आपस्तम्ब धर्मसूत्र (महर्षि आपस्तम्ब - हरदत्त टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

गुरुदारगमनप्रायश्चित्तम् ] उज्ज्वलोपेते प्रथमः प्रश्नः । १४५
गुरुतल्पगामी सवृषणं शिश्नं परिवास्याऽञ्जलावा-
धाय दक्षिणां दिशमनावृत्तिं व्रजेत् ॥ १ ॥
गुरुरत्र पिता, नाऽऽचार्यादिः । तल्पशब्देन शयनवाचिना भार्या ल-
क्ष्यते । सा च साक्षाज्जननी(१) । न तत्सपत्नी । तां गत्वा सवृषणं साण्डं
शिश्नं परिवास्य क्षुरादिना छित्त्वाऽञ्जलावाधाय दक्षिणां दिशं व्रजेत् । अनावृत्तिम्
आवृत्तिर्न क्रियते यस्यां तां दिशमनावर्तमानो गच्छेत् । अथ ये(२) दक्षि-
णस्योदधेस्तीरे वसन्ति तेऽपि यावद्देशं गत्वा उदधिमेव प्रवेक्ष्यन्ति ।
मरणं ह्यत्र विवक्षितम् । अत्र संवर्तः-
(३)पितृदारान् समारुह्य मातृवर्जं नराधमः ।
भगिनीं मातृरासां वा स्वसारं वाऽन्यमातृजाम् ॥
एता गत्वा स्त्रियो मोहात्(४) तप्तकृच्छ्रं समाचरेत् ॥ इति ।
नारदस्त्व-
'माता मातृष्वसा श्वश्रूर्मार्तुलानी पितृष्वसा ।
(५)पितृव्यपत्नी शिष्यस्त्री भगिनी तत्सखी स्नुषा ॥
दुहिताऽऽचार्यभार्या च सगोत्रा शरणागता ।
राज्ञी प्रव्रजिता धात्री साध्वी वर्णोत्तमा च या ।
आसामन्यतमां गत्वा गुरुतल्पग उच्यते ।
शिश्नस्योत्कृन्तनं तत्र नाऽन्यो दण्डो विधीयते ॥ इति ॥ १ ॥
ज्वलितां वा सूर्मीं परिष्वज्य समाप्नुयात् ॥ २ ॥
आयसी ताम्रमयी वा अन्तस्सुषिरा स्त्रीप्रकृतिरत्र सूर्मीः । तां ज्व-
लितामग्नौ तप्ताम् । परिष्वज्य समाप्नुयात् समाप्तिं गच्छेत् म्रियेत ॥ २ ॥
सुरापोऽग्निस्पर्शां सुरां पिबेत् ॥ ३ ॥
'गौडी पैष्टी च माध्वी च विज्ञेया त्रिविधा सुरा ।'
तस्याः पाता सुरापः । सः अग्निस्पर्शां (६)अग्निकथितां सुरां पिबेत् ।
तया दग्धकायः शुद्ध्यति ॥ ३ ॥
स्तेनः प्रकीर्णकेशोऽसे मुसलमाधाय राजानं गत्वा
कर्माऽऽचक्षीत । तेनैनं हन्याद्वधे मोक्षः ॥ ४ ॥
१. तत्सपत्नी वा इति ग. पु. २. अथेति नास्ति ग. पु.
३. संव. स्मृ. १५८. १५९. ४ तप्तकृच्छ्रान् षडाचरेत् , इति. छ. पु.
५. पितृव्यसखिशिष्यस्त्री इति. क. पु. ६. अतिशंपिता, इति. ख. ग. पु.
आप० ध० १९

१४६ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [(प्र. १.) क. २५.
स्तेनो ब्राह्मणस्वर्णहारी । अंसे स्वे स्कन्धे । मुसलमाधाय आयसं खा-
दिरं वा धारयन् । राजानं गत्वा कर्माऽऽचक्षीत-एवंकर्माऽस्मि, शाधि मामि-
ति। स तेन मुसलेन एन स्तेनं हन्यात् , यथा मृतो भवति ।(१)वधेन स्ते
यान् मोक्षो भवति ॥ ४ ॥
अनुज्ञातेऽनुज्ञातारमेनः स्पृशति ॥ ५ ॥
यदि राजा दयादिना तमनुजानीयात् गच्छेति, तदा तमनुज्ञातारं रा
जानमेव तदेनः स्पृशति ॥ ५ ॥ उत्तरमृजु ॥ ६ ॥
अग्निं वा प्रविशेत् ॥ ६ ॥
तीक्ष्णं वा तप आयच्छेत् ॥ ७ ॥
तीक्ष्ण तप. महापराकादि । तद्वा आयच्छेत आवर्तयेत् ॥ ७ ॥
भक्तापचयेन वाऽऽत्मानं समाप्नुयात् ॥ ८ ॥
भक्तमन्नम् । तस्याऽपचयो ह्रासः । प्रथमे दिने यावन्तो ग्रासाः ते
एकेन न्यूना द्वितीये । एवं तृतीयादिष्वपि आ एकस्माद्ग्रासात् । त-
त्रापि यदि न समाप्तिः ततस्तत्रैव ग्रासपरिमाणापचयः कर्त्तव्यः ।
एवं भक्तापचयेनाऽऽत्मानं समाप्नुयात् समापयेत् ॥
कृच्छ्रसंवत्सरं वा चरेत् ॥ ९ ॥
अथ वा संवत्सरमेकं नैरन्तर्येण कृच्छ्रांश्चरेत् । एषामेनस्सु गुरुषु गुरू-
णि, लघुषु लघूनीति व्यवस्था ॥ ९ ॥
अथाऽप्युदाहरन्ति ॥ १० ॥
अस्मिन्नेव विषये पुराणश्लोकमप्युदाहरन्तीत्यर्थः ॥ १० ॥
स्तेयं कृत्वा सुरां पीत्वा गुरुदारं च गत्वा ब्रह्मह-
त्यामकृत्वा । चतुर्थकाला मितभोजिनः स्यु(२)रपोऽभ्य-
वेयुः सवनानु कल्पम् । स्थानासनाभ्यां विहरन्त एते
त्रिभिर्वर्षैरप पापं नुदन्ते ॥ ११ ॥
ब्रह्महत्याव्यतिरिक्तानि स्तेयादीनि कृत्वा चतुर्थकालाश्चतुर्थो भोजन-
१. वधे सति स्तेनस्य मोक्षो मुक्तिर्भवत्येनसो नान्यथा इति. क च. पु.
२ अपोऽभ्युपेयुः इति. क छ पु.

