Skip to content
SarvaKosh
Back to the archive

धम्मपद (पालि मूल, संस्कृत छाया एवं हिन्दी अनुवाद)

Dhammapada with Pali Original & Hindi Translation

by महापण्डित राहुल सांकृत्यायन

DevanagariHindipublished213 pages
Page 193Permalink

[१८२ ] धम्मपदं [ २६।३०

अनुवाद—इस लोक और परलोकके विषयमें जिसकी आशायें (=चाह)
नहीं रहगई हैं, जो आशारहित और आसक्तिरहित है, उसे ,
मैं ब्राह्मण कहता हूँ ।

जेतवन महामोग्गलान (थेर)
४११—यस्सालया न विज्जन्ति अञ्ञाय अकथंकथी ।
अमतोगधं अनुपत्तं तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं ॥२६॥
(यस्याऽऽलया न विद्यन्त आज्ञायाऽकथंकथी ।
अमृतावगाधमनुप्राप्तं तमहं ब्रवीमि ब्राह्मणम् ॥२९॥)
अनुवाद—जिसको आलय (=तृष्णा) नहीं है, जो भली प्रकार जानकर
अकथ(-पद)का कहनेवाला है, जिसने गाढे अमृतको
पालिया, उसे मैं ब्राह्मण कहता हूँ ।

श्रावस्ती (पूर्वाराम) रेवत (थेर)
४१२—यो'ध पुञ्ञञ्च पापञ्च उभो सङ्गं उपच्चगा ।
असोकं विरजं सुद्धं तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं ॥३०॥
(य इह पुण्यं च पापं चोभयोः संगं उपात्यगात् ।
अशोकं विरजं शुद्धं तमहं ब्रवीमि ब्राह्मणम् ॥३०॥)
अनुवाद—जिसने यहाँ पुण्य और पाप दोनोंकी आसक्तिको छोड
दिया, जो शोकरहित, निर्मल, (और) शुद्ध है, उसे मैं
ब्राह्मण कहता हूँ ।

२५. भिक्खुवग्गो (भिक्षु वर्ग)

Page 194Permalink

२६।३२ ] ब्राह्मणवग्गो [ १८३
जेतवन चन्दाभ ( थेर )
४१३–चन्दं'व विमलं सुद्धं विप्पसन्नमनाविलं ।
नन्दीभवपरिक्खीणं तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं ॥३१॥
( चन्द्रमिव विमलं शुद्धं विप्रसन्नमनाविलम् ।
नन्दीभवपरीक्षीaction? नन्दीभवपरीक्षीणं तमहं ब्रवीमि ब्राह्मणम् ॥३१॥ )
अनुवाद—जो चन्द्रमाकी भाँति विमल, शुद्ध, स्वच्छ=अनाविल है,
( तथा जिसकी ) सभी जन्मोंकी तृष्णा नष्ट हो गई है, उसे
मैं ब्राह्मण कहता हूँ ।
कुण्डिया ( कोलिय ) सीवलि ( थेर )
४१४–यो इमं पळिपथं दुग्गं संसारं मोहमच्चगा ।
तिण्णो पारगतो झायी अनेजो अकथंकथी ।
अनुपादाय निब्बुतो तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं ॥३२॥
( य इमं प्रतिपथं दुर्गं संसारं मोहमत्यगात् ।
तीर्णः पारगतो ध्याय्यनेजोऽकथंकथी ।
अनुपादाय निर्वृतः तमहं ब्रवीमि ब्राह्मणम् ॥३२॥ )
अनुवाद—जिसने इस दुर्गम संसार, (=जन्म मरण )के चक्करमें डालने-
वाले मोह( रूपी ) उलटे मार्गको त्याग दिया, जो
( संसारसे ) पारंगत, ध्यानी तथा तीर्ण (=तर गया )
है, उसे मैं ब्राह्मण कहता हूँ ।

