आपस्तम्ब धर्मसूत्र (महर्षि आपस्तम्ब - हरदत्त टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

१३८ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [(प.८.) क.२३.
मानृशंसं तुष्टिरिति सर्वाश्रमाणां समयपदानि तान्य-
नुतिष्ठन् विधिना (१)सार्वगामी भवति ॥ १४ ॥ ६ ॥
विवरणम् ।
अक्रोधोऽहर्षः इत्येवमाद्या अयोगविपरीताः । अतस्ते समाधिलक्षण-
त्वाद् योगाः । संविभागः आत्मनो यात्रासाधनस्याऽर्थिभ्यः संविभजनम् ।
त्यागः दृष्टादृष्टभोगानां शक्तितः परित्यजम्, तत्साधनानां च ।
आर्जवम् ऋजुता, अदुष्टाकलनपूर्विका वाङ्मनःकायानां प्रवृत्तिः । मार्दवं
मृदुत्वम् । शमोऽन्तःकरणोपशमः । दमो बाह्यकरणापेशमः । इदमन्यद्
योगलक्षणं संक्षेपत उच्यते-सर्वभूताविरोधो योगः, विरोधे हि भूतानां
पीडा, तदभावेऽपीडा । स एव सर्वभूतापीडालक्षणो योगः ।
आर्यम् आर्याणां भावः अक्षुद्रता । आनृशंसम् आनृशंस्यम् , अक्रौर्यम् ।
तुष्टिः लब्धव्यस्याऽलाभेऽपि चेतसः प्रसन्नतयाऽवस्थानं लाभ इव । सर्व-
भूताविरोलक्षणांहिसा परिव्राजकस्यैव संभवतीत्यार्यादीनां त्रया-
णामन्येषां चाऽविरुद्धानां सर्वाश्रमान् प्रति प्राप्तिरितीतिशब्दसाम-
र्थ्याद्, इतिशब्दस्य च प्रकारवचनत्वादार्यादीनीत्थंप्रकाराणि सर्वाश्र-
मान् प्रति गमयति सर्वाश्रमाणां समयपदानिति । समयस्थानानीत्ये-
तत् । अवश्यमनुष्ठेयानीत्यर्थः । तान्येतानि यथोक्तान्यनुतिष्ठन् विधिना
सार्वगामी सर्वगमनशीलः, ज्ञानाभिव्यक्तिकमेण । भवति मुच्यते इत्यर्थः ॥
इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीशङ्करभगवत्पादाचार्यस्य कृतिषु
आपस्तम्बीयधर्मशास्त्राध्यात्मपटलविवरणम् ॥ ॐ
उज्ज्वला ।
के पुनस्ते योगाः ? तानाह—
एते चाऽक्रोधादयोऽपि भावरूपाः न क्रोधाद्यभावमात्रम् , क्रोधादिनि-
र्घातहेतुतयोपदेशात् । के पुनस्ते ? अक्रोधः, क्रोधादिषु प्रसक्तेष्वपि
मा कार्षमिति सङ्कल्पः । अहर्षः, इष्टलाभालाभेषु चेतस ऐकरूप्यम् ।
अरोधः मित्रादिषु प्रतिकूलेष्वपि मनोविकाराभावः । अलोभः सन्तो-
षोऽलम्बुद्धिः । अमोहोऽवधानम् । अदम्भो धर्मानुष्ठानम् । अद्रोहः परेष्व-
पकारिष्वप्यनपकारः । अनसूया परगुणेष्वभिमोदनम् । सत्यवचनं यथा-

आत्मज्ञानोपायाः ] उज्ज्वलोपेते प्रथमः प्रश्नः । १३९

दृष्टार्थवादित्वम् । संविभागः आत्मान(१)मुपरुध्याऽप्यन्नादिदानम् ।
त्यागोऽपरिग्रहः । आर्जवं मनोवाक्कायानामेकरूपत्वम् । मार्दवं सूपगम्यता ।
शमः मन्युपरित्यागः । दम-(२)इन्द्रियजयः । एताभ्यामेव गतत्वात् पूर्व-
त्र स्वस्मिन् क्रमे अकामः, अमन्युः, आत्मवत्वमिति नोपदिष्टम् । सर्वभूतैर-
विरोधः ।सर्वग्रहणं क्षुद्रैरविरोधात्थम् । योगः ऐकाग्र्यम् । आर्याणां भावः
आर्य शिष्टाचारानुपालनम् । आनृशंस आनृशंस्य व्यवहारवचनादौ प्रसक्त-
नैष्ठुर्यस्य वर्जनम् । तुष्टिरनिर्वेदः । समयो व्यवस्था । सा च प्रकरणाद्ध-
र्मज्ञानाम् । पदं विषयः । एते अक्रोधादयः सर्वेषामाश्रमाणां सेव्याः, न
केवलं योगिनामेवेति धर्मज्ञानां समय इत्यर्थः । एते हि भाव्यमानाः
क्रोधादीन् समूलघातं घ्नन्ति । अतश्च ताननुतिष्ठन् विधिना सार्वगामी
भवति । तान्यक्रोधादीनि तुष्ट्यन्तानि । विधिना यथाशास्त्रम् ।
अनुतिष्ठन् सार्वगामी सर्वस्मै हितः सार्वः आत्मा तं गच्छति प्राप्नोति ।
‘विधिने’ति वचनात्(३)‘प्राणिनां तु वधो यत्र तत्र साक्ष्यनृतं वदेत् ।’
इत्यादिके विषये अनृतवचनादावपि न दोष इति ॥ ६ ॥
इति श्रीहरदत्तविरचितायामापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तावुज्ज्वलायां
त्रयोविंशी कण्डिका ॥ २३ ॥

इति चापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ हरदत्तमिश्रविरचितायामु-
ज्ज्वलायां प्रथमप्रश्नेऽष्टमः पटलः ॥८॥

१. अवरुध्य इति क. पु. २. इन्द्रियनिग्रहः इति ग. पु
३. द्वित्रेष्वप्यादर्शपुस्तकेषु ‘प्राणिनां तु वधो यत्र’ इत्येव पाठस्समुपलभ्यते । परन्तु
श्लोकार्धमिदं याज्ञवल्कीयम् । तत्र “वर्णिनां हि वधो यत्र” इत्येव मुद्रितपुस्तकेषु पाठस्स-
मस्ति । ( या. स्मृ. २. ८३. ) किञ्च मनौ-एतत्त्समानार्थकश्लोक एवमुपलभ्यते-
शूद्रविट्क्षत्रविप्राणां यत्रर्तोक्तौ भवेद्वधः ।
तत्र वक्तव्यमनृतं तद्धि सत्याद्विशिष्यते ॥ इति । (म. स्मृ. ८. १०४)
अनयोरेकार्थत्वमभ्युपगम्यैव विज्ञानेश्वरेणाऽपि “यत्र वर्णिना शूद्रविट्क्षत्रवि-
प्राणां सत्यवचनेन वधस्सम्भाव्यते” इति याज्ञवल्कीय वचनं व्याख्यातम् । अन्यैरपि
विश्वरूपापरार्कादिभि ‘वर्णिनाम्’ इत्येवं पाठ. स्वीकृतः । अतोऽत्रापि ‘वर्णिना’ इत्येव
पाठस्साधीयानिति युक्तमुत्पश्यामः ॥