कालो येषाम् । यथा-अद्य दिवा भुङ्क्ते श्वो नक्तमिति, ते तथोक्ताः ।
तथापि मितभोजिन. न मृष्टाशिनः । (१)अपोऽभ्यवेयुः भूमिगतास्वप्सु
स्नानं कुर्युः । सवनानुकल्पं, यथा सवनानि प्रातःसवनादीन्यनुक्लृप्तानि
अनुसृतान्यनुष्ठितानि भवन्ति तथा(२) त्रिषवणमित्यर्थः । तिष्ठेयुरहनि,
रात्रावासीरन् । एवं स्थानासनाभ्यां विहरन्तः कालक्षेपं कुर्वन्तः । एते त्रिभि-
र्वर्षैस्तत्पापमपनुदन्ते ॥ ११ ॥
प्रथमं वर्णं परिहाप्य प्रथमं वर्णं हत्वा सङ्ग्रामं
गत्वाऽवतिष्ठेत तत्रैनं हन्युः ॥ १२ ॥
प्रथमो वर्णो ब्राह्मणः । तं हत्वा सङ्ग्रामं गत्वा सेनयोर्मध्येऽवतिष्ठेत । किं
सर्वे ? नेत्याह—प्रथम वर्णं परिहाप्य ब्राह्मणवर्जमितरो वर्णः क्षत्रियादिरि-
त्यर्थः । तत्र स्थितमेनं ते सैनिका हन्यु, त एनं हत विद्ध्युः । अघ्नन्त
एनस्विनः स्युः, यथा राजा स्तेनम् । स मृतश्शुद्ध्यति ॥ १२ ॥
अपि वा लोमानि त्वचं मांसमिति हावयि-
त्वाऽग्निं प्रविशेत् ॥ १३ ॥
अनन्तरोक्त एव विषये प्रायश्चित्तान्तरम् । इतिशब्दो लोहितादी
नामप्युपलक्षणार्थः । आत्मनो लोमादीन्युत्कृत्य पुरोहितेन हावयित्वा
होमं कारयित्वा पश्चात् स्वयं तस्मिन्नग्नौ प्रविशेत् , मृतः शुद्ध्यति ।
तत्राऽग्निमुपसमाधाय जुहुयात्(३) “लोमानि मृत्योर्जुहोमि, लोमभि-
र्मृत्यु वासये स्वाहा । त्वचं मृत्योर्जुहोमि त्वचा मृत्युं वासये स्वाहा ॥
लोहितं मृत्योर्जुहोमि लोहितेन मृत्युं वासये स्वाहा । स्नावानि मृत्यो
र्जुहोमि स्नावभिर्मृत्यु वासये स्वाहा। मांसानि मृत्योर्जुहोमि मांसैर्मृ-
त्युं वासये स्वाहा । अस्थीनि मृत्योर्जुहोमि अस्थभिर्मृत्युं वासये स्वा-
हा । मज्जानं मृत्योर्जुहोमि मज्जभिर्मृत्युं वासये स्वाहा । मेदो मृत्योर्जु
होमि मेदसा मृत्युं वासये स्वाहा” ।इत्येते मन्त्राः वसिष्ठेन पठिताः ॥१३॥
वायसप्रचलाकबर्हिणचक्रवाकहंसभासमण्डूकनकुल-
डेरिकाश्वहिंसायां शूद्रवत्प्रायश्चित्तम् ॥ १४ ॥
१. अपोऽभ्युपेयुः इति. क छ, पु,
२. सोमयागे प्रातर्मंध्यान्दिने सायमिति त्रिषु कालेषु प्रातःसवन, माध्यन्दिनं सवनं,
तृतीयसवनं, इति सवनत्रयमन्स्यूततयाऽनुष्ठीयते तद्वत् कालत्रयेऽपि स्नान कुर्युंरित्यर्थः ।
३. व. ध. २०. २६.

१४८ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [(प्र.१.)क.२६.
वायसः काकः । प्रचलाकः कामरूपी कृकलासः । बर्हिणो मयूरः । चक्रवा-
को दिवा मिथुनचर , रात्रौ विरही । हंसो मानसवासी। भासो गृध्रविशेषः ।
नकुलमण्डूकादय. प्रसिद्धाः । डेरिका गन्धमूषिका । एतेषां समुदितानां वधे
शूद्रवत्प्रायश्चित्तम् । प्रत्येक वधे तु कल्प्यम् । केचित् प्रत्येक वध एत-
त्प्रायश्चित्तमित्याहुः ॥ १४ ॥
॥ इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ प्रथमप्रश्ने पञ्चविंशी कण्डिका ॥ २५ ॥
धेन्वनडुहोश्चाऽकारणात् ॥ १ ॥
धेनुः पयस्विनी गौः । अनड्वान् अनोवहनयोग्यो बलीवर्दः । तयोः
कारणमन्तरेण हिंसायां शूद्रवत्प्रायश्चित्तं कर्तव्यम् । कारणं कोपो मांसे-
च्छा वा । ताभ्यां विना, अबुद्धिपूर्वमित्यर्थः । बुद्धिपूर्वे तु(१) 'गाञ्च
वैश्यव' दित्यादि स्मृत्यन्तरे द्रष्टव्यम् ॥ १ ॥
धुर्यवाहप्रवृत्तौ चेतरेषां प्राणिनाम् ॥ २ ॥
धुरं वहतीति धुर्यो बलीवर्दः । तेन वोढु शक्या धुर्यवाहाः। तावत्सु
हिंसायाः प्रवृत्तौ सत्याम् । इतरेषा प्राणिना केवल प्राणा एव येषां नाऽस्थीनि
तेषां हिंसायां शूद्रवत्प्रायश्चित्तमिति। अत्र गौतमः(२) 'अस्थन्वतां सहस्रं
हत्वा अनस्थिमतामनुड्डारे चे'ति ॥ २ ॥
अनाक्रोशश्चाक्रुश्याऽनृतं वोक्त्वा त्रिरात्रमक्षी-
राक्षारलवणभोजनम् ॥ ३ ॥
येन यो न कथञ्चनाऽऽक्रोशमर्हति स पित्राचार्यादिरनाक्रोश्यः । तमा-
क्रुश्य अनृतं वोक्त्वा पातकोपातकवर्जं, त्रिरात्र क्षीरादि भोजने वर्जयेत् । क्षी-
रग्रहणेन तद्विकाराणां दध्यादीनामपि(३) ग्रहणमित्याहुः ॥ ३ ॥
शूद्रस्य सप्तरात्रमभोजनम् ॥ ४ ॥
शूद्रस्त्वनन्तरोक्तविषये सप्तरात्रमुपवसेत् ॥ ४ ॥
स्त्रीणां चैवम् ॥ ५ ॥
'क्षत्रियं हत्वे' (२४. १.) त्यादिषु अनृतवचनान्तेषु निमित्तेषु यानि
१ गौ. ध. २३. १८. २. गौ. ध. २३. २०. ३. वर्जनमाहु. इति क. पु

अपतनीयप्रायश्चित्तम् ] उज्ज्वलोपेते प्रथमः प्रश्नः । १४९
प्रायश्चित्तान्युक्तानि तानि स्त्रीणामप्येवमेव कर्तव्यानि । एतत् 'चत्वारो
वर्णा' इति जात्याभिधानादेव (१) प्राप्तं सन्निषेधार्थमुच्यते—अत ऊर्ध्वं
पुरुषस्यैव न स्त्रीणामिति । अपर आह—जात्याभिधानादेव सिद्धे अ-
तिदेशार्थं वचनम् । अतिदेशेषु चार्धं प्राप्यते इति स्मार्तो न्यायः । तेन
स्त्रीणामर्धप्राप्त्यर्थं वचनमिति । तथा च भार्गवः—
अशीतिर्यस्य वर्षाणि बालो वाप्यूनषोडशः ।
प्रायश्चित्तार्धमर्हन्ति स्त्रियो व्याधित एव च ॥' इति ॥ ५ ॥
येष्वाभिशस्त्यं तेषामेकाङ्गं छित्त्वाऽप्राणिहिंसायाम् ॥६॥
येषु हतेषु 'सवनगत वाऽभिशस्त, (२४.९) इत्यादिना अभिशस्तत्वमुक्तं
तेषामेकाङ्गं छित्वा शूद्रवत्प्रायश्चित्तं कुर्यात् । अप्राणिहिंसाया यदि छेदनेन
तस्याङ्गस्य शक्ति(२)र्न हन्यते ॥ ६ ॥
(३)अनार्यवपैशुनप्रतिषिद्धाचारेष्वभक्ष्याभोज्यापेयप्राशने
शूद्रायां च रेतस्सिक्त्वाऽयोनौ च दोषवच्च कर्मा-
भिसन्धिपूर्वं कृत्वाऽनाभिसन्धिपूर्वं वाऽब्लिङ्गा-
भिरप उपस्पृशेद्वारुणीभिर्वाऽन्यैर्वा पवि-
त्रमन्त्रैर्यथा कर्माभ्यासः ॥ ७ ॥
आर्याणां भाव आर्यम् । तद्यस्मिन्नाचारेऽस्ति तदार्यवम् । मतुबर्थीयो
वप्रत्ययः । ततोऽन्यदनार्यवम् । असत्यभाषणादि । पैशुनं परदोषकथनं
राजगानि प्रतिषिद्धाचारः 'ष्ठीवनमैथुनयोः कर्माऽप्सु वर्जये' (३०.१९) दित्या-
देरनुष्ठानम् । अभक्ष्यं वृथाकृसरादि । अभोज्यं केशकीटद्युपहतम् । अपेयम्
अनिर्दशायाः गोः क्षीरादि । एतेषां प्राशने । शूद्राया च वेश्याप्रभृतौ
रेतः सिक्त्वा । अयोनौ च जलादौ रेतः सिक्त्वा । दोषवच्च कर्म श्रौतमाभिचा-
रिकम् । अभिसन्धिपूर्वं बुद्धिपूर्वं कृत्वा । अनभिसन्धिपूर्वं वा परपीडादिकरं
कर्म कृत्वा । अब्लिङ्गाभिः(४) “आपो हिष्ठा मयोभुव' इति तिसृभि(५) हिरण्य
१. प्रायश्चित्तं प्राप्तम् . तन्नियम' इति क. पु. २. न भज्यते इति घ. पु. ।
३. गौतमीये २६. १५. सूत्रं द्रष्टव्यम् ।
४. तै. ५ ६. १०. यो वश्शिवतमो रस०, तस्मा अरं गमाम व , इत्याग्रिमे ऋचौ ।
५. तै. सं. ६ ६ १ यासा राजा वरुणः, यासा देवा दिवि, शिवेन मा चक्षुषा,
इत्याग्रिमं ऋक्त्रयम् ।