Page 195Permalink

१८४ ] धम्मपदं [ २६।३५
जेतवन सुन्दर समुद्र ( थेर )
४१५—यो 'ध कामे पहत्वान अनागारो परिव्वजे ।
कामभवपरिक्खीणं तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं ॥३३॥
( य इह कामान् प्रहायाऽनागारः परिव्रजेत् ।
कामभवपरिक्षीणं तमहं ब्रवीमि ब्राह्मणम् ॥३३॥ )
अनुवाद—जो यहाँ भोगोको छोड़, बेघर हो प्रव्रजित (=संन्यासी )
हो गया है, जिसके भोग और जन्म नष्ट हो गये, उसे मैं
ब्राह्मण कहता हूँ ।
राजगृह ( वेणुवन ) जटिल ( थेर )
४१६—यो'ध तण्हं पहत्वान अनागारो परिव्वजे ।
तण्हाभवपरिक्खीणं तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं ॥३४॥
( य इह तृष्णां प्रहायाऽनागारः परिव्रजेत् ।
तृष्णाभवपरिक्षीणं तमहं ब्रवीमि ब्राह्मणम् ॥३४॥ )
अनुवाद—जो यहाँ तृष्णाको छोड़, बेघर बन प्रव्रजित है, जिसकी
तृष्णा और ( पुनर्-)जन्म नष्ट हो गये, उसे मैं ब्राह्मण
कहता हूँ ।
राजगृह ( वेणुवन ) ( भूतपूर्व नट भिक्षु )
४१७-हित्वा मानुसकं योगं दिब्वं योगं उपच्चगा ।
सब्बयोगविसंयुत्तं तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं ॥३५॥
( हित्वा मानुषकं योगं दिव्यं योगं उपात्यगात् ।
सर्वयोगविसंयुक्तं तमहं ब्रवीमि ब्राह्मणम् ॥३५॥ )

Page 196Permalink

२६।३८ ] ब्राह्मणवग्गो [ १८५
अनुवाद-मानुष(-भोगोंके) कामोंको छोड़, दिव्य (भोगोंके) कामको
भी ( जिसने ) त्याग दिया, सारे ही कामोंमें जो आसक्त
नहीं है, उसे मैं ब्राह्मण कहता हूँ।
४१८-हित्वा रतिञ्च अरतिञ्च सीतीभूतं निरूपधिं ।
सब्बलोकाभिभुं वीरं तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं ॥३६॥
(हित्वा रतिं चाऽरतिं च शीतीभूतं निरुपधिम् ।
सर्वलोकाऽभिभुवं वीरं तमहं ब्रवीमि ब्राह्मणम् ॥३६॥ )
अनुवाद-रति और अरति (=घृणा) को छोड़, जो शीतल-स्वभाव
( तथा ) क्लेशरहित है, ( जो ऐसा ) सर्वलोकविजयी,
वीर है, उसे मैं ब्राह्मण कहता हूँ ।
राजगह (वेणुवन) वङ्गीस (थेर)
४१९-चुतिं यो वेदि सत्तानं उपपत्तिञ्च सब्बसो ।
असत्तं सुगतं बुद्धं तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं ॥३७॥
( च्युतिं यो वेद सत्त्वानां, उपपत्तिं च सर्वशः ।
असक्तं सुगतं बुद्धं तमहं ब्रवीमि ब्राह्मणम् ॥३७॥ )
अनुवाद-जो प्राणियोंकी च्युति (=मृत्यु) और उत्पत्तिको भली
प्रकार जानता है, (जो) आसक्तिरहित सुगत (=सुंदर
गतिको प्राप्त) और बुद्ध (=ज्ञानी) है, उसे मैं ब्राह्मण
कहता हूँ ।
४२०-यस्स गतिं न जानन्ति देवा गन्धव्वमानुसा ।
खीणासवं अरहन्तं तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं ॥३८॥

