सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

हितोपदेशः (हिन्दी अनुवाद सहित)

Hitopadesha (with Hindi Translation)

नारायण पण्डित द्वारा

स्रोत: हितोपदेशः (हिन्दी अनुवाद सहित) · चौखम्बा विद्याभवन · 2017 (उद्गम)

DevanagariHindipublished302 पृष्ठ

स्वाभाविकं तु यन्मित्रं भाग्येनैवाभिजायते ।

८० हितोपदेशः [ मित्रलाभः २०९-
स्वाभाविकं तु यन्मित्रं भाग्येनैवाभिजायते ।
तदकृत्रिमसौहार्दमापत्स्वपि न मुञ्चति ॥ २०९ ॥
स्वभावसे स्नेह करने वाला ( अकृत्रिम ) मित्र तो प्रारब्धसेही मिलता है कि
जो सच्ची मित्रताको आपत्तियोंमेंभी नहीं छोड़ता है ॥ २०९ ॥
न मातरि न दारेषु न सोदर्ये न चात्मजे ।
विश्वासस्तादृशः पुंसां यादृङ्मित्रे स्वभावजे' ॥ २१० ॥
न मातामें, न स्त्रीमें, न सगे भाईमें, और न पुत्रमें ऐसा विश्वास होता है
कि जैसा स्वाभाविक मित्रमें होता है ॥ २१० ॥
इति मुहुर्विचिन्त्य 'अहो दुर्देवम् !
इसप्रकार वारंवार सोच कर ( बोला )-'अहो दुर्भाग्य है !
यतः,—
स्वकर्मसंतानविचेष्टितानि
कालान्तरावर्तिशुभाशुभानि ।
इहैव दृष्टानि मयैव तानि
जन्मान्तराणीव दशान्तराणि ॥ २११ ॥
क्योंकि—इस संसारमें अपने पापपुण्योंसे किये गये और समयके उलट-
पलटसे बदलने वाले सुखदुःख, पूर्वजन्मके किये हुये पापपुण्यके फल मैंने
यहांही देख लिये ॥ २११ ॥
अथवेत्थमेवैतत्,—
कायः संनिहिता पायः संपदः पदमापदाम् ।
समागमाः सापगमाः सर्वमुत्पादि भङ्गुरम् ॥ २१२ ॥
अथवा यह ऐसेही है-शरीरके पासही उसका नाश है और संपत्तियां आप-
त्तियोंका मुख्य स्थान हैं और संयोगके साथ वियोग है, अर्थात् अस्थिर है और
उत्पन्न हुआ सब नाश होने वाला है ॥ २१२ ॥
पुनर्विमृश्याह—
‘शोकारातिभयत्राणं प्रीतिविश्रम्भभाजनम् ।
केन रत्नमिदं सृष्टं ‘मित्र’मित्यक्षरद्वयम् ॥ २१३ ॥
और विचार कर बोला-‘शोक और शत्रुके भयसे बचाने वाला, तथा प्रीति
और विश्वासका पात्र, यह दो अक्षरका ‘मित्र’ रूपी रत्न किसने रचा है ? ॥२१३॥

-२१४ ] कछुएको छुडानेका यत्न ८१-
किं च,—
मित्रं प्रीतिरसायनं नयनयोरानन्दनं चेतसः
पात्रं यत्सुखदुःखयोः सह भवेन्मित्रेण तद्दुर्लभम् ।
ये चान्ये सुहृदः समृद्धिसमये द्रव्याभिलाषाकुला-
स्ते सर्वत्र मिलन्ति तत्त्वनिकषग्रावा तु तेषां विपत्' ॥२१४॥
और अंजनके समान नेत्रोंको प्रसन्न करने वाला, चित्तको आनन्द देने वाला
और मित्रके साथ सुखदुःखमें साथ देने वाला, अर्थात् दुःखमें दुःखी, सुखमें सुखी
हो ऐसा मित्र होना दुर्लभ है, और संपत्ति (चलती) के समयमें धन हरने वाले
मित्र हर जगह मिलते हैं, परन्तु विपत्कालही उनके परखनेकी कसौटी है' ॥२१४
इति बहु विलप्य हिरण्यकश्चित्राङ्गलघुपतनकावाह- 'यावदयं
व्याधो वनान्न निःसरति तावन्मन्थरं मोचयितुं यत्नः क्रियताम् ।'
तावूचतुः-'सत्वरं कार्यमुच्यताम् ।' हिरण्यको ब्रूते-'चित्राङ्गो
जलसमीपं गत्वा मृतमिवात्मानं दर्शयतु । काकश्च तस्योपरि
स्थित्वा चञ्च्वा किमपि विलिखतु । नूनमनेन लुब्धकेन तत्र
कच्छपं परित्यज्य मृगमांसार्थिना सत्वरं गन्तव्यम् । ततोऽहं
मन्थरस्य बन्धनं छेत्स्यामि । संनिहिते लुब्धके भवद्भ्यां
पलायितव्यम् ।' चित्राङ्गलघुपतनकाभ्यां शीघ्रं गत्वा तथानुष्ठिते
सति स व्याधः श्रान्तः पानीयं पीत्वा तरोरधस्तादुपविष्टस्तथा-
विधं मृगमपश्यत् । ततः कर्तरिकामादाय प्रहृष्टमना मृगान्तिकं
चलितः । तत्रान्तरे हिरण्यकेनागत्य मन्थरस्य बन्धनं छिन्नम् ।
स कूर्मः सत्वरं जलाशयं प्रविवेश । स मृग आसन्नं तं व्याधं
विलोक्योत्थाय पलायितः । प्रत्यावृत्य लुब्धको यावत्तरुतलमा-
याति तावत्कूर्ममपश्यन्नचिन्तयत्—'उचितमेवैतन्ममासमीक्ष्य-
कारिणः ।
इस प्रकार बहुत-सा विलाप करके हिरण्यकने चित्रांग और लघुपतनकसे
कहा-'जब तक यह व्याध वनसे न निकल जाय तब तक मन्थरको छुड़ानेका यत्न
करो।' वे दोनों बोले-'शीघ्र कार्यको कहिये।' हिरण्यक बोला-'चित्रांग जलके
हि० ६