१६० आपस्तम्बधर्मसूत्रे [ (प.९.) क. २६.
वर्णाश्शुचयः पावका' इति चतसृभिरप उपस्पृशेत् । तूष्णीं प्रथमं स्नात्वा
पश्चादेतैर्मन्त्रैर्मार्जनं कुर्यात् । वारुणीभिर्वा (१) 'इमं मे वरुण, 'तत्त्वा यामि;
'त्वन्नो अग्ने' इत्येताभिर्न्यैर्वा पवित्रैः (२) पवमानस्सुवर्जन' इत्येतेना-
नुवाकेन (३) शुद्धवतीभिः (४) तरत्समन्दीयेन च । यथा कर्माभ्यास
कृतः (५) तावत्कृत्वोऽप उपस्पृशेत् । रहस्यप्रायश्चित्तमेतदित्याहुः ॥७॥
गर्दभेनाऽवकीर्णी निर्ऋतिं पाकयज्ञेन यजेत ॥ ८ ॥
यो ब्रह्मचारी स्त्रियमुपेयात् सोऽवकीर्णी गर्दभेन निर्ऋतिं यजेत पाकयज्ञेन
स्थालीपाकविधानेन । अत्र मनुः--
(६) 'अविकीर्णी तु काणेन गर्दभेन चतुष्पथे ।
पाकयज्ञविधानेन, यजेत निर्ऋतिं निशि ॥' इति ।
हारीतस्तु--
"स्त्रीष्ववकीर्णी निर्ऋत्यै चतुष्पथे गर्दभं पशुमालभेत पाकयज्ञधर्मे-
ण । भूमौ पशुपुरोडाशश्रपणमप्स्र्ववदानैः प्रचार्य्याऽऽज्य जुहोति 'कामाव
कीर्णोऽस्म्यवकीर्णोऽस्मि कामकामाय स्वाहा । कामाभिद्रुग्धोस्म्यभिद्रु
ग्धोऽस्मि कामकामाय स्वाहा' इति ॥ ८ ॥
तस्य शूद्रः प्राश्नीयात् ॥ ९ ॥
तस्य गर्दभस्य सर्पिष्मद्बहिराविच्छिष्टं शूद्रः प्राश्नीयात् (७)'तेन स
र्पिष्मता ब्राह्मण' मित्यस्याऽपवादः ॥ ९ ॥
मिथ्याधीतप्रायश्चित्तम् ॥ १० ॥
नियमातिक्रमेणाऽधीतं मिथ्याधीतम् । तद्दोषनिर्हरणाय प्रायश्चित्तं
वक्ष्यते ॥ १ ॥
सम्वत्सरमाचार्यहिते वर्तमानो वाचं यच्छे-
त्स्वाध्याय एवोत्सृजमानो वाचमाचार्ये
आचार्यदारे वा भिक्षाचर्ये च ॥११॥
आचार्यहिते वर्तमानो वाचंयमः स्यात् । (८)स्वाध्यायादिष्वेषु वाचमुत्सृ-
१ तै सं० ४. २. ११. २. तै. ब्रा. १. ४. ८
३ ऋ. सं. ८. ९५. ६. ४. ऋ सं. ८.९५,७
५. कृत. तथोपस्पृशेत्. इति. क. पु ६. म. स्मृ. ११. ११८.
७ आप. गृ. ७. १५. ८. वागुत्सर्गस्स्वाध्याय एव इति. ख. पु.

जमानः । आचार्ये तं प्रति कार्यनिवेदने।एवमाचार्यद्वारे । भिक्षाचर्य भिक्षाचरणम्।
तत्र च ‘भवति भिक्षां देही’ति । अस्मादेव ज्ञायते-असमावृत्तविषय-
मेतदिति ॥ ११ ॥
एवमन्येष्वपि दोषवत्स्वपतनियेषूत्तराणि
यानि वक्ष्यामः ॥ १२ ॥
यथा मिथ्याधीतस्येदं प्रायश्चित्तमेवमुत्तराणि यानि प्रायश्चित्तानि व-
क्ष्यामः तान्यन्येष्वपि । अपिशब्दान्मिथ्याधीतेऽपि । दोषवत्स्वपतनीयेषु पतनी-
यव्यतिरिक्तेषु कर्मसु येष्वाहृत्य प्रायश्चित्त नोक्त तद्विषयाणि द्रष्ट-
व्वानि ॥ १२ ॥
काममन्युभ्यां वा जुहुयात्कामोऽकार्षीन्मन्युरकार्षीदिति१.३
स्वाहाकारान्ताभ्यां होमः । आज्यं द्रव्यम् ॥ १३ ॥
जपेद्वा ॥ १४ ॥
अस्मिन् पक्षे न स्वाहाकारः । केचित्तु ‘कामाय स्वाहा’ ‘मन्यवे स्वा-
हे’ति होममिच्छन्ति । जपपक्षे तु सूत्रोपदिष्टौ मन्त्राविति । दोषाभ्यासा-
नुरूपं जपहौमयोरावृत्तिः ॥ १४ ॥
पर्वणि वा तिलभक्ष उपोष्य वा श्वोभूत उदकमुप-
स्पृश्य सावित्रीं प्राणायामशस्सहस्रकृत्व आ-
वर्तयेदप्राणायामशो वा ॥१५॥
पर्वणि पौर्णमास्याममावास्यायां वा । तिलानेव भक्षयति नान्यदो-
दनादिकमिति तिलभक्ष । श्वोभूते उदकमुपस्पृश्य स्नात्वा सावित्रीं प्राणायामशः
प्राणायामेन एकस्मिन्प्राणायामे यावत्कृत्व आवर्तयितुं शक्यं तावत्कृत्व
आवर्तयेत् । एवमा सहस्रपूर्तेः प्राणायामावृत्तिः । अप्राणायामशो वा (१)जप-
काले प्राणान्यायच्छेत् , तूष्णीं जपेद्धेति ॥ १५ ॥
॥ इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ प्रथमप्रश्ने षड्विंशी कण्डिका ॥२६॥

१. जपकाल इत्यादि नास्ति ख च. पु.