अथ नवमः पटलः ॥
क्षत्रियं हत्वा गवां सहस्रं वैरयातनाथं दद्यात् ॥ १ ॥
क्षत्रियं हत्वा गवां सहस्रं ब्राह्मणेभ्यो दद्यात् । किमर्थम् ? वैरयातनाथं वैरं पाप
तस्य यातनं निर्हरणं तदर्थम् "ऋषभश्चात्राऽधिकः सर्वत्र प्रायश्चित्ता-
र्थ" (२४. ४) इति वक्ष्यति । तेन प्रायश्चित्तरूपमिदं दानम् । प्रायश्चित्तं
च पापक्षयार्थम् । तत्किमर्थं वैरयातनाथमित्युच्यते ? केचिन्मन्यन्ते-
नाऽभुक्तं क्षीयते कर्म पुण्यमपुण्यं च । प्रायश्चित्तं तु नैमित्तिकं कर्मान्तरं
(१) यथा गृहदाहादौ क्षामवत्यादय इति । तन्निराकर्तुमिदमुक्तम् ।
श्रौतेऽप्युक्तं-(२) 'दोषंनिघातार्थानि भवन्ती'ति । अपर आह-यो येन
हन्यते स हतो म्रियमाणस्तस्मिन्वैरं करोति-अपि नामाऽहमेनं
जन्मान्तरेऽपि वध्यासमिति । तस्य वैरस्य यातनाथमिदमिति प्रायश्चि-
त्तार्थत्वमपि वक्ष्यमाणेन सिद्धमिति ॥ १ ॥
शतं वैश्ये ॥ ३ ॥
वैश्ये हते गवां शतं दद्यात् ॥ २ ॥
दश शूद्रे ॥ ३ ॥
शूद्रे हते दश दद्यात् । गा इति प्रकरणाद्गम्यते ॥ ३ ॥
ऋषभश्चाऽत्राधिकः सर्वत्र प्रायश्चित्तार्थः ॥ ४ ॥
सर्वेष्वेतेषु निमित्तेषु ऋषभोऽप्यधिको देयः । न केवलं गा एव ।
इदं प्रायश्चित्तत्रयं मानवेन समानविषयम् । यथाऽऽह-
(३) अकामतस्तु राजन्यं विनिपात्य द्विजोत्तमः ।
ऋषभैकसहस्रा गा दद्याच्छुद्ध्यर्थमात्मनः ॥
त्र्यब्दं चरेद्वा नियतो जटी ब्रह्महणो व्रतम् ।
वसन् दूरतरे ग्रामाद्वृक्षमूलनिकेतनः ॥
१. 'यस्य गृहान् दहत्यग्नये क्षामवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत् भागधेयेनैवैनं
शमयति नाऽस्याऽपरं गृहान् दहति' (तै.स. २. २. २.) इति विहिता आहिताग्नेर्यजमानस्य
गृहे दग्धे तादृशगृहदाहनिमित्तका क्षामवदग्निदेवताकेष्टिः क्षामवतीष्टिः ।
२. आप० श्रौ० ९. १. ४ ३. म. स्मृ. ११. १२७-१३०

ब्रह्महत्याप्रायश्चित्तम् ] उज्ज्वलोपेते प्रथमः प्रश्नः । १४१

एतदेव चरेदब्दं प्रायश्चित्तं द्विजोत्तमः ।
प्रमाप्य वैश्यं वृत्तस्थं दद्याद्वैकशतं गवाम् ॥
एतदेव व्रतं कृत्स्नं षण्मासाञ्शूद्रहा चरेत् ।
ऋषभैकादशा वाऽपि दद्याद्विप्राय गास्सिताः ॥' इति ॥ ४ ॥
स्त्रीषु चैतेषामेवम् ॥ ५ ॥
एतेषां क्षत्रियादीनां स्त्रीषु च हतासु एवमेव प्रायश्चित्तं यथा पुरुषेषु॥५॥
पूर्वयोर्वर्णयोर्वेदाध्यायं हत्वा सवनगतं वाऽभिशस्तः॥६॥
उक्तेषु यौ पूर्वौ वर्णौ क्षत्रियवैश्यौ तयोर्यो वेदाध्यायः अधीतवेदः तं
हत्वा अभिशस्तो भवति । अभिशस्त इति ब्रह्मघ्नोऽभिधानम् । सवनगतं वा, तयो-
रेव वर्णयोः यः सवनगतः सवनशब्देन न प्रातस्सवनादीन्युच्यन्ते,
नापि यागमात्रम् । किं तर्हि ? सोमयागः । तत्र यो दीक्षितः सवनगतः
‘ब्राह्मणो वा एष जायते यो दीक्षित’ इति दर्शनात् । तं च हत्वाऽभिश-
स्तो भवति । पूर्वयोर्वर्णयोरिति किम् ? ब्राह्मणे मा भूत् । इष्यते ब्राह्मणे ।
वक्ष्यति च ‘ब्राह्मणमात्रं चे’(२४.७.)ति । एवं तर्हि शूद्रे मा भूत् । न शूद्रो
वेदाध्यायः सवनगतो वा भवति । इदं तर्हि प्रयोजनं पूर्वयोर्वर्णयोरेव
यथा स्यात्तयोरेव यावनुलोमौ(१) करणाम्बष्ठौ तयोर्मा भूदिति । तेना-
न्ये वर्णधर्मा अनुलोमानामपि भवन्ति ॥ ६ ॥
ब्राह्मणमात्रं च ॥ ७ ॥
हत्वाऽभिशस्तो भवति । मात्रग्रहणान्नाऽभिजनविद्यासंस्काराद्यपेक्षा ॥
गर्भं च तस्याऽविज्ञातम् ॥ ८ ॥
तस्य ब्राह्मणमात्रस्य । गर्भं च स्त्रीपुन्नपुंसकभेदेनाऽविज्ञातम् । हत्वा-
भिशस्तो भवति ॥ ८ ॥
आत्रेयीं च स्त्रियम् ॥ ९ ॥
(२)‘ऋतुस्नातामात्रेयीमाहु’रिति वसिष्ठः । तस्येति वर्तते । आत्रेयीं च
ब्राह्मणस्त्रियं हत्वाऽभिशस्तो भवति । ब्रह्महा भवति । सम्भवत्यस्यां
ब्राह्मणगर्भ इति । अत्रिगोत्रजा आत्रेयीत्यन्ये ॥ ९ ॥
तस्य निर्वेषः ॥ १० ॥

१. इतरपुस्तकेषु “सवर्णाम्बष्ठौ” इत्येव पाठः । २. व. ध. १०. १४.

१४२ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [ (प.९.)क. २४.
तस्य सर्वप्रकाराभिशस्तस्य निर्वेषः प्रायश्चित्तं वक्ष्यते ॥ १० ॥
अरण्ये कुटिं कृत्वा वाग्यतः शवशिरध्वजोऽर्धशा-
णीपक्षमधोनाभ्युपरिजान्वाच्छाद्य ॥ ११ ॥
कृत्वेति वचनान्न परकृता कुटी ग्राह्या । वाक् यता नियता येन स
वाग्यतः वाच्यमः । आहिताग्न्यादिषु दर्शनात् निष्ठान्तस्य परनिपातः ।
शवशिर- ध्वजो यस्य स शवशिरोध्वजः । सकारलोपश्छान्दसः । स्वव्या-
पादितस्य शिरो ध्वजदण्डस्याग्रे प्रोतं कृत्वेत्यर्थः।यस्य कस्य चिच्छवस्ये
त्यन्ये । शणस्य विकारः शाणी पटी तस्या अर्धमर्धशाणी तस्याः पक्ष
मर्धशाणीपक्ष आयामविस्तारयोरुभयोरप्यर्धम् । अधो नाभि उपरि जानु च यथा।
भवति तथा तावन्तं प्रदेशमाच्छाद्य । सापेक्षत्वात् 'ग्रामे प्रतिष्ठेत'
(२४.१४.)ति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः । मध्ये क्रियान्तरविधिः ॥ ११ ॥
तस्य पन्था अन्तरा वर्त्मनी ॥ १२ ॥
तस्य ग्रामं प्रविशतः वर्त्मनी अन्तरा शकटादेर्वर्त्मनोर्मध्ये पन्था वेदि-
तव्यः । अपर आह-यत्र रथ्याद्यावुभयोः पार्श्वयोर्वर्त्मनी भवतः तत्र
तयोर्मध्येन सूकरादिपथेन सञ्चरेदिति ॥ १२ ॥
दृष्ट्वा चाऽन्यमुत्क्रामेत् ॥ १३ ॥
अन्यमार्यं दृष्ट्वा पथ उत्क्रामेत् । तत्र कौटिल्यः(१) 'पञ्चारत्नयो रथपथ-
श्चत्वारो हस्तिपथः द्वौ क्षुद्रपशुमनुष्याणा'मिति । तेन मनुष्येषु द्वौ
हस्तावुत्क्रामेदिति ॥ १३ ॥
खण्डेन लोहितकेन शरावेण ग्रामे प्रतिष्ठेत ॥ १४ ॥
खर्परमात्रं खण्डम् । (२)लोहितकमनाप्रीतम् । एवम्भूतं शरावं भिक्षा-
पात्रं गृहीत्वा ग्रामे प्रतिष्ठेत । ग्रामं गच्छेत् ॥ १४ ॥
कोऽभिशस्ताय भिक्षामिति(३) सप्ताऽगारं चरेत् ॥१५॥
(४)अभिशस्तो ब्रह्महा । तस्मै मह्यं को धार्मिको भिक्षां ददातीति
उच्चैर्बुवाणः सप्तागाराणि चरेत् । सप्तग्रहणमधिकनिवृत्त्यर्थम् । द्वित्रेष्वेवा-
गारेषु यदि पर्याप्तं लभ्यते तदा तावत्येव ॥ १५ ॥
१. कौटि. अर्थ. २ ४. २२. २. लोहितं मनाक्ताम्रम् इति. क. पु.
३. सप्तागाराणि इति क. पु. ४. अभिशस्ते को धार्मिकः, इत्येव पाठः ग. पु.

