
Kákolí, Kshírakákolí.
अहिफेन Aphim, B. H. Opium. Papaver somni-
Ahiphena ferum.
आटरूष Básaka, B. Justicia adhatoda.
Atarúsha Arushá, H. Adhatoda vasica.