१८२ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [(प्र.९.)क. २७.
श्रावण्यां वा पौर्णमास्यां तिलभक्ष उपोष्य वा श्वो भूते
(१)माहानदमुदकमुपस्पृश्य सावित्र्या समित्सह-
स्रमादध्याज्जपेद्वा ॥ १ ॥
गिरिप्रभवा समुद्रगामिनी नदी महानदी तत्र भवं माहानदम् । समि-
त्सहस्रं याज्ञिकस्य वृक्षस्य । 'आदध्या'दिति वचनान्न होमधर्मः स्वाहा
कारः(२) 'जुहोतिचोदना स्वाहाकारप्रदान,' इत्युक्तत्वात् । जपेद्वा ॥१॥
इष्टियज्ञक्रतून्वा पवित्रार्थानाहरेत् ॥ २ ॥
पवित्रार्थाः शुद्ध्यर्थाः (३)मृगाराद्या इष्टयः । (४)यज्ञक्रतवः सोमयागा
अग्निष्टोमादयः । तान्येतानि षट् प्रायश्चित्तानि एनस्सु गुरुषु गुरूणि,
लघुषु लघूनि ॥ २ ॥
अभोज्यं भुक्त्वा नैष्पुरीष्यम् ॥ ३ ॥
अभोज्यस्य मार्जारादिमांसस्य भक्षणे निष्पुरीषभावः कर्तव्यः ।
यावदुदरं निष्पुरीषं भवति तावदुपवस्तव्यम् ॥ ३ ॥
तत्कियता कालेनाऽवाप्यते ? तदाह—
तत्सप्तरात्रेणाऽवाप्यते ॥ ४ ॥
तत् नैष्पुरीष्यम् । सप्तरात्रेणाऽवाप्यते सप्तरात्रमुपवस्तव्यमित्य
र्थः । सप्तरात्रमुपवसेदित्येव सिद्धे नैष्पुरीष्यवचनाद्येषां त्रिरात्रेणैव त-
दवाप्यते तेषां तावतैव शुद्धिः । तथा च गौतमः—(५)'अभोज्यभोजने
निष्पुरीषभावः त्रिरात्रावरमभोजनं सप्तरात्रं वे'ति ॥ ४ ॥
हेमन्तशिशिरयोर्वोभयोस्सन्ध्योर्वोदकमुपस्पृशेत् ॥५॥
उभयोः सन्ध्योः सायं प्रातश्च । उदकमुपस्पृशेत् भूमिगतास्वप्सु स्ना
यात् । उद्धृताभिर्वा शीताभिः ॥ ५ ॥
कृच्छ्रद्वादशरात्रं वा चरेत् ॥ ६ ॥
१. महानद इति छ पु
२. (आप. प. ३.४.) "जुहोतिचोदना स्वाहाकारप्रदान इत्युक्तत्वात् । जपेद्वा" इति
नास्ति. क. छ. पु.
३. अग्नयेऽहोमुचेऽष्टाकपालः (तै.स. ७. ५. २२.) इति विहितेष्टिर्मृगोरष्टिदर्श
हविष्का ।
४. यज्ञाः क्रतवः । इति. क. छ. पु. ५. गौ. ध. २६. ४.

अपतनीयप्रायश्चित्तम् ] उज्ज्वलोपेते प्रथमः प्रश्नः । १५३
द्वादशरात्रसाध्यो व्रतविशेषः कृच्छ्रद्वादशरात्रः ॥ ६ ॥
तस्य विधिमाह(१)-
त्र्यहमनक्ताश्यदिवाशी ततस्त्र्यहम्, त्र्यहमयाचितव्रत-
स्त्र्यहं नाश्नाति किञ्चनेति कृच्छ्रद्वादशरात्रस्य विधिः॥७॥
आदितस्त्रिष्वहस्सु नक्तं नाऽश्नीयात् । दिवैव भुञ्जीत । ततस्त्र्यहम-
दिवाशी रात्रावेव भुञ्जीत । न दिवा । ततस्त्र्यहमयाचितमेव भुञ्जीत ।
याच्ञाप्रतिषेधोऽयम् । तेन स्वद्रव्यस्याऽप्रतिषेधः । तथा च गौतमः
(२)'अथाऽपरं त्र्यह न कंचन याचे'दिति । ततस्त्र्यहं नाश्नाति किञ्चन फला-
दिकमपीति । एवं कृच्छ्रद्वादशरात्रस्य विधिः । तत्र स्मृत्यन्तरवशाद्धविष्यमन्न,
ब्रह्मचर्यं, स्त्रीशूद्रादिभिरसम्भाषणं च द्रष्टव्यम् ॥ ७ ॥
एतमेवाऽभ्यस्येत्संवत्सरं स कृच्छ्रसंवत्सरः ॥ ८ ॥
एतमेव विधिं संवत्सरं निरन्तरमभ्यस्येत् । स एष कृच्छ्रसंवत्सरो वेदि-
तव्यः । यः पूर्वोक्तः ‘कृच्छ्रसंवत्सरं वा चरे’ ( २५. ९ ) दिति ॥ ८ ॥
अथाऽपरं बहून्यप्यपतनीयानि कृत्वा त्रिभिरनश्नन् पा-
रायणैः कृतप्रायश्चित्तो भवति ॥ ९ ॥
अथाऽपरं प्रायश्चित्तमुच्यते । अनश्नतैव निरन्तर त्रीणि पारायणानि कर्त-
व्यानि । आदित आरभ्याऽऽसमाप्तेर्वेदस्याऽध्ययनं पारायणम् । बहून्यपि ।
अपिशब्दात्किं पुनरेकं द्वे वा ॥ ९ ॥
अनार्या शयने बिभ्रद्दद्वृद्धिं कषायपः ।
अब्राह्मण इव वन्दित्वा तृणेष्वाfeaturesसीत पृष्ठतप् ॥१०॥
अनार्या शूद्रा तां शयने बिभ्रत् उपगच्छन् । ददद्वृद्धिं वृद्ध्यर्थं द्रव्यं ददत् ।
वृद्ध्याजीव इत्यर्थः । सुराव्यतिरिक्तं मद्यं कषायः । (३) तस्य पाता कषा-
यपः । यश्चाऽब्राह्मण इव सर्वान् वन्दी भूत्वा स्तौति स सर्वोऽपि तृणेषूदया-
दारभ्याऽऽसीत । यावदस्याऽऽदित्यः पृष्ठं पश्चाद्भागं तपति । आदित्ये
तपति तदानुगुण्याचरणान् स्वयमेव पृष्ठतबित्युच्यते । अभ्यासे
अभ्यासो यावता शुद्धिं मन्यते ॥ १० ॥
१. मनौ. ११. २११ श्लोको द्रष्टव्यः । २. गौ ध. २६. ४.
३. ‘तत पिबतीति कषायपः’ इति ग, पु.
आप० ध० २०

१६४ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [(प.९)क.२७.
यदेकरात्रेण करोति पापं कृष्णं वर्णं ब्राह्मणस्सेवमानः
चतुर्थकाल (१)उदकाभ्यवायी त्रिभिर्वर्षैस्तदप-
हन्ति पापम् ॥ ११ ॥
कृष्णो वर्ण शूद्रः। तमाज्ञाकरो भूत्वा वृत्त्यर्थं सेवमानः । शिष्टं स्पष्टं
गतं च । अपर आह—शूद्रां मैथुने सेवमान इति । अस्मिन्पक्षे
ऋतावुपगमने अपत्योत्पत्ताविदं द्रष्टव्यम् । मनुः--
(२)वृषलीफेनपीतस्य निश्वासोपहतस्य च ।
तस्यां चैव प्रसूतस्य निष्कृतिर्न विधीयते ॥' इति ॥ ११ ॥
इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ प्रथमप्रश्ने सप्तविंशी कण्डिका ॥ २७ ॥
इति चाऽऽपस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ हरदत्तमिश्रविरचितायामु-
ज्वलायां प्रथमप्रश्ने नवमः पटलः ॥ ९ ॥
१. उदकाभ्युपायी इति. छ. पु. २. म. स्मृ. ३. १९.