ब्रह्महत्याप्रायश्चित्तम् ] उज्ज्वलोपेते प्रथमः प्रश्नः । १४३
सा वृत्तिः ॥ १६ ॥
सप्तस्वगारेषु या च यावती लभ्यते सैव वृत्तिः अपर्याप्ताऽपि ॥१६॥
अलब्धवोपवासः ॥ १७ ॥
यदि सप्तागारेषु न किञ्चिल्लभ्यते तदोपवास एव तस्मिन्नहनि ॥
गाश्च रक्षेत् ॥ १८ ॥
एवं प्रायश्चित्तं कुर्वन्नहरहर्गाश्च रक्षेत् ॥ १८ ॥
तासां निष्क्रमणप्रवेशने द्वितीयो ग्रामेऽर्थः ॥ १९ ॥
तासां गवां निष्क्रमणसमये प्रवेशनासमये च द्वितीयो ग्रामेऽर्थः प्रयो-
जनम् । भिक्षार्थं प्रथममुक्तम् । नाऽन्यथा ग्रामं प्रविशेदित्युक्तं भवति ॥
द्वादश वर्षाणि(१) चरित्वा सिद्धः सद्भिस्सम्प्रयोगः ॥ २०॥
एवं द्वादश वर्षाणि व्रतमेतच्चरित्वा सद्भिः सम्प्रयोगः कर्तव्यः । सद्भिः सह
सम्प्रयुज्यते येन विधिना स कर्तव्यः । स शिष्टाचारे शाखान्तरे च सिद्धः
स उच्यते—कृतप्रायश्चित्तः स्वहस्ते यवसं गृहीत्वा गामाह्वयेत् । सा
यद्यागत्य श्रद्दधाना भक्षयति तदा सम्यगनेन व्रतं चरितमिति जानी-
यात् , अन्यथा नेति ॥ २० ॥
आजिपथे वा कुटिँ कृत्वा ब्राह्मणगव्योऽपजिगीषमाणो
वसेत्त्रिः प्रतिराद्धोऽपजित्य वा मुक्तः ॥ २१ ॥
सङ्ग्रामेण जेतव्या दस्यवो येन पथा ग्रामं प्रविश्य गवादिकमपहृ-
त्याऽपसरन्ति स आजिपथः । तस्मिन्वा कुर्टि कृत्वा वसेत् । किं चिकी-
र्षन् ? ब्राह्मणगव्यं•(२) 'वा छन्दसी'ति पूर्वसवर्णभावे यणादेशः । ब्राह्मण-
गवीरपजिगीषमाणः दस्यूनपजित्य प्रत्याहर्तुमिच्छन् । एव वसन्
दस्युभिर्ह्रियमाणं गवादिकमुद्दिश्य तैर्युद्धं कुर्वन् त्रिः प्रतिराद्धः तैरपजितः
अपजित्य वा तान् गवादिक प्रत्याहृत्य ब्राह्मणेभ्यो दत्त्वा मुक्तो भवति त-
स्मादेनसः । द्वादशवार्षिके प्रवृत्तस्येदम् । एवमुत्तरमपि ॥ २१ ॥
आश्वमेधिकं वाऽवभृथमवेत्य मुच्यते ॥ २२ ॥
अथ वाऽश्वमेधावभृथे स्नात्वा मुच्यते ॥ २२ ॥
१ 'व्रतमेतदिति अधिकं पुस्तके २. पा. सू ६. १. १०६.

१४४ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [ (१९.)क. २४.
धर्मार्थसन्निपातेऽर्थग्राहिण एतदेव ॥ २३ ॥
धर्मस्याग्निहोत्रादेः, अर्थस्य च कुप्यकरणादेः (१) युगपद्यत्र सन्निपातः
तत्रोभयानुग्रहासम्भवे धर्मलोपेन योऽर्थं गृह्णाति तस्याऽप्येतदेव प्रायश्चि-
तम्। अथवा धर्मं हित्वाऽर्थहेतोः कौटसाक्ष्यादि करोति तद्विषयमेतत् ।
अत्र गौतमः—
(२)‘कौटसाक्ष्यं राजगामि पैशुनं गुरोरनृताभिशंसनं महापातक-
समानी’ति । मनुरपि—
(३)‘अनृतं च समुत्कर्षे राजगामि च पैशुनम् ।
गुरोश्चालीकनिर्वन्धः समानि ब्रह्महत्यया’ ॥ इति ॥ २३ ॥
गुरुं हत्वा श्रोत्रियं वा कर्मसमाप्तमेतेनैव विधिनो-
त्तमादुच्छ्वासाच्चरेत् ॥ २४ ॥
गुरुः पित्राचार्यादिः । श्रोत्रियोऽधीतवेदः । स यदि कर्मसमाप्तो भ-
वति सोमान्तानि कर्माणि समाप्तानि यस्य स कर्मसमाप्तः। तौ हत्वा एतेनै-
वाऽनन्तरोक्तेन विधिना ओत्तमादुच्छ्वासात्। उत्तम उच्छ्वासः प्राणवियोगः।
आ तस्माच्चरेत् ॥ २४ ॥
नास्याऽस्मिँल्लोके प्रत्यापत्तिर्विद्यते॥ २५ ॥
अश्वमेधावभृथादिषु सम्भवत्स्वपि अस्याऽस्मिँल्लोके अस्मिन् जीविते
प्रत्यापत्तिः शुद्धिर्नास्तीत्यर्थः ॥ २५ ॥
कल्मषं तु निर्हण्यते ॥ २६ ॥
मृतस्य कल्मषं निर्हण्यते । (४)तेन पुत्रादिभिः संस्कारादिः कर्तव्य
इति भावः । अन्ये तु पूर्वं सूत्रं तन्निवृत्त्यर्थं मन्यन्ते । प्रत्यापत्तिः पुत्रा-
दिभिः पित्रादिभावेन सम्बन्ध इति ॥ २६ ॥
इति हरदत्तविरचितायामापस्तम्बसूत्रवृत्तौ चतुर्विंशी कण्डिका ॥२४॥
१. कुड्यकरणादेः इति नास्ति क. च. पु. २. गौ. ध. २०. ९.
३. म. स्मृ. ११. ५६.
४. तेन पुत्रादिभिस्सस्काराद्यौर्ध्वदेहिकाः कार्या इति भावः. इति ख. पु.