Page 197Permalink

१८६ ] धम्मपदं [ २६।४०
( यस्य गतिं न जानन्ति देव-गंधर्व-मानुषाः ।
क्षीणास्रवं अरहन्तं तमहं ब्रवीमि ब्राह्मणम् ॥३८॥ )
अनुवाद—जिसकी गति(=पहुँच) को देवता, गंधर्व, और मनुष्य
नहीं जानते, जो क्षीणास्रव (=रागादिरहित ) और अर्हत्
है, उसे मैं ब्राह्मण कहता हूँ ।
राजगृह ( वेणुवन ) धम्मदिन्ना ( थेरी )
४२१-यस्स पुरे च पच्छा च मज्झे च नत्थि किञ्चनं ।
अकिञ्चनं अनादानं तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं ॥३६॥
( यस्य पुरश्च पश्चाच्च मध्ये च नाऽस्ति किंचन ।
अकिंचनं अनादानं तमहं ब्रवीमि ब्राह्मणम् ॥३९॥ )
अनुवाद— जिसके पूर्व, और पश्चात् और मध्यमें कुछ नहीं है, जो
परिग्रहरहित=आदानरहित है, उसे मैं ब्राह्मण कहता हूँ ।
जेतवन अङ्गुलिमाल ( थेर )
४२२-उसभं पवरं वीरं महेसिं विजिताविनं ।
अनेजं नहातकं बुद्धं तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं ॥४०॥
( ऋषभं प्रवरं वीर महर्षि विजितवन्तम् ।
अनेजं स्नातकं बुद्धं तमहं ब्रवीमि ब्राह्मणम् ॥४०॥ )
अनुवाद—( जो ) ऋषभ (= श्रेष्ठ ), प्रवर, वीर, महर्षि, विजेता,
अकम्प्य, स्नातक और बुद्ध है, उसे मैं ब्राह्मण कहता हूँ ।

Page 198Permalink

२६।४१ ] ब्राह्मणवग्गो [ १८७
जेतवन देवहित ( ब्राह्मण )
४२३—पुब्बेनिवासं यो वेदि सग्गापायञ्च पस्सति ।
अथो जातिक्खयंपत्तो अभिञावोसितो मुनि ।
सब्बवोसितवोसानं तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं ॥४१॥
( पूर्वनिवासं यो वेद स्वर्गाऽपायं च पश्यति ।
अथ जातिक्षयंप्राप्तोऽभिज्ञाव्यवसितो मुनिः ।
सर्वव्यवसितव्यवसानं तमहं ब्रवीमि ब्राह्मणम् ॥४१॥ )
अनुवाद—जो पूर्व जन्मको जानता है, स्वर्ग और अगतिको जो
देखता है, और जिसका ( पुनर्-) जन्म क्षीण हो गया, (जो)
अभिज्ञा ( = दिव्यज्ञान ) -परायण है, उसे मैं ब्राह्मण
कहता हू ।
२६-ब्राह्मणवर्ग समाप्त
( इति )

Page 199Permalink

इस चित्र में कोई पाठ (text) या सामग्री दिखाई नहीं दे रही है। यह पृष्ठ पूरी तरह से रिक्त (blank) है।

Page 200Permalink

गाथा-सूची
अकासं २६।२६ अत्ता हि अत्तनो १२।४
अकतं दुक्कतं २२।९ अत्थम्हि जातम्हि २३।१२
अक्कोच्छि मं, १।४,३ अथ पापानि १०।८
अक्कोचनं वतवन्तं २६।१८ अथवस्स अगारानि १०।१२
अक्कोधेन जिने १७।३ अनवद्वितचित्तस्स ३।६
अचरित्वा ब्रह्म- ११।१०,११ अनवस्सुतचित्तस्स ३।७
अक्कोसं वधबन्धं २६।१७ अनिक्कसावो कासाव १।९
अचिरं वत'यं ३।९ अनुपुब्बेन मेधावी १८।५
अन्धा हि कामु- ५।१६ अनुपवादो अनुपघातो १४।७
अट्ठीनं नगरं ११।५ अनेकजातिसंसा- ११।८
अत्तदत्थं १२।१० अन्धभूतो अयं १३।८
अत्तना चोद- २५।२० अपि दिब्बे १४।९
अत्तना' व कतं १२।५ अपुञ्जलाभो च २२।५
अत्तना' व कतं पापं १२।९ अप्पका ते ६।१०
अत्तानञ्चे तथा १२।३ अप्पमत्तो अयं ४।१३
अत्तानञ्चे पियं १२।१ अप्पमत्तो पमत्तेसु २।९
अत्तानमेव पठमं १२।२ अप्पमादरता होथ २३।८
अत्ता ह वे जित ८।५ अप्पमादरतो भिक्खू २।११,१२
अत्ता हि अत्तनो २५।२१ अप्पमादेन मघवा २।१०
१८९