दशमः पटलः॥
यथा कथा च परपरिग्रहमभिमन्यते स्तेनो ह भवती-
ति कौत्सहारीतौ तथा काण्वपुष्करसादी ॥ १ ॥
(१)यथा कथा च आपद्यनापदि वा भूयांसमल्पं वा, परपरिग्रहं परस्व-
मभिमन्यते-ममेदमस्त्विति बुद्धौ कुरुते(२) सर्वथा स्तेन एव भवतीति
कौत्सादयो मन्यन्ते ॥ १ ॥
संत्यपवादाः परपरिग्रहेष्विति वार्ष्यायणिः ॥ २ ॥
वार्ष्यायणिस्तु मन्यते केषुचित्परपरिग्रहेषु स्तेयस्याऽपवादास्सन्तीति॥
तानेवोदाहरति-
शम्योषा युग्यघासो न स्वामिनः प्रतिषेधयन्ति ॥ ३ ॥
शमी बीजकोशी तस्यामुष्यन्ते दह्यन्ते कालवशेन पच्यन्ते इति
शम्योषाः कोशीधान्यानि मुद्गमाषचणकादीनि । युगं वहतीति युग्यः श-
कटवाही बलीवर्दः, तस्य घासो भक्षस्तृणादिः युग्यघासः । एते आदीया-
मानाः स्वामिनो न प्रतिषेधयन्ति स्वामिभिः प्रतिषेधं न कारयन्ति । एते-
ष्वादीयमानेषु स्वामिनो न प्रतिषेद्धुमर्हन्तीत्यर्थः । स्वयंग्रहणेऽपि न
स्तेयदोष इति यावत् । अत्र स्मृत्यन्तरे विशेषः-
‘चणकव्रीहिगोधूमयवानां मुद्गमाषयोः ।
अनिषिद्धैर्ग्रहीतव्यो मुष्टिरेकाऽध्वनि स्थितैः ॥’
मनुस्तु-
(३)‘द्विजोऽध्वगः क्षीणवृत्तिर्द्वाविक्षू द्वे च मूलके ।
आददानः परक्षेत्रान्न दण्डं दातुमर्हति ॥ ३ ॥
अतिव्यवहारो व्यृद्धो भवति ॥ ४ ॥
शम्योषादिष्वपि अतिव्यवहारो व्यृद्धो दुष्टो भवति, अतिमात्रापहारे स्ते-
यदोषो भवतीत्यर्थः ॥ ४ ॥
१. ‘कथा’ इति छान्दस रूप कथमित्यर्थ. । दृष्टं च “तमब्रुवन् कथा हास्था.” (तै.सं.
२.६.३.) “कथा मा निरभागिति” (तै.स.३.१.९) इत्यादौ ।
२. बुद्धौ कृत्वाऽऽदत्त इत्यर्थ , इत्याधिक क. छ. पु. ३. म. स्मृ. ८. ३४१.

१६६ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [(प्र. १०) क. २८.
सर्वत्राऽऽनुमतिपूर्वमिति हारीतः ॥ ५ ॥
सर्वेषु द्रव्येषु सर्वास्ववस्थासु स्वाम्यनुमतिपूर्वमेव ग्रहणमिति हारीत
आचार्यो मन्यते ॥ ५ ॥
न पतितमाचार्यं ज्ञातिं वा दर्शनार्थो गच्छेत् ॥ ६ ॥
'न पतितैः संव्यवहारो विद्यत' (२१.५.) इत्युक्तेऽपि पुनरुच्यते-आ-
चार्यादिषु विशेषं वक्ष्यामीति ॥ ६ ॥
न चाऽस्माद्भोगानुपयुञ्जीत ॥ ७ ॥
अस्मात्पतितादाचार्यात् ज्ञातेर्वा पित्रादेः भोगान् भोगसाधनानि दा-
यप्राप्तान्यपि नोपयुञ्जीत न गृह्णीयात् ॥ ७ ॥
यदृच्छासन्निपात उपसंगृह्य तूष्णीं व्यतिव्रजेत् ॥ ८ ॥
यदि पतितैराचार्यादिभिर्यदृच्छया सन्निपातः सङ्गतिः स्यात् तदाऽवि-
घ्रिनोपसंगृह्य तूष्णीं तैस्सह किञ्चिदप्यसम्भाष्य व्यतिव्रजेत् गच्छेत् । न क्ष-
णमपि सह तिष्ठेत् ॥ ८ ॥
माता पुत्रत्वस्य भूयांसि कर्माण्यरभते तस्यां शुश्रूषा
नित्या पतितायामपि ॥ ९ ॥
पुत्रत्वस्य, स्वार्थिकस्त्वः । यथा 'देहत्वमेवान्य'दिति । पुत्रस्य कृते
माता भूयांसि दृष्टार्थानि गर्भधारणाशुचिनिर्हरणस्तन्यदानप्रदक्षिणन-
मस्कारोपवासादीनि कर्माणि करोति तस्मात्तस्यां पतितायामपि शुश्रूषा
अभ्यङ्गस्नापनादिका । नित्या नित्यमेव कर्तव्या ॥ ९ ॥
न तु धर्मसन्निवापः स्यात् ॥ १० ॥
एकस्मिन् धर्मे सहाऽन्वयो धर्मसन्निवापः । स पतिवया मात्रा सह
न कर्तव्यः । नामसुब्रह्मण्यायां मातुर्नामग्रहणम् । वरुणप्रघासेषु (१)या-
वन्तो यजमानस्याऽमात्याः सस्त्रीकास्तावन्त्येकातिरिक्तानी'त्येवमा-
दिकमुदाहरणम् । किं पुनरेवमादिषु मातुरन्वयः शुश्रूषा ? ओमित्याह ।
अन्विता हि सा सम्मता मन्यते । निरस्ता तु विमता । वैश्वदेवार्थे च
पाके सा न भोजयितव्या । मृतायास्तु तस्याः संस्कारादिकाः क्रियाः
कर्तव्याः नेति विप्रतिपन्नाः ॥ १० ॥

१. आप. श्रौ ८. ५. ४१. करम्भपात्रनिर्माणे संख्याविधिरयम् ।

पतनीयप्रायश्चित्तम् ] उज्ज्वलोपेते प्रथमः प्रश्नः । १५७
अधर्माहृतान् भोगाननुज्ञाय न वयं चाऽधर्मश्चेत्यभि
व्याहृत्याऽधो नाभ्युपरिजान्वाच्छाद्य त्रिषव-
णमुदकमुपस्पृशन्नक्षीराम्ललवणं भुञ्जा-
नो द्वादश वर्षाणि नाऽगारं
प्रविशेत् ॥ ११ ॥
ब्राह्मणस्वहरणम् ,
(१)चण्डालान्त्यस्त्रियो गत्वा भुक्त्वा च प्रतिगृह्य च ।
पतत्यज्ञानतो विप्रो ज्ञानात्साम्यं तु गच्छति ॥
इत्येवमादिकमुदाहरणम् । ये अधर्माहृता भोगास्ताननुज्ञाय परि-
त्यज्य 'न वयं चाऽधर्मश्चे'ति प्रैषं ब्रूयात् । तस्यार्थः-वयं चाऽधर्मश्च सह
न वर्तामह इति । अधो नाभित्यादि (२४.११.)गतम्। नात्राऽर्धशाणीपक्षो
भिक्षाचर्यं वा ॥ ११ ॥
ततस्सिद्धिः ॥ १२ ॥
एतस्य द्वादशवार्षिकस्याऽन्ते सिद्धिः शुद्धिर्भवति ॥ १२ ॥
अथ सम्प्रयोगस्स्यादार्यैः ॥ १३ ॥
प्रायश्चित्तोपदेशात् सिद्ध्युपदेशाच्च सिद्धे पुनर्वचनं 'ज्ञा-
नात्साम्यं तु गच्छती'त्यस्याऽपवादार्थम् ॥ १३ ॥
एतदेवाऽन्येषामपि पतनीयानाम् ॥ १४ ॥
उक्तव्यतिरिक्तानि यानि पतनीयानि पूर्वमुक्तानि तेषु यत्राऽऽदृत्य
प्रायश्चित्तं (२)नोक्तं तेषामप्येतदनन्तरोक्तमेव प्रायश्चित्तं वेदितव्यम् ।
उक्तविषये विकल्प इत्यन्ये । तत्र ज्ञानाज्ञानकृतो विकल्पः ॥ १४॥
गुरुतल्पगामी तु सुषिरां सूर्मिं प्रविश्योभयत
आदीप्याऽभिदहेदात्मानम् ॥१५॥
यस्तु गुरुतल्पगामी सोऽन्तःप्रवेशयोग्यां सुषिरां सूर्मिं कृत्वा प्रविशेत्
प्रविश्योभयतःपार्श्वयो(३)र्वह्निमादीपयेत् । आदीप्त्याऽऽत्मानमभिदहेत् । "ज्वलितां
वा सूर्मिं परिष्वज्य समाप्नुया (२५. २. )" दित्यत्रैव कियानपि
१. म. स्मृ. ११ १७६. २. अनुक्त. इति. क. ख. पु.
३. वह्निमिति नास्ति क. छ. पु.