गुरुदारगमनप्रायश्चित्तम् ] उज्ज्वलोपेते प्रथमः प्रश्नः । १४५
गुरुतल्पगामी सवृषणं शिश्नं परिवास्याऽञ्जलावा-
धाय दक्षिणां दिशमनावृत्तिं व्रजेत् ॥ १ ॥
गुरुरत्र पिता, नाऽऽचार्यादिः । तल्पशब्देन शयनवाचिना भार्या ल-
क्ष्यते । सा च साक्षाज्जननी(१) । न तत्सपत्नी । तां गत्वा सवृषणं साण्डं
शिश्नं परिवास्य क्षुरादिना छित्त्वाऽञ्जलावाधाय दक्षिणां दिशं व्रजेत् । अनावृत्तिम्
आवृत्तिर्न क्रियते यस्यां तां दिशमनावर्तमानो गच्छेत् । अथ ये(२) दक्षि-
णस्योदधेस्तीरे वसन्ति तेऽपि यावद्देशं गत्वा उदधिमेव प्रवेक्ष्यन्ति ।
मरणं ह्यत्र विवक्षितम् । अत्र संवर्तः-
(३)पितृदारान् समारुह्य मातृवर्जं नराधमः ।
भगिनीं मातृरासां वा स्वसारं वाऽन्यमातृजाम् ॥
एता गत्वा स्त्रियो मोहात्(४) तप्तकृच्छ्रं समाचरेत् ॥ इति ।
नारदस्त्व-
'माता मातृष्वसा श्वश्रूर्मार्तुलानी पितृष्वसा ।
(५)पितृव्यपत्नी शिष्यस्त्री भगिनी तत्सखी स्नुषा ॥
दुहिताऽऽचार्यभार्या च सगोत्रा शरणागता ।
राज्ञी प्रव्रजिता धात्री साध्वी वर्णोत्तमा च या ।
आसामन्यतमां गत्वा गुरुतल्पग उच्यते ।
शिश्नस्योत्कृन्तनं तत्र नाऽन्यो दण्डो विधीयते ॥ इति ॥ १ ॥
ज्वलितां वा सूर्मीं परिष्वज्य समाप्नुयात् ॥ २ ॥
आयसी ताम्रमयी वा अन्तस्सुषिरा स्त्रीप्रकृतिरत्र सूर्मीः । तां ज्व-
लितामग्नौ तप्ताम् । परिष्वज्य समाप्नुयात् समाप्तिं गच्छेत् म्रियेत ॥ २ ॥
सुरापोऽग्निस्पर्शां सुरां पिबेत् ॥ ३ ॥
'गौडी पैष्टी च माध्वी च विज्ञेया त्रिविधा सुरा ।'
तस्याः पाता सुरापः । सः अग्निस्पर्शां (६)अग्निकथितां सुरां पिबेत् ।
तया दग्धकायः शुद्ध्यति ॥ ३ ॥
स्तेनः प्रकीर्णकेशोऽसे मुसलमाधाय राजानं गत्वा
कर्माऽऽचक्षीत । तेनैनं हन्याद्वधे मोक्षः ॥ ४ ॥
१. तत्सपत्नी वा इति ग. पु. २. अथेति नास्ति ग. पु.
३. संव. स्मृ. १५८. १५९. ४ तप्तकृच्छ्रान् षडाचरेत् , इति. छ. पु.
५. पितृव्यसखिशिष्यस्त्री इति. क. पु. ६. अतिशंपिता, इति. ख. ग. पु.
आप० ध० १९

१४६ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [(प्र. १.) क. २५.
स्तेनो ब्राह्मणस्वर्णहारी । अंसे स्वे स्कन्धे । मुसलमाधाय आयसं खा-
दिरं वा धारयन् । राजानं गत्वा कर्माऽऽचक्षीत-एवंकर्माऽस्मि, शाधि मामि-
ति। स तेन मुसलेन एन स्तेनं हन्यात् , यथा मृतो भवति ।(१)वधेन स्ते
यान् मोक्षो भवति ॥ ४ ॥
अनुज्ञातेऽनुज्ञातारमेनः स्पृशति ॥ ५ ॥
यदि राजा दयादिना तमनुजानीयात् गच्छेति, तदा तमनुज्ञातारं रा
जानमेव तदेनः स्पृशति ॥ ५ ॥ उत्तरमृजु ॥ ६ ॥
अग्निं वा प्रविशेत् ॥ ६ ॥
तीक्ष्णं वा तप आयच्छेत् ॥ ७ ॥
तीक्ष्ण तप. महापराकादि । तद्वा आयच्छेत आवर्तयेत् ॥ ७ ॥
भक्तापचयेन वाऽऽत्मानं समाप्नुयात् ॥ ८ ॥
भक्तमन्नम् । तस्याऽपचयो ह्रासः । प्रथमे दिने यावन्तो ग्रासाः ते
एकेन न्यूना द्वितीये । एवं तृतीयादिष्वपि आ एकस्माद्ग्रासात् । त-
त्रापि यदि न समाप्तिः ततस्तत्रैव ग्रासपरिमाणापचयः कर्त्तव्यः ।
एवं भक्तापचयेनाऽऽत्मानं समाप्नुयात् समापयेत् ॥
कृच्छ्रसंवत्सरं वा चरेत् ॥ ९ ॥
अथ वा संवत्सरमेकं नैरन्तर्येण कृच्छ्रांश्चरेत् । एषामेनस्सु गुरुषु गुरू-
णि, लघुषु लघूनीति व्यवस्था ॥ ९ ॥
अथाऽप्युदाहरन्ति ॥ १० ॥
अस्मिन्नेव विषये पुराणश्लोकमप्युदाहरन्तीत्यर्थः ॥ १० ॥
स्तेयं कृत्वा सुरां पीत्वा गुरुदारं च गत्वा ब्रह्मह-
त्यामकृत्वा । चतुर्थकाला मितभोजिनः स्यु(२)रपोऽभ्य-
वेयुः सवनानु कल्पम् । स्थानासनाभ्यां विहरन्त एते
त्रिभिर्वर्षैरप पापं नुदन्ते ॥ ११ ॥
ब्रह्महत्याव्यतिरिक्तानि स्तेयादीनि कृत्वा चतुर्थकालाश्चतुर्थो भोजन-
१. वधे सति स्तेनस्य मोक्षो मुक्तिर्भवत्येनसो नान्यथा इति. क च. पु.
२ अपोऽभ्युपेयुः इति. क छ पु.

कालो येषाम् । यथा-अद्य दिवा भुङ्क्ते श्वो नक्तमिति, ते तथोक्ताः ।
तथापि मितभोजिन. न मृष्टाशिनः । (१)अपोऽभ्यवेयुः भूमिगतास्वप्सु
स्नानं कुर्युः । सवनानुकल्पं, यथा सवनानि प्रातःसवनादीन्यनुक्लृप्तानि
अनुसृतान्यनुष्ठितानि भवन्ति तथा(२) त्रिषवणमित्यर्थः । तिष्ठेयुरहनि,
रात्रावासीरन् । एवं स्थानासनाभ्यां विहरन्तः कालक्षेपं कुर्वन्तः । एते त्रिभि-
र्वर्षैस्तत्पापमपनुदन्ते ॥ ११ ॥
प्रथमं वर्णं परिहाप्य प्रथमं वर्णं हत्वा सङ्ग्रामं
गत्वाऽवतिष्ठेत तत्रैनं हन्युः ॥ १२ ॥
प्रथमो वर्णो ब्राह्मणः । तं हत्वा सङ्ग्रामं गत्वा सेनयोर्मध्येऽवतिष्ठेत । किं
सर्वे ? नेत्याह—प्रथम वर्णं परिहाप्य ब्राह्मणवर्जमितरो वर्णः क्षत्रियादिरि-
त्यर्थः । तत्र स्थितमेनं ते सैनिका हन्यु, त एनं हत विद्ध्युः । अघ्नन्त
एनस्विनः स्युः, यथा राजा स्तेनम् । स मृतश्शुद्ध्यति ॥ १२ ॥
अपि वा लोमानि त्वचं मांसमिति हावयि-
त्वाऽग्निं प्रविशेत् ॥ १३ ॥
अनन्तरोक्त एव विषये प्रायश्चित्तान्तरम् । इतिशब्दो लोहितादी
नामप्युपलक्षणार्थः । आत्मनो लोमादीन्युत्कृत्य पुरोहितेन हावयित्वा
होमं कारयित्वा पश्चात् स्वयं तस्मिन्नग्नौ प्रविशेत् , मृतः शुद्ध्यति ।
तत्राऽग्निमुपसमाधाय जुहुयात्(३) “लोमानि मृत्योर्जुहोमि, लोमभि-
र्मृत्यु वासये स्वाहा । त्वचं मृत्योर्जुहोमि त्वचा मृत्युं वासये स्वाहा ॥
लोहितं मृत्योर्जुहोमि लोहितेन मृत्युं वासये स्वाहा । स्नावानि मृत्यो
र्जुहोमि स्नावभिर्मृत्यु वासये स्वाहा। मांसानि मृत्योर्जुहोमि मांसैर्मृ-
त्युं वासये स्वाहा । अस्थीनि मृत्योर्जुहोमि अस्थभिर्मृत्युं वासये स्वा-
हा । मज्जानं मृत्योर्जुहोमि मज्जभिर्मृत्युं वासये स्वाहा । मेदो मृत्योर्जु
होमि मेदसा मृत्युं वासये स्वाहा” ।इत्येते मन्त्राः वसिष्ठेन पठिताः ॥१३॥
वायसप्रचलाकबर्हिणचक्रवाकहंसभासमण्डूकनकुल-
डेरिकाश्वहिंसायां शूद्रवत्प्रायश्चित्तम् ॥ १४ ॥
१. अपोऽभ्युपेयुः इति. क छ, पु,
२. सोमयागे प्रातर्मंध्यान्दिने सायमिति त्रिषु कालेषु प्रातःसवन, माध्यन्दिनं सवनं,
तृतीयसवनं, इति सवनत्रयमन्स्यूततयाऽनुष्ठीयते तद्वत् कालत्रयेऽपि स्नान कुर्युंरित्यर्थः ।
३. व. ध. २०. २६.