Page 201Permalink

( १९० )
अप्पमादो 'मतं २।१ आसा यस्स २६।२८
अप्पम्पि चे संहितं १।२० इदं पुरे २३।७
अप्पलाभोपि चे २५।७ इध तप्पति १।१७
अप्पस्सुता ११।७ इध नन्दति १।१८
अभये च भय- २२।१२ इध मोदति १।१६
अभित्थरेथ ९।१ इध वस्सं २०।१४
अभिवादनसीलस्स ८।१० इध सोचति १।१५
अभूतवादी निरयं २२।१ उच्छिन्द सिनेह- २०।१३
अयसा 'व मलं १८।६ उट्ठानकालम्हि २०।८
अयोगे युञ्ज- १६।१ उट्ठानवतो सतिमतो २।४
अलङ्कतो चेपि १०।१४ उट्ठानेन २।५
अलज्जिता ये २२।११ उच्छिद्दे १३।२
अवज्जे वज्ज- २२।१३ उदक हि ६।५, १०
अविरुद्धं विरुद्धेसु २६।२४ उपनीतवयो १८।३
असज्झायमला १८।७ उय्युञ्जन्ति ७।२
असतं मावन- ५।१४ उसभं पवरं २६।४०
असंसट्ठं २६।२२ एकं धम्मं १३।१०
असारे सारमतिनो १।११ एकस्स चरितं २३।११
असाहसेन धम्मेन १९।२ एकासनं एकसेय्यं २१।१६
असुभानुपस्सिं १।८ एतं खो सरणं १४।१४
अस्सद्धो अकतञ्ञू ७।८ एतं दळ्हं २४।१३
अस्सो यथा भद्रो १०।१६ एतमत्थवसं २०।१७
अहं नागो' व २३। एतं विसेमतो २।२
अहिंसका ये १७।५ एत हि तुम्हे २०।३
आकासे च पदं १८।२०, २१ एथ पस्सथिमं १३।५
आरोग्यपरमा १५।८

Page 202Permalink

( १९१ )
एवम्भो पुरिस १८।१४ चन्दं 'व विमल- २६।३१
एवं संकारभूते- ४।१६ चरञ्चे 'नाधि- ५।२
एसो'व मग्गो २०।२ चरन्ति बाला ५।७
ओवदेय्य ६।२ चिरप्पवासिं १६।११
कण्हं धम्मं ६।१२ चुतिं यो वेदि २६।३७
कयिरञ्चे २२।८ छन्दजातो १६।१०
कामतो जायते १६।७ छिन्द सोतं २६।१
कायप्पकोपं १७।११ छेत्वा नन्दिं २६।१६
कायेन संवरो २५।२ जयं वेरं पसवति १५।५
कायेन संवुता १७।१४ जिघच्छापरमा १५।७
कासावकण्ठा २२।२ जीरन्ति वे राज- ११।६
किच्छो मनुस्स- १४।४ झाय भिक्खु २५।१२
किं ते जटाहि २६।१२ झायिं विरज- २६।४
कुम्भूपमं ३।८ तञ्च कम्मं ५।९
कुसो यथा २२।६ तणहाय जायते १६।८
को इमं पठविं ४।१ ततो मला १८।९
कोधं जहे १७।१ तत्राभिरति ६।१३
खन्ती परमं तपो १४।६ तत्रायमादि २५।१६
गतद्धिनो ७।१ तथेव कत- १६।१२
गब्भमेके ९।११ तं पुत्त-पसु- २०।१५
गम्भीरपञ्ञ- २६।२१ तं वो वदामि २४।४
गहकारक ११।९ तसिनाय पुरक्खता २४।१०,१
गामे वा यदि ७।९ ' तस्सा पियं १६।३
चक्खुना २५।१ तस्सा हि धीरं १५।१२
चत्तारि ठानानि २२।४ तिणदोसानि २४।२६,२४,२५,२३
चन्दनं तगर ४।१२ तुम्हेहि किच्चं २०।४