१९८ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [(प.१०)क.२८.
विशेषः । अनन्तरोक्तस्य वैकल्पिकस्य निवृत्यर्थं वचनम् ॥ १५ ॥
मिथ्यैतदिति हारीतः ॥ १६ ॥
हारीतस्त्वृषिर्मन्यते-एतदनन्तरोक्तं मरणांतिकप्रायश्चित्तं मिथ्या न
कर्तव्यमिति ॥ १६ ॥
कुत इत्यत आह-
यो ह्यात्मानं परं वाऽभिमन्यतेऽभिशस्त एव स
भवति ॥ १७ ॥
हिशब्दो हेतौ । यस्मात् य आत्मन परं वाऽभिमन्यते मारयति सोऽभि-
शस्त एव भवति ब्रह्महैव भवति । (१)न च पतनीयापनोदनं चिकीर्षु-
रन्यत् पतनीयं कर्तुमर्हतीति । हेत्वभिधानादभिशस्तवचनाच्चाऽन्ये-
षामपि मरणांतिकानां ब्राह्मणविषये निवृत्तिः ॥ १७ ॥
किं तर्हि तस्य प्रायश्चित्तमिति ? आह--
एतेनैव विधिनोत्तमादुच्छासाच्चरेन्नास्याऽस्मिँल्लोके
प्रत्यापत्तिर्विद्यते कल्मषं तु निर्हण्यते ॥ १८ ॥
'अघोनाभ्युपरि जान्वि' (२८.११.) त्यादि यदनन्तरोक्तमेतेनैव विधिना ।
शिष्टं गतम् ॥ १८ ॥
दारव्यतिक्रमी खराजिनं बहिर्लोम परिधाय 'दारव्यति-
क्रमिणे भिक्षा'मिति सप्ताऽगाराणि चरेत्। सा वृत्तिः
षण्मासान् ॥ १९ ॥
(२) यस्तु अन्तरेणैव निमित्तं कौमारान् दारान् परित्यजति स दा-
रव्यतिक्रमी । खरस्य, गर्दभस्याऽजिनं बहिर्लोम परिधाय वासित्वा दारव्यति-
क्रमिणे भिक्षां दत्तेति सप्तागाराणि भिक्षां चरेत् । (३)कौमारदारपरित्यागिने
भिक्षां दत्ते'ति वासिष्ठे । (४)सा वृत्ति. षण्मासान् । ततः सिद्धिः ॥ ९ ॥
१ न च महापातकस्य ब्रह्महत्या प्रायश्चित्त भवितुमर्हतीति. क. पुस्तके.
२. धर्मप्रजादिकमन्तरेण कौमारान् दारान्' इति क ख. पु.
३ व घ. कौमारदारव्यतिक्रमिणे. इति. ख. पु. कौमारदारपरित्यागिने इति, क. पु.
४ षण्मासाद्धूर्ध्वं शुद्ध. इति. ग. पु. 'सा वृत्ति'रित्यादि पृथक्सूत्रं च ॥

भ्रूणहत्याप्रायश्चित्तम् ] उज्ज्वलोपेते प्रथमः प्रश्नः । १६९
स्त्रियास्तु भर्तृव्यतिक्रमे कृच्छ्रद्वादशरात्रा-
भ्यासस्तावन्तं कालम् ॥ २० ॥
भर्तृव्यतिक्रम इति छान्दसो रेफलोपः । व्यतिक्रमः परित्याग । या
तु स्त्री भर्तारं परित्यजत्यन्तरेण निमित्तं, तस्यास्तावन्त कालं
षण्मासान् कृच्छ्रद्वादशरात्राभ्यासः प्रायश्चित्तम् ॥ २० ॥
अथ भ्रूणहा श्वाजिनं खराजिनं वा बहिर्लोम परि-
धाय पुरुषशिरः प्रतीपानार्थमादाय ॥२१॥
इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ प्रथमप्रश्नेऽष्टाविंशी कण्डिका ॥२८॥
खट्वाङ्गं दण्डार्थे कर्मनामधेयं प्रब्रुवाणश्चङ्क्रम्येत को
भ्रूणघ्ने भिक्षामिति । ग्रामे प्राणवृत्तिं प्रतिलभ्य शून्या-
गारं वृक्षमूलं वाऽभ्युपाश्रये'न्न हिम आर्यैः सह सम्प्रयो-
गो विद्यते ' । एतेनैव विधिनोत्तमादुच्छ्वासाच्चरेत् ।
नाऽस्यास्मिंल्लोके प्रत्यापत्तिर्विद्यते । कल्मषं तु निर्ह-
ण्यते ॥ १ ॥
षडङ्गस्य वेदस्याध्येता, तदर्थवित्, प्रयोगशास्त्रस्य सव्याख्यस्या
र्थवित् कर्मणामनुष्ठाताऽनुष्ठापयिता च ब्राह्मणो भ्रूणः । तथा च बौ-
धायनः—(१)'वेदानां किञ्चिदधीत्य ब्राह्मणः । एकां शाखामधीत्य श्रो-
त्रियः । अङ्गाध्याय्यनूचानः । कल्पाध्याय्यृषिकल्पः । सूत्रप्रवचनाध्यायी भ्रूणः'
इति। तं यो हतवान् स भ्रूणहा । स शुनः खरस्य वाऽजिनं बहिर्लोम परिधाय पुरुषस्य
यस्यकस्यचिन्मृतस्य शिरः, प्रतीपानार्थम् । प्रतिधार्त्वर्थानुवादः (२)'उपस-
र्गस्य घञ्यमनुष्ये बहुल'मिति बाहुलको दीर्घः । पानमेव प्रतीपानम् ।
पानग्रहणमुपलक्षणम् । भोजनमपि तत्रैव । खटाङ्ग दण्डार्थे, खट्वाया अङ्गं
खट्वाङ्गमीषादि तद्दण्डकृत्ये आदाय । 'भ्रूणहाऽस्मीत्येवं कर्मनिब
न्धनमात्मनो नामधेयं प्रब्रुवाणश्चङ्क्रम्येत इतस्ततश्चरेत् । कापालिकतन्त्रप्रसिद्ध-
स्य खटाङ्गस्य वा ग्रहणम् । भिक्षाचरणकाले च को भ्रूणघ्ने भिक्षां द-
१ बौधा. गृ. १. ११. २. पा. सू. ६. ३ १२२.

१६० आपस्तम्बधर्मसूत्रे [ (प्र. १०) क. २९
दातीति चरेत् । चरित्वा प्राप्ते प्राणवृत्तिं प्राणयात्रामात्रं प्रतिलभ्य शून्यागारं
वृक्षमूलं वा निवासार्थमभ्युपाश्रयेत्—‘न हि म आर्यैः सह सम्प्रयोगो विद्यत’ इत्येवं
मन्यमानः । कियन्तं कालमेवं चरितव्यमित्यत आह—एतेनैवेत्यादि ।
गतम् । ‘श्रोत्रियं वा कर्मसमाप्त(२४.२४.)’ मित्यत्र यः श्रोत्रियः (१)ग्र-
न्थधारी अर्थज्ञश्च न भवति अनुष्ठापयिता च न भवति तस्य ग्रहणम्॥१॥
यः प्रमत्तो हन्ति प्राप्तं दोषफलम् ॥ २ ॥
क्षत्रियं हत्वे'त्येवमादिकेऽनुक्रान्तेऽपि विषये यः प्रमत्तो हन्ति प्रमादे-
नाऽबुद्धिपूर्वं हन्ति तस्याऽपि दोषफल प्राप्तमेव । न तु प्रमादकृतमिति
दोषाभावः ॥ २ ॥
सह सङ्कल्पेन भूयः ॥ ३ ॥
सङ्कल्पेन सह वधे कृते भूयः प्रभूततरं भवति । तेन प्रमादकृते लघुप्रा-
यश्चित्तम् , बुद्धिपूर्वे तु गुर्विति । यत्पुनः पूर्वमुक्तं ‘दोषवच्च कर्माभि-
सन्धिपूर्वं कृत्वाऽनभिसन्धिपूर्वं वे(२६.७)’ ति तत्र तेषु प्रायश्चित्तेषु
विशेषाभावादिदमुक्तम् ॥ ३ ॥
एवमन्येष्वपि दोषवत्सु कर्मसु ॥ ४ ॥
अन्येष्वपि हननव्यतिरिक्तेषु दोषवत्सु कर्मसु एवमेव द्रष्टव्यम्—अबुद्धि-
पूर्वे कृतेऽल्पो दोष , बुद्धिपूर्वे महानिति ॥ ४ ॥
तथा पुण्यक्रियासु ॥ ५ ॥
पुण्यक्रियास्वप्येष एव न्यायः-अबुद्धिपूर्वेऽल्पं फलम्, बुद्धिपूर्वे महदिति।
तद्यथा--ब्राह्मणस्वान्यपहृत्य चोरेषु धावत्सु यदृच्छया कश्चिच्छूर
आगतस्तान् हन्यात्, स्वयमेव वा शूरं दृष्ट्वा चोरा अपहृतानि
द्रव्याण्युत्सृज्य पलायेरन् तदा शूरस्याऽल्पं पुण्यफलम् । यदा
तु बुद्धिपूर्वे स्वयमेव चोरेभ्यः प्रत्याहृत्य स्वानि स्वामिभ्यो ददाति तदा
महदिति । एवं स्वभार्याबुद्ध्या परदारगमनेऽल्पम्, अन्यत्र महदिति ॥५॥
परीक्षार्थोऽपि ब्राह्मण आयुधं नाऽऽददीत ॥ ६ ॥
गुणदोषज्ञानं परीक्षा । तया अर्थः प्रयोजनं यस्य सः । एवभूतोऽपि
ब्राह्मण आयुधं न गृह्णीयात् किं पुनर्हिंसार्थ इत्यपिशब्दार्थः ॥ ७ ॥
१. श्रुतिधारी इति. क. पु.

पतितधर्माः ] उज्ज्वलोपेते प्रथमः प्रश्नः । १६१
अस्य प्रतिप्रसवः—
यो हिंसार्थमभिक्रान्तं हन्ति मन्युरेव मन्युं स्पृशति
न तस्मिन् दोष इति पुराणे ॥ ७ ॥
यस्तु हिंसाथं मारणार्थमभिक्रान्तमभिपतितं हन्ति न तस्मिन् दोषो विद्यत
इति पुराणे श्रुतम् । दोषाभावे हेतुः—यस्मान्मन्युरेव मन्युं स्पृशति न पुनः
पुरुषः पुरुषम् । अत्र वसिष्ठबौधायनौ—
(१)स्वाध्यायिनं कुले जातं यो हन्यादाततायिनम् ।
न तेन भ्रूणहा स स्यान्मन्युस्तं मन्युमृच्छति ॥ इति ।
मनुस्तु-
(२)शस्त्रं द्विजातिभिर्ग्राह्यं धर्मो यत्रोपरुध्यते ।
द्विजातीनां च वर्णानां विप्लवे कालकारिते ।
आत्मनश्च परित्राणे दक्षिणानां च सङ्गरे ॥
स्त्रीविप्राभ्युपपत्तौ च घ्नन् धर्मेण न दुष्यति ॥' इति ॥
गौतमः-(३) प्राणसंशये ब्राह्मणोऽपि शस्त्रमाददीते'ति ॥
वसिष्ठः—
(४) अग्निदो गरदश्चैव शस्त्रपाणिर्धनापहः ।
क्षेत्रदारहरश्चैव षडेते ह्याततायिनः ॥
आततायिनमायान्तमपि वेदान्तपारगम् ।
जिघांसन्तं जिघांसीयान्न तेन भ्रूणहा भवेत् ॥' इति ॥ ७ ॥
पतितैरकृतप्रायश्चित्तैरुत्पादितानां पुत्राणामपि पातित्यमस्तीति
प्रतिपादयितुं पूर्वपक्षमाह—
अथाऽभिशस्ताः समवसाय चरेयुर्धर्म्यमिति सांशिते-
तरेतरयाजका इतरेतराध्यापका मिथो विवाहमानाः ॥८॥
अथशब्दोऽर्थान्तरप्रस्तावं सूचयति । अभिशस्ता. पतिताः । समवसाय
चरेयुः । अवसानं गृहम् । समित्येकीभावे । ग्रामाद्वहिरेकस्मिन् प्रदेशे
गृहाणि कृत्वा चरेयुः । धर्म्यं धर्म्यं वक्ष्यमाणं वृत्तमिति । संशित्य सं
शितां तीक्ष्णां बुद्धिं कृत्वा । निश्चित्येत्यर्थः । इतरेतरं याजयन्तः । इत
रेतरमध्यापयन्तः परस्परं विवाहसम्बन्धं च कुर्वन्तश्चरेयुः वर्तेरन्निति ॥
१. व. ध. ३. १८, बौ १. १० १२ २ म स्मृ ८ ३४८, ३४९.
३. गौ. ध ७ २५ ४. व. ध. ३. १६, १७,
आप० ध० २१

१६२ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [ (प.१०)क.२९.
पुत्रान् सन्निष्याय ब्रूयुर्विप्रजताऽस्मदेवं ह्यस्म-
त्स्वायास्सम्प्रत्यपत्स्यतेति ॥ ९ ॥
अथ ते पुत्रान् सन्निष्याय ब्रूयुः हे पुत्राः अस्मत् अस्मत्तः । विप्रव्रजत
विविधं प्रकर्षेण च स्नेहमुत्सृज्याऽऽर्यसमीपं गच्छत । एव ह्यस्मत्सु अस्मा
स्वायाः शिष्टाः सम्प्रत्यपत्स्यत । (१) 'आशंसायां भूतवच्चेति' भविष्यति
लुङ् । सकारात्परो यकारोऽपपाठश्छान्दसो वा । सम्प्रतिपत्तिं करिष्य
न्ति । आर्याणामप्येतदभिप्रेतं भविष्यति । यस्मादस्माभिरेव पतनीयं
कर्माऽनुष्ठितं न भवद्भिः । न च पतितेनोत्पादितस्य पातित्यम्, अन्य-
त्वात् ॥ ९ ॥
एतदेवोपपादयति -
अथाऽपि न सेन्द्रियः पतति ॥ १० ॥
न हि पतितो भवन् सहेन्द्रियेण पतति, पुरुष एव पतति, नेन्द्रियं
शुक्रमिति । अथापिशब्दावपि चेत्यस्यार्थे ॥ १० ॥
कथं न सेन्द्रियः पततीत्याह --
तदेतेन वेदितव्यमङ्गहीनो ऽपि साङ्गं जनयति ॥ ११ ॥
तदनन्तरोक्तमर्थरूपमेतेन वक्ष्यमाणेन निदर्शनेन वेदितव्यम् । चक्षुरा
द्यङ्गहीनोऽपि साङ्गं चक्षुरादिमन्तं जनयति, एवमधिकारविकलः साधिकारं
जनयिष्यति । स्त्रिया अपि कारणत्वात् तस्याश्च दोषाभावात् ॥ ११ ॥
दूषयति-
मिथ्यैतदिति हारीतः ॥ १२ ॥
एतदनन्तरोक्तमर्थरूपं मिथ्या न युक्तमिति हारीतो मन्यते ॥ १२ ॥
कुत इत्याह -
दधिधानीसधर्मा स्त्री भवति ॥ १३ ॥
दधि धीयते यस्यां सा दधिधानी स्थाली। तया सधर्मा सदृशी स्त्री भवति ॥
ततः किम् ?
यो हि दधिधान्यामप्रयतं पय आतञ्च्य मन्थति न
तेन धर्मकृत्यं क्रियेत एवमशुचि शुक्लं यन्निर्वर्तते न तेन
सह सम्प्रयोगो विद्यते ॥ १४ ॥
यो हि पुरुषः दधिधान्यां स्थाल्याम्, अप्रयतं श्वादुपहतम् , पय आतञ्च्य
१. पा. सू. ३ ३ १३२.

पतितधर्माः ] उज्ज्वलोपेते प्रथमः प्रश्नः । १६३
तक्राद्यातश्चनेन संस्कृत्य मन्थति न तेन तदुत्पन्नेन घृतादिना धर्मकृत्यं या-
गादिकं क्रियते । एवं पतितसम्बन्धेनाऽशुचि शुक्लं स्त्रियां निषिक्तं शोणि-
तेनाक्तं यन्निर्वर्तते येन रूपेण निष्पद्यते न तेन सह सम्प्रयोगो विद्यते
शिष्टानाम् । अत्र च 'शुचि शुक्ल' मित्येत 'दथापि न सेन्द्रियं पतती'
त्यस्य दूषणम् । न हि वाचनिकेऽर्थे युक्तय क्रमन्ते । तथा च समाना
यामप्युत्पत्तौ पुत्र एव पतति न दुहिता । तथाऽऽह वसिष्ठः-
(१)'पतितोत्पन्नः पतितो भवत्यन्यत्र स्त्रियाः । सा हि परगामिनी
तामरिक्थामुपेयात्' । इति ॥ १४ ॥
अभीचारा(२)नुष्याहारावशुचिकरावपतनीयौ ॥ १५ ॥
अभिचार एवाभीचारः । (३)'उपसर्गस्य घञी'ति दीर्घः । अभीचारः
श्येनादिः । अनुव्याहारः शापः । तौ ब्राह्मणविषयेऽपि क्रियमाणावशुचि-
करावेव, न तु पतनीयौ ॥ १५ ॥
पतनीयाविति हारीतः ॥ १६ ॥
हारीतस्तु तावपि पतनीयाविति मन्यते ॥ १६ ॥
पतनीयवृत्तिस्त्वशुचिकराणां द्वादश मासान् द्वाद-
शाऽर्धमासान् द्वादश द्वादशाहान् द्वादश सप्ताहान्
द्वादश त्र्यहान् द्वादश द्वयहान् द्वादशाहं सप्ताहं त्र्यहं
द्वयहमेकाहम् ॥ १७ ॥
अशुचिकराणामपि कर्मणां येषामाहत्य प्रायश्चित्तं नोक्तं तेषामपि प-
तनीयेषु कर्मसु या वृत्तिः प्रायश्चित्तं सैव प्रायश्चित्तिः । कियन्तं काल-
म् ? द्वादश मासाद्येकाहान्तम् ॥ १७ ॥
किमविशेषेण सर्वेष्वेवाऽशुचिकरेष्वयं कालविकल्पः ? नेत्याह--
इत्यशुचिकरनिर्वेषो यथा कर्माभ्यासः ॥ १८ ॥
इत्येषोऽशुचिकरनिर्वेषो यथा कर्माभ्यासस्तथा वेदितव्यः । बुद्धिपूर्वे
सानुबन्धेऽभ्यासे च भूयांसं कालम्, विपरीते विपर्यय इति ॥ १८ ॥
॥ इत्यापस्तम्बसूत्रवृत्तौ प्रथमप्रश्ने एकोनत्रिंशी कण्डिका ॥ २९ ॥
इति चाऽऽपस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ हरदत्तमिश्रविरचितायामु-
ज्वलाया प्रथमप्रश्ने दशमः पटलः ॥ १० ॥
१. व. ध. ३. २. अनुव्यवहार इति. क ३. पा. सू ६. ३ १२२.

अथैकादशः पटलः ॥
'न समावृत्ता वपेरन्' ( ८. ७. ) स्नातस्तु काल' ( १०.७. ) इत्यादिषु
प्रसक्तस्य स्नानस्य कालमाह--
विद्यया स्नातीत्येके ॥ १ ॥
वेदविद्या विद्या । तया सम्पन्नः स्नानं कुर्यादित्येके मन्यन्ते । मनुर-
त्याह--
(१)वेदानधीत्य वेदौ वा वेदं वाऽपि यथाक्रमम् ।
अविप्लुतब्रह्मचर्यो गृहस्थाश्रममावसेत्' ॥ इति ॥ १ ॥
तथा व्रतेनाऽष्टाचत्वारिंशत्परीमाणेण ॥ २ ॥
परिमाणमेव परीमाणम् । छान्दसो दीर्घः । अष्टाचत्वारिंशद्ग्रहणं
(२)'पादूनम्, अर्धेने' (२.१३,१४ ) त्यादिपूर्वोक्तस्याप्युपलक्षणम् । अष्टाच
त्त्वारिंशदादिपरिमाणेन व्रतेन (३)वा सम्पन्नः स्नायात् असम्पन्नोऽपि
विद्यया ॥ २ ॥
विद्या व्रतेन चेत्येके ॥ ३ ॥
विद्येति तृतीयैकवचनस्याकारस्य(४) 'सुपां सुलुक्' इत्यादिना
लुक् । विद्यया व्रतेन चोभाभ्यां सम्पन्नः स्नायादित्येके मन्यते । एवं च
(५)वेदमधीत्य स्नास्य' न्नित्यत्र वेदमधीत्येत्युपलक्षणम् । अत्र याज्ञ-
वल्क्यः--
(६)वेदं व्रतानि वा पारं नीत्वा ह्युभयमेव वा ।
अविप्लुतब्रह्मचर्यो लक्षण्यां स्त्रियमुद्वहेत् ॥' इति ।
१. म. स्मृ. ३ २.
२. पादूनम्, अर्धेन, त्रिभिर्वा' इत्येतेषा पूर्वोक्तानामुपलक्षणम् । इति. क. पु.
३ अथ ब्रह्मचर्यविधि 'इत्यारभ्य प्रपञ्चितेन समिदाधानभिक्षाचरणगन्धादिवर्जनादि-
रूपेण । अस्ति च तेषु व्रतशब्द. 'यथा व्रतेषु समर्थः स्यात्तथानि वक्ष्यामः” इति । इह तु
समुदायाभिप्रायमेकवचनम् । तेन वा व्रतेन सम्पन्नस्स्नायात् । असम्पन्नोऽपि विद्यया ।
'चत्वारि वेदव्रतानी' त्येषां तु ग्रहणमत्र नाऽऽशङ्कनीयम् । यथोक्तं विश्वरूपे । इत्यधिकः
पाठो ग. पु.
४. पा सू. ७ १. २९ ५. आप गृ १२. १. ६ याज्ञ स्मृ. १. ५२.