१४८ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [(प्र.१.)क.२६.
वायसः काकः । प्रचलाकः कामरूपी कृकलासः । बर्हिणो मयूरः । चक्रवा-
को दिवा मिथुनचर , रात्रौ विरही । हंसो मानसवासी। भासो गृध्रविशेषः ।
नकुलमण्डूकादय. प्रसिद्धाः । डेरिका गन्धमूषिका । एतेषां समुदितानां वधे
शूद्रवत्प्रायश्चित्तम् । प्रत्येक वधे तु कल्प्यम् । केचित् प्रत्येक वध एत-
त्प्रायश्चित्तमित्याहुः ॥ १४ ॥
॥ इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ प्रथमप्रश्ने पञ्चविंशी कण्डिका ॥ २५ ॥
धेन्वनडुहोश्चाऽकारणात् ॥ १ ॥
धेनुः पयस्विनी गौः । अनड्वान् अनोवहनयोग्यो बलीवर्दः । तयोः
कारणमन्तरेण हिंसायां शूद्रवत्प्रायश्चित्तं कर्तव्यम् । कारणं कोपो मांसे-
च्छा वा । ताभ्यां विना, अबुद्धिपूर्वमित्यर्थः । बुद्धिपूर्वे तु(१) 'गाञ्च
वैश्यव' दित्यादि स्मृत्यन्तरे द्रष्टव्यम् ॥ १ ॥
धुर्यवाहप्रवृत्तौ चेतरेषां प्राणिनाम् ॥ २ ॥
धुरं वहतीति धुर्यो बलीवर्दः । तेन वोढु शक्या धुर्यवाहाः। तावत्सु
हिंसायाः प्रवृत्तौ सत्याम् । इतरेषा प्राणिना केवल प्राणा एव येषां नाऽस्थीनि
तेषां हिंसायां शूद्रवत्प्रायश्चित्तमिति। अत्र गौतमः(२) 'अस्थन्वतां सहस्रं
हत्वा अनस्थिमतामनुड्डारे चे'ति ॥ २ ॥
अनाक्रोशश्चाक्रुश्याऽनृतं वोक्त्वा त्रिरात्रमक्षी-
राक्षारलवणभोजनम् ॥ ३ ॥
येन यो न कथञ्चनाऽऽक्रोशमर्हति स पित्राचार्यादिरनाक्रोश्यः । तमा-
क्रुश्य अनृतं वोक्त्वा पातकोपातकवर्जं, त्रिरात्र क्षीरादि भोजने वर्जयेत् । क्षी-
रग्रहणेन तद्विकाराणां दध्यादीनामपि(३) ग्रहणमित्याहुः ॥ ३ ॥
शूद्रस्य सप्तरात्रमभोजनम् ॥ ४ ॥
शूद्रस्त्वनन्तरोक्तविषये सप्तरात्रमुपवसेत् ॥ ४ ॥
स्त्रीणां चैवम् ॥ ५ ॥
'क्षत्रियं हत्वे' (२४. १.) त्यादिषु अनृतवचनान्तेषु निमित्तेषु यानि
१ गौ. ध. २३. १८. २. गौ. ध. २३. २०. ३. वर्जनमाहु. इति क. पु

अपतनीयप्रायश्चित्तम् ] उज्ज्वलोपेते प्रथमः प्रश्नः । १४९
प्रायश्चित्तान्युक्तानि तानि स्त्रीणामप्येवमेव कर्तव्यानि । एतत् 'चत्वारो
वर्णा' इति जात्याभिधानादेव (१) प्राप्तं सन्निषेधार्थमुच्यते—अत ऊर्ध्वं
पुरुषस्यैव न स्त्रीणामिति । अपर आह—जात्याभिधानादेव सिद्धे अ-
तिदेशार्थं वचनम् । अतिदेशेषु चार्धं प्राप्यते इति स्मार्तो न्यायः । तेन
स्त्रीणामर्धप्राप्त्यर्थं वचनमिति । तथा च भार्गवः—
अशीतिर्यस्य वर्षाणि बालो वाप्यूनषोडशः ।
प्रायश्चित्तार्धमर्हन्ति स्त्रियो व्याधित एव च ॥' इति ॥ ५ ॥
येष्वाभिशस्त्यं तेषामेकाङ्गं छित्त्वाऽप्राणिहिंसायाम् ॥६॥
येषु हतेषु 'सवनगत वाऽभिशस्त, (२४.९) इत्यादिना अभिशस्तत्वमुक्तं
तेषामेकाङ्गं छित्वा शूद्रवत्प्रायश्चित्तं कुर्यात् । अप्राणिहिंसाया यदि छेदनेन
तस्याङ्गस्य शक्ति(२)र्न हन्यते ॥ ६ ॥
(३)अनार्यवपैशुनप्रतिषिद्धाचारेष्वभक्ष्याभोज्यापेयप्राशने
शूद्रायां च रेतस्सिक्त्वाऽयोनौ च दोषवच्च कर्मा-
भिसन्धिपूर्वं कृत्वाऽनाभिसन्धिपूर्वं वाऽब्लिङ्गा-
भिरप उपस्पृशेद्वारुणीभिर्वाऽन्यैर्वा पवि-
त्रमन्त्रैर्यथा कर्माभ्यासः ॥ ७ ॥
आर्याणां भाव आर्यम् । तद्यस्मिन्नाचारेऽस्ति तदार्यवम् । मतुबर्थीयो
वप्रत्ययः । ततोऽन्यदनार्यवम् । असत्यभाषणादि । पैशुनं परदोषकथनं
राजगानि प्रतिषिद्धाचारः 'ष्ठीवनमैथुनयोः कर्माऽप्सु वर्जये' (३०.१९) दित्या-
देरनुष्ठानम् । अभक्ष्यं वृथाकृसरादि । अभोज्यं केशकीटद्युपहतम् । अपेयम्
अनिर्दशायाः गोः क्षीरादि । एतेषां प्राशने । शूद्राया च वेश्याप्रभृतौ
रेतः सिक्त्वा । अयोनौ च जलादौ रेतः सिक्त्वा । दोषवच्च कर्म श्रौतमाभिचा-
रिकम् । अभिसन्धिपूर्वं बुद्धिपूर्वं कृत्वा । अनभिसन्धिपूर्वं वा परपीडादिकरं
कर्म कृत्वा । अब्लिङ्गाभिः(४) “आपो हिष्ठा मयोभुव' इति तिसृभि(५) हिरण्य
१. प्रायश्चित्तं प्राप्तम् . तन्नियम' इति क. पु. २. न भज्यते इति घ. पु. ।
३. गौतमीये २६. १५. सूत्रं द्रष्टव्यम् ।
४. तै. ५ ६. १०. यो वश्शिवतमो रस०, तस्मा अरं गमाम व , इत्याग्रिमे ऋचौ ।
५. तै. सं. ६ ६ १ यासा राजा वरुणः, यासा देवा दिवि, शिवेन मा चक्षुषा,
इत्याग्रिमं ऋक्त्रयम् ।