२६. ब्राह्मणवग्गो (ब्राह्मण वर्ग)

Page 203Permalink

( १९२ )
ते झायिनो २।३ न तं दळ्हं २४।१२
ते तादिसे १४।१८ न त माता ३।११
तेसं सम्पन्न- ४।१४ न तावता धम्म- १९।४
दद्दन्ति वे १८।१५ न तेन अरियो १९।१५
दन्त नयन्ति २३।२ न तेन थेरो १९।५
दिवा तपति २६।५ न तेन पण्डितो १९।३
दिसो दिसं ३।१० न तेन भिक्खू १९।११
दीघा जागरतो ५।१ न तेन होति १९।१
दुक्ख १४।१३ नत्थि ज्ञानं २५।१३
दुन्निग्गहस्स ३।३ नत्थि राग- १५।६
दुप्पब्बज्जं २१।१३ नत्थि राग- १८।१७
दुल्लभो १४।१५ न नग्ग- १०,१३
दूरङ्गमं ३।५ न परेसं ४।७
दूरे सन्तो २१।१५ न पुप्फगन्धो ४।११
धनपालको २३।५ न ब्राह्मणस्स- २६।७
धम्मं चरे १३।३ न ब्राह्मणस्से- २६।८
धम्मपीती ६।४ न भजे ६।३
धम्मारामो २५।५ न मुण्डकेन १९।९
न अत्तहेतू ६।९ न मोनेन १९।१३
न अन्तलिक्वे ९।१२, १३ न वाक्करण- १९।७
न कहापण- १४।८ न वे कदरिया १३।११
नगर यथा २२।१० न सन्ति पुत्ता २०।१६
न चाहं २६।१४ न सीलब्बत- १९।१६
न चाहु १७।८ न हि एतेहि २३।४
न जटाहि २६।११ न हि पाप ५।१२
न तं कम्मं ५।८ न हि वेरेन १।५

Page 204Permalink

( १९३ )
निट्ठां गतो २४।१८ पियतो जायते १६।४
निधाय दण्डं २६।२३ पुञ्जञ्चे पुरिसो ९।३
निधीन'व ६।१ पुत्ता म' त्थि ५।३
नेक्खं १७।१० पुब्बेनिवासं २६।४१
नेतं खो सरणं १४।११ पूजारहे १४।१७
नेव देवो ८।६ पेमतो जायते १६।५
नो च लभेथ २३।१० पोराणमेतं १७।७
पञ्च छिन्दे २५।११ फन्दनं चपलं ३।१
पटिसन्धार- २५।१७ फुसामि नेक्खम्म १९।१७
पठवीसमो ७।६ फेनूपमं ४।३
पण्डुपलासो १८।१ भद्रो 'पि ९।५
पथ्या एकरज्जेन १३।१२ मग्गानट्ठंगिको २०।१
पमादमनु- २।६ मत्तासुखपरिच्चागा २१।१
पमादमप्पमादेन २।८ मधू'व मञ्ञती ५।१०
परदुक्खूपदानेन २१।२ मनुजस्स पमत्त- २४।१
परवज्जानुपस्सि- १८।१९ मनोप्पकोपं १७।१३
परिजिण्णमिदं ११।३ मनो पुब्बंगमा १।१,२
परे च न १।६ ममेव कत- ५।१५
पविवेकसरं १५।९ मक्खित्थिया १८।८
पंसुकूलधरं २६।१० मातर पितरं २१।५,६
यस्स चित्तकतं ११।२ मा पमाद- २।७
पाणिम्हि चे ९।९ मा पियेहि १६।२
पापञ्चे पुरिसो ९।२ मा' वमञ्जेथ पाप- ९।६
पापानि परि- १९।१४ मा' वमञ्जेथ पु- ९।७
पापो' पि पस्सति ९।४ मा वोच फरुसं १०।५
पामोज्ज बह- २५।२२
१३