१६० आपस्तम्बधर्मसूत्रे [ (प.९.) क. २६.
वर्णाश्शुचयः पावका' इति चतसृभिरप उपस्पृशेत् । तूष्णीं प्रथमं स्नात्वा
पश्चादेतैर्मन्त्रैर्मार्जनं कुर्यात् । वारुणीभिर्वा (१) 'इमं मे वरुण, 'तत्त्वा यामि;
'त्वन्नो अग्ने' इत्येताभिर्न्यैर्वा पवित्रैः (२) पवमानस्सुवर्जन' इत्येतेना-
नुवाकेन (३) शुद्धवतीभिः (४) तरत्समन्दीयेन च । यथा कर्माभ्यास
कृतः (५) तावत्कृत्वोऽप उपस्पृशेत् । रहस्यप्रायश्चित्तमेतदित्याहुः ॥७॥
गर्दभेनाऽवकीर्णी निर्ऋतिं पाकयज्ञेन यजेत ॥ ८ ॥
यो ब्रह्मचारी स्त्रियमुपेयात् सोऽवकीर्णी गर्दभेन निर्ऋतिं यजेत पाकयज्ञेन
स्थालीपाकविधानेन । अत्र मनुः--
(६) 'अविकीर्णी तु काणेन गर्दभेन चतुष्पथे ।
पाकयज्ञविधानेन, यजेत निर्ऋतिं निशि ॥' इति ।
हारीतस्तु--
"स्त्रीष्ववकीर्णी निर्ऋत्यै चतुष्पथे गर्दभं पशुमालभेत पाकयज्ञधर्मे-
ण । भूमौ पशुपुरोडाशश्रपणमप्स्र्ववदानैः प्रचार्य्याऽऽज्य जुहोति 'कामाव
कीर्णोऽस्म्यवकीर्णोऽस्मि कामकामाय स्वाहा । कामाभिद्रुग्धोस्म्यभिद्रु
ग्धोऽस्मि कामकामाय स्वाहा' इति ॥ ८ ॥
तस्य शूद्रः प्राश्नीयात् ॥ ९ ॥
तस्य गर्दभस्य सर्पिष्मद्बहिराविच्छिष्टं शूद्रः प्राश्नीयात् (७)'तेन स
र्पिष्मता ब्राह्मण' मित्यस्याऽपवादः ॥ ९ ॥
मिथ्याधीतप्रायश्चित्तम् ॥ १० ॥
नियमातिक्रमेणाऽधीतं मिथ्याधीतम् । तद्दोषनिर्हरणाय प्रायश्चित्तं
वक्ष्यते ॥ १ ॥
सम्वत्सरमाचार्यहिते वर्तमानो वाचं यच्छे-
त्स्वाध्याय एवोत्सृजमानो वाचमाचार्ये
आचार्यदारे वा भिक्षाचर्ये च ॥११॥
आचार्यहिते वर्तमानो वाचंयमः स्यात् । (८)स्वाध्यायादिष्वेषु वाचमुत्सृ-
१ तै सं० ४. २. ११. २. तै. ब्रा. १. ४. ८
३ ऋ. सं. ८. ९५. ६. ४. ऋ सं. ८.९५,७
५. कृत. तथोपस्पृशेत्. इति. क. पु ६. म. स्मृ. ११. ११८.
७ आप. गृ. ७. १५. ८. वागुत्सर्गस्स्वाध्याय एव इति. ख. पु.

जमानः । आचार्ये तं प्रति कार्यनिवेदने।एवमाचार्यद्वारे । भिक्षाचर्य भिक्षाचरणम्।
तत्र च ‘भवति भिक्षां देही’ति । अस्मादेव ज्ञायते-असमावृत्तविषय-
मेतदिति ॥ ११ ॥
एवमन्येष्वपि दोषवत्स्वपतनियेषूत्तराणि
यानि वक्ष्यामः ॥ १२ ॥
यथा मिथ्याधीतस्येदं प्रायश्चित्तमेवमुत्तराणि यानि प्रायश्चित्तानि व-
क्ष्यामः तान्यन्येष्वपि । अपिशब्दान्मिथ्याधीतेऽपि । दोषवत्स्वपतनीयेषु पतनी-
यव्यतिरिक्तेषु कर्मसु येष्वाहृत्य प्रायश्चित्त नोक्त तद्विषयाणि द्रष्ट-
व्वानि ॥ १२ ॥
काममन्युभ्यां वा जुहुयात्कामोऽकार्षीन्मन्युरकार्षीदिति१.३
स्वाहाकारान्ताभ्यां होमः । आज्यं द्रव्यम् ॥ १३ ॥
जपेद्वा ॥ १४ ॥
अस्मिन् पक्षे न स्वाहाकारः । केचित्तु ‘कामाय स्वाहा’ ‘मन्यवे स्वा-
हे’ति होममिच्छन्ति । जपपक्षे तु सूत्रोपदिष्टौ मन्त्राविति । दोषाभ्यासा-
नुरूपं जपहौमयोरावृत्तिः ॥ १४ ॥
पर्वणि वा तिलभक्ष उपोष्य वा श्वोभूत उदकमुप-
स्पृश्य सावित्रीं प्राणायामशस्सहस्रकृत्व आ-
वर्तयेदप्राणायामशो वा ॥१५॥
पर्वणि पौर्णमास्याममावास्यायां वा । तिलानेव भक्षयति नान्यदो-
दनादिकमिति तिलभक्ष । श्वोभूते उदकमुपस्पृश्य स्नात्वा सावित्रीं प्राणायामशः
प्राणायामेन एकस्मिन्प्राणायामे यावत्कृत्व आवर्तयितुं शक्यं तावत्कृत्व
आवर्तयेत् । एवमा सहस्रपूर्तेः प्राणायामावृत्तिः । अप्राणायामशो वा (१)जप-
काले प्राणान्यायच्छेत् , तूष्णीं जपेद्धेति ॥ १५ ॥
॥ इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ प्रथमप्रश्ने षड्विंशी कण्डिका ॥२६॥

१. जपकाल इत्यादि नास्ति ख च. पु.

१८२ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [(प्र.९.)क. २७.
श्रावण्यां वा पौर्णमास्यां तिलभक्ष उपोष्य वा श्वो भूते
(१)माहानदमुदकमुपस्पृश्य सावित्र्या समित्सह-
स्रमादध्याज्जपेद्वा ॥ १ ॥
गिरिप्रभवा समुद्रगामिनी नदी महानदी तत्र भवं माहानदम् । समि-
त्सहस्रं याज्ञिकस्य वृक्षस्य । 'आदध्या'दिति वचनान्न होमधर्मः स्वाहा
कारः(२) 'जुहोतिचोदना स्वाहाकारप्रदान,' इत्युक्तत्वात् । जपेद्वा ॥१॥
इष्टियज्ञक्रतून्वा पवित्रार्थानाहरेत् ॥ २ ॥
पवित्रार्थाः शुद्ध्यर्थाः (३)मृगाराद्या इष्टयः । (४)यज्ञक्रतवः सोमयागा
अग्निष्टोमादयः । तान्येतानि षट् प्रायश्चित्तानि एनस्सु गुरुषु गुरूणि,
लघुषु लघूनि ॥ २ ॥
अभोज्यं भुक्त्वा नैष्पुरीष्यम् ॥ ३ ॥
अभोज्यस्य मार्जारादिमांसस्य भक्षणे निष्पुरीषभावः कर्तव्यः ।
यावदुदरं निष्पुरीषं भवति तावदुपवस्तव्यम् ॥ ३ ॥
तत्कियता कालेनाऽवाप्यते ? तदाह—
तत्सप्तरात्रेणाऽवाप्यते ॥ ४ ॥
तत् नैष्पुरीष्यम् । सप्तरात्रेणाऽवाप्यते सप्तरात्रमुपवस्तव्यमित्य
र्थः । सप्तरात्रमुपवसेदित्येव सिद्धे नैष्पुरीष्यवचनाद्येषां त्रिरात्रेणैव त-
दवाप्यते तेषां तावतैव शुद्धिः । तथा च गौतमः—(५)'अभोज्यभोजने
निष्पुरीषभावः त्रिरात्रावरमभोजनं सप्तरात्रं वे'ति ॥ ४ ॥
हेमन्तशिशिरयोर्वोभयोस्सन्ध्योर्वोदकमुपस्पृशेत् ॥५॥
उभयोः सन्ध्योः सायं प्रातश्च । उदकमुपस्पृशेत् भूमिगतास्वप्सु स्ना
यात् । उद्धृताभिर्वा शीताभिः ॥ ५ ॥
कृच्छ्रद्वादशरात्रं वा चरेत् ॥ ६ ॥
१. महानद इति छ पु
२. (आप. प. ३.४.) "जुहोतिचोदना स्वाहाकारप्रदान इत्युक्तत्वात् । जपेद्वा" इति
नास्ति. क. छ. पु.
३. अग्नयेऽहोमुचेऽष्टाकपालः (तै.स. ७. ५. २२.) इति विहितेष्टिर्मृगोरष्टिदर्श
हविष्का ।
४. यज्ञाः क्रतवः । इति. क. छ. पु. ५. गौ. ध. २६. ४.

अपतनीयप्रायश्चित्तम् ] उज्ज्वलोपेते प्रथमः प्रश्नः । १५३
द्वादशरात्रसाध्यो व्रतविशेषः कृच्छ्रद्वादशरात्रः ॥ ६ ॥
तस्य विधिमाह(१)-
त्र्यहमनक्ताश्यदिवाशी ततस्त्र्यहम्, त्र्यहमयाचितव्रत-
स्त्र्यहं नाश्नाति किञ्चनेति कृच्छ्रद्वादशरात्रस्य विधिः॥७॥
आदितस्त्रिष्वहस्सु नक्तं नाऽश्नीयात् । दिवैव भुञ्जीत । ततस्त्र्यहम-
दिवाशी रात्रावेव भुञ्जीत । न दिवा । ततस्त्र्यहमयाचितमेव भुञ्जीत ।
याच्ञाप्रतिषेधोऽयम् । तेन स्वद्रव्यस्याऽप्रतिषेधः । तथा च गौतमः
(२)'अथाऽपरं त्र्यह न कंचन याचे'दिति । ततस्त्र्यहं नाश्नाति किञ्चन फला-
दिकमपीति । एवं कृच्छ्रद्वादशरात्रस्य विधिः । तत्र स्मृत्यन्तरवशाद्धविष्यमन्न,
ब्रह्मचर्यं, स्त्रीशूद्रादिभिरसम्भाषणं च द्रष्टव्यम् ॥ ७ ॥
एतमेवाऽभ्यस्येत्संवत्सरं स कृच्छ्रसंवत्सरः ॥ ८ ॥
एतमेव विधिं संवत्सरं निरन्तरमभ्यस्येत् । स एष कृच्छ्रसंवत्सरो वेदि-
तव्यः । यः पूर्वोक्तः ‘कृच्छ्रसंवत्सरं वा चरे’ ( २५. ९ ) दिति ॥ ८ ॥
अथाऽपरं बहून्यप्यपतनीयानि कृत्वा त्रिभिरनश्नन् पा-
रायणैः कृतप्रायश्चित्तो भवति ॥ ९ ॥
अथाऽपरं प्रायश्चित्तमुच्यते । अनश्नतैव निरन्तर त्रीणि पारायणानि कर्त-
व्यानि । आदित आरभ्याऽऽसमाप्तेर्वेदस्याऽध्ययनं पारायणम् । बहून्यपि ।
अपिशब्दात्किं पुनरेकं द्वे वा ॥ ९ ॥
अनार्या शयने बिभ्रद्दद्वृद्धिं कषायपः ।
अब्राह्मण इव वन्दित्वा तृणेष्वाfeaturesसीत पृष्ठतप् ॥१०॥
अनार्या शूद्रा तां शयने बिभ्रत् उपगच्छन् । ददद्वृद्धिं वृद्ध्यर्थं द्रव्यं ददत् ।
वृद्ध्याजीव इत्यर्थः । सुराव्यतिरिक्तं मद्यं कषायः । (३) तस्य पाता कषा-
यपः । यश्चाऽब्राह्मण इव सर्वान् वन्दी भूत्वा स्तौति स सर्वोऽपि तृणेषूदया-
दारभ्याऽऽसीत । यावदस्याऽऽदित्यः पृष्ठं पश्चाद्भागं तपति । आदित्ये
तपति तदानुगुण्याचरणान् स्वयमेव पृष्ठतबित्युच्यते । अभ्यासे
अभ्यासो यावता शुद्धिं मन्यते ॥ १० ॥
१. मनौ. ११. २११ श्लोको द्रष्टव्यः । २. गौ ध. २६. ४.
३. ‘तत पिबतीति कषायपः’ इति ग, पु.
आप० ध० २०

१६४ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [(प.९)क.२७.
यदेकरात्रेण करोति पापं कृष्णं वर्णं ब्राह्मणस्सेवमानः
चतुर्थकाल (१)उदकाभ्यवायी त्रिभिर्वर्षैस्तदप-
हन्ति पापम् ॥ ११ ॥
कृष्णो वर्ण शूद्रः। तमाज्ञाकरो भूत्वा वृत्त्यर्थं सेवमानः । शिष्टं स्पष्टं
गतं च । अपर आह—शूद्रां मैथुने सेवमान इति । अस्मिन्पक्षे
ऋतावुपगमने अपत्योत्पत्ताविदं द्रष्टव्यम् । मनुः--
(२)वृषलीफेनपीतस्य निश्वासोपहतस्य च ।
तस्यां चैव प्रसूतस्य निष्कृतिर्न विधीयते ॥' इति ॥ ११ ॥
इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ प्रथमप्रश्ने सप्तविंशी कण्डिका ॥ २७ ॥
इति चाऽऽपस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ हरदत्तमिश्रविरचितायामु-
ज्वलायां प्रथमप्रश्ने नवमः पटलः ॥ ९ ॥
१. उदकाभ्युपायी इति. छ. पु. २. म. स्मृ. ३. १९.