Page 205Permalink

( १९४ )
मासे मासे कुस- ५।११ यस्स कायेन २६।९
मासे मासे सहस्सेन ८।७ यस्स गतिं २६।३८
मिद्धी यथा २३।६ यस्स चेतं समु- १९।८
मुञ्च पुरे २४।१५ यस्स चेत समु- १८।१६
मुहुत्तमपि ५।६ यस्स छत्तिंसती २४।६
मेत्ताविहारी २५।९ यस्स जालिनी १४।२
य अच्चन्त- १२।६ यस्स जितं १४।१
यं एसा सहती २४।२ यस्स पापं १३।७
यं किञ्चि यिट्ठं ८।९ यस्स पारं अपार २६।३
यं किञ्चि सि- २२।७ यस्स पुरे च २६।३९
यन्चे विष्णू १७।९ यस्स रागो च २६।२५
यतो यतो सम्म- २५।१५ यस्सालया न २६।२९
यथागारं दुच्छन्नं १।१३ यस्सासवा ७।४
यथागारं सुच्छन्नं १।१४ यस्सिन्द्रियाणि ७।५
यथा दण्डेन १०।७ यानि' मानि ११।४
यथापि पुप्फ- ८।१० याव जीवम्पि ५।५
यथापि भमरो ४।६ यावदेव अनत्थाय ५।१३
यथापि मूले २४।५ याव हि वनो २०।१२
यथापि रहदो ६।७ ये च खो ६।११
यथापि रुचिरं ४।८,९ ये झानपसुता १४।३
यथा बुब्बुलकं १३।४ ये रागरत्ता २४।१४
यथा सङ्कार- ४।१५ येसं च सुसमा- २१।४
यदा द्वयेसु २६।२ येसं सन्निचयो ७।३
यम्हा धम्मं २६।१० येसं सम्बोधि ६।१४
यं हि किच्चं २१।३ यो अप्पदुट्ठस्स ९।१०
यम्हि सच्चं च १९।६ यो इमं पलिपथं २६।३२

Page 206Permalink

( १९५ )
योगा वे जायती २०।१० वची पकोपं १७।१२
यो च गाथा- ८।३ वज्जं वज्जतो २२।१४
यो च पुब्बे १३।६ वनं छिन्दथ २०।११
यो च बुद्धञ्च १४।१२ वर अस्सतरा २३।३
यो च अनत्तकसाव- १।१० वस्सिका विय २५।१८
यो च वस्ससतं ८।८ बहुम्पि चे १।१९
यो च समेति १९।१० बहुं वे सरणं १४।१०
यो चेतं सहती २४।३ वाचानुरक्खी २०।९
यो दण्डेन १०।९ वाणिजो' व ९।८
यो दुक्खस्स २६।२० वारिजो' व ३।२
यो'ध कामे २४।३३ वाळसंगतचारी १५।११
यो'ध तण्हं २६।३४ वाहितपापो २६।६
यो'ध दीघं २६।२७ वितक्कमथितस्स २४।१६
यो'ध पुञ्जं २६।३० वितक्कूपसमे च २४।१७
यो'ध पुब्बं १९।१२ वीततण्हो अनादानो २४।१९
यो निब्बनथो २४।११ वेदनं फरुसं १०।१०
यो पाणमतिपातेति १८।१२ सु चे नेरेसि १०।६
यो बालो ५।४ स चे लभेथ २३।९
यो मुख- २५।४ सच्चं भणे १७।४
यो वे उप्पतितं १७।२ सदा जागरमानानां १७।६
यो सहस्स- ८।४ सद्धो सीलेन २१।१४
यो सासनं १२।८३ सन्तकायो २५।११
यो ह वे दहरो २५।२३ सन्तं तस्स ७।७
रतिया जायते १६।६ सब्बत्थ वे ६।८
रमणीयानि अरञ्ञानि ७।१० सब्बदानं २४।२१
राजतो वा १०।११ सब्बपापस्स १४।५