दशमः पटलः॥
यथा कथा च परपरिग्रहमभिमन्यते स्तेनो ह भवती-
ति कौत्सहारीतौ तथा काण्वपुष्करसादी ॥ १ ॥
(१)यथा कथा च आपद्यनापदि वा भूयांसमल्पं वा, परपरिग्रहं परस्व-
मभिमन्यते-ममेदमस्त्विति बुद्धौ कुरुते(२) सर्वथा स्तेन एव भवतीति
कौत्सादयो मन्यन्ते ॥ १ ॥
संत्यपवादाः परपरिग्रहेष्विति वार्ष्यायणिः ॥ २ ॥
वार्ष्यायणिस्तु मन्यते केषुचित्परपरिग्रहेषु स्तेयस्याऽपवादास्सन्तीति॥
तानेवोदाहरति-
शम्योषा युग्यघासो न स्वामिनः प्रतिषेधयन्ति ॥ ३ ॥
शमी बीजकोशी तस्यामुष्यन्ते दह्यन्ते कालवशेन पच्यन्ते इति
शम्योषाः कोशीधान्यानि मुद्गमाषचणकादीनि । युगं वहतीति युग्यः श-
कटवाही बलीवर्दः, तस्य घासो भक्षस्तृणादिः युग्यघासः । एते आदीया-
मानाः स्वामिनो न प्रतिषेधयन्ति स्वामिभिः प्रतिषेधं न कारयन्ति । एते-
ष्वादीयमानेषु स्वामिनो न प्रतिषेद्धुमर्हन्तीत्यर्थः । स्वयंग्रहणेऽपि न
स्तेयदोष इति यावत् । अत्र स्मृत्यन्तरे विशेषः-
‘चणकव्रीहिगोधूमयवानां मुद्गमाषयोः ।
अनिषिद्धैर्ग्रहीतव्यो मुष्टिरेकाऽध्वनि स्थितैः ॥’
मनुस्तु-
(३)‘द्विजोऽध्वगः क्षीणवृत्तिर्द्वाविक्षू द्वे च मूलके ।
आददानः परक्षेत्रान्न दण्डं दातुमर्हति ॥ ३ ॥
अतिव्यवहारो व्यृद्धो भवति ॥ ४ ॥
शम्योषादिष्वपि अतिव्यवहारो व्यृद्धो दुष्टो भवति, अतिमात्रापहारे स्ते-
यदोषो भवतीत्यर्थः ॥ ४ ॥
१. ‘कथा’ इति छान्दस रूप कथमित्यर्थ. । दृष्टं च “तमब्रुवन् कथा हास्था.” (तै.सं.
२.६.३.) “कथा मा निरभागिति” (तै.स.३.१.९) इत्यादौ ।
२. बुद्धौ कृत्वाऽऽदत्त इत्यर्थ , इत्याधिक क. छ. पु. ३. म. स्मृ. ८. ३४१.

१६६ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [(प्र. १०) क. २८.
सर्वत्राऽऽनुमतिपूर्वमिति हारीतः ॥ ५ ॥
सर्वेषु द्रव्येषु सर्वास्ववस्थासु स्वाम्यनुमतिपूर्वमेव ग्रहणमिति हारीत
आचार्यो मन्यते ॥ ५ ॥
न पतितमाचार्यं ज्ञातिं वा दर्शनार्थो गच्छेत् ॥ ६ ॥
'न पतितैः संव्यवहारो विद्यत' (२१.५.) इत्युक्तेऽपि पुनरुच्यते-आ-
चार्यादिषु विशेषं वक्ष्यामीति ॥ ६ ॥
न चाऽस्माद्भोगानुपयुञ्जीत ॥ ७ ॥
अस्मात्पतितादाचार्यात् ज्ञातेर्वा पित्रादेः भोगान् भोगसाधनानि दा-
यप्राप्तान्यपि नोपयुञ्जीत न गृह्णीयात् ॥ ७ ॥
यदृच्छासन्निपात उपसंगृह्य तूष्णीं व्यतिव्रजेत् ॥ ८ ॥
यदि पतितैराचार्यादिभिर्यदृच्छया सन्निपातः सङ्गतिः स्यात् तदाऽवि-
घ्रिनोपसंगृह्य तूष्णीं तैस्सह किञ्चिदप्यसम्भाष्य व्यतिव्रजेत् गच्छेत् । न क्ष-
णमपि सह तिष्ठेत् ॥ ८ ॥
माता पुत्रत्वस्य भूयांसि कर्माण्यरभते तस्यां शुश्रूषा
नित्या पतितायामपि ॥ ९ ॥
पुत्रत्वस्य, स्वार्थिकस्त्वः । यथा 'देहत्वमेवान्य'दिति । पुत्रस्य कृते
माता भूयांसि दृष्टार्थानि गर्भधारणाशुचिनिर्हरणस्तन्यदानप्रदक्षिणन-
मस्कारोपवासादीनि कर्माणि करोति तस्मात्तस्यां पतितायामपि शुश्रूषा
अभ्यङ्गस्नापनादिका । नित्या नित्यमेव कर्तव्या ॥ ९ ॥
न तु धर्मसन्निवापः स्यात् ॥ १० ॥
एकस्मिन् धर्मे सहाऽन्वयो धर्मसन्निवापः । स पतिवया मात्रा सह
न कर्तव्यः । नामसुब्रह्मण्यायां मातुर्नामग्रहणम् । वरुणप्रघासेषु (१)या-
वन्तो यजमानस्याऽमात्याः सस्त्रीकास्तावन्त्येकातिरिक्तानी'त्येवमा-
दिकमुदाहरणम् । किं पुनरेवमादिषु मातुरन्वयः शुश्रूषा ? ओमित्याह ।
अन्विता हि सा सम्मता मन्यते । निरस्ता तु विमता । वैश्वदेवार्थे च
पाके सा न भोजयितव्या । मृतायास्तु तस्याः संस्कारादिकाः क्रियाः
कर्तव्याः नेति विप्रतिपन्नाः ॥ १० ॥

१. आप. श्रौ ८. ५. ४१. करम्भपात्रनिर्माणे संख्याविधिरयम् ।

पतनीयप्रायश्चित्तम् ] उज्ज्वलोपेते प्रथमः प्रश्नः । १५७
अधर्माहृतान् भोगाननुज्ञाय न वयं चाऽधर्मश्चेत्यभि
व्याहृत्याऽधो नाभ्युपरिजान्वाच्छाद्य त्रिषव-
णमुदकमुपस्पृशन्नक्षीराम्ललवणं भुञ्जा-
नो द्वादश वर्षाणि नाऽगारं
प्रविशेत् ॥ ११ ॥
ब्राह्मणस्वहरणम् ,
(१)चण्डालान्त्यस्त्रियो गत्वा भुक्त्वा च प्रतिगृह्य च ।
पतत्यज्ञानतो विप्रो ज्ञानात्साम्यं तु गच्छति ॥
इत्येवमादिकमुदाहरणम् । ये अधर्माहृता भोगास्ताननुज्ञाय परि-
त्यज्य 'न वयं चाऽधर्मश्चे'ति प्रैषं ब्रूयात् । तस्यार्थः-वयं चाऽधर्मश्च सह
न वर्तामह इति । अधो नाभित्यादि (२४.११.)गतम्। नात्राऽर्धशाणीपक्षो
भिक्षाचर्यं वा ॥ ११ ॥
ततस्सिद्धिः ॥ १२ ॥
एतस्य द्वादशवार्षिकस्याऽन्ते सिद्धिः शुद्धिर्भवति ॥ १२ ॥
अथ सम्प्रयोगस्स्यादार्यैः ॥ १३ ॥
प्रायश्चित्तोपदेशात् सिद्ध्युपदेशाच्च सिद्धे पुनर्वचनं 'ज्ञा-
नात्साम्यं तु गच्छती'त्यस्याऽपवादार्थम् ॥ १३ ॥
एतदेवाऽन्येषामपि पतनीयानाम् ॥ १४ ॥
उक्तव्यतिरिक्तानि यानि पतनीयानि पूर्वमुक्तानि तेषु यत्राऽऽदृत्य
प्रायश्चित्तं (२)नोक्तं तेषामप्येतदनन्तरोक्तमेव प्रायश्चित्तं वेदितव्यम् ।
उक्तविषये विकल्प इत्यन्ये । तत्र ज्ञानाज्ञानकृतो विकल्पः ॥ १४॥
गुरुतल्पगामी तु सुषिरां सूर्मिं प्रविश्योभयत
आदीप्याऽभिदहेदात्मानम् ॥१५॥
यस्तु गुरुतल्पगामी सोऽन्तःप्रवेशयोग्यां सुषिरां सूर्मिं कृत्वा प्रविशेत्
प्रविश्योभयतःपार्श्वयो(३)र्वह्निमादीपयेत् । आदीप्त्याऽऽत्मानमभिदहेत् । "ज्वलितां
वा सूर्मिं परिष्वज्य समाप्नुया (२५. २. )" दित्यत्रैव कियानपि
१. म. स्मृ. ११ १७६. २. अनुक्त. इति. क. ख. पु.
३. वह्निमिति नास्ति क. छ. पु.