Page 207Permalink

( १९६ )
सब्बसंयोजनं २६।१५ सुखो बुद्धानं १४।१६
सब्बसो नाम- २५।८ सुजीवं १८।१०
सब्बाभिभू २४।२० सुञ्ञागारं २५।१४
सब्बे तसन्ति १०।१,२ सुदस्सं वज्ज- १८।१८
सब्बे धम्मा २०।७ सुदुद्दसं ' ३।४
सब्बे सङ्खारा अ- २०।५ सुप्पबुद्धं २१।७—१२
सब्बे सङ्खारा दु- २०।६ सुभानुपस्सिं १।७
सरितानि २४।८ सुरामेरयपानं १८।१३
सलाभं २५।६ सुसुखं वत १५।१—४
सवन्ति सब्ब- २४।७ सेखो पठविं ४।२
सहस्समपि चे गाथा ८।२ सेय्यो अयो- २२।६
सहस्समपि चे वाचा ८।१ सेलो यथा ६।६
साधु दस्सन— १५।१० सो करोहि १८।२,४
सारञ्च १।१२ हत्थसञ्ञतो २५।३
सिञ्च भिक्खु २५।१० हनन्ति भोगा २४।२२
सीलदस्सन— १६।९ हंसा' दिच्च- १३।९
सुकरानि १२।७ हित्वा मानुसकं २६।३५
सुखकामानि १०।३,४ हित्वा रतिं २६।३६
सुखं याव २३।१४ हिरीनिसेधो १०।१५
सुखा मत्तेय्यता २३।१३ हिरीमन्ता च १८।११
हीनं धम्मं १३।१
——————

Page 208Permalink

शब्द-सूची
अकिञ्चन—राग, द्वेष और मोहसे रहित ।
अनुसय (=अनुशय)—कामराग (=भोगतृष्णा), प्रतिघ (=प्रति-
हिंसा), दृष्टि (=उल्टी धारणा), विचिकित्सा (=सन्देह),
मान (=अभिमान), भवराग, (=संसारमें जन्मनेकी तृष्णा),
अविद्या ।
अरिय (=आर्य)—स्रोतआपन्न, सकृदागामी, अनागामी, अर्हत्
(=मुक्त) ।
आभस्सर (=आभास्वर)—रूपलोक (=जहाँके प्राणियोका शरीर
प्रकाशमय है) की एक देवजाति ।
आयतन—आँख, कान, नाक, जीभ, काया (=त्वक्) और मन ।
आसवू (=आस्रव मल),—कामास्रव (=भोगसंबधी मल), भवास्रव
(=भिन्न भिन्न लोकोंमें जन्म लेनेका कारणरूपी मल),
दृष्ट्यास्रव (=उल्टी धारणा रूपी मल), अविद्यास्रव ।
उपधि (=उपाधि)—स्कन्ध, काम, क्लेश और कर्म ।
खन्ध (=स्कन्ध)—रूप (=परिमाण और तोल रखनेवाला तत्त्व),
वेदना, संज्ञा, संस्कार, (वेदना आदि तीन, रूप और
१९७

Page 209Permalink

( १९८ )
विज्ञानके सम्पर्कसे उत्पन्न विज्ञानकी अवस्थायें हैं);
विज्ञान (=चेतना, परिमाण और तोल न रखनेवाला रूप )।
थेर—(=स्थविर ) वृद्ध भिक्षु ।
थेरी—(=स्थविरा ) वृद्ध भिक्षुणी ।
पातिमोक्ख (=प्रातिमोक्ष)—विनय पिटकमे कहे भिक्षु-भिक्षुणियोंके
पाराजिक, संघादिसेंस आदि नियम । भिक्षुओंके लिये
उनकी संख्या इस प्रकार है—
पाली विनय (सर्वास्तिवाद)
१. पाराजिक ४ ४
२. संघावशेष १३ १३
३. अनियत २ २
४. निसर्गिक ३० ३०
५ पायत्तिक ९२ ९०
६. प्रातिदेशनीय ४ ४
७. शैक्ष ७५ ११३
८. अधिकरणशमथ ७ ७
२२७ २६३

Page 210Permalink

( १९९ )
(=परम ज्ञानकी प्राप्तिके लिये प्रयत्न न करके, बाह्य आचार
और व्रतोंसे कृतकृत्यता मानना ), 'कामराग (=स्थूल-शरीर-
धारियों के भोगोंकी तृष्णा ), रूपराग (=प्रकाशमय शरीर
धारियोंके भोगोंकी तृष्णा ), अरूपराग (=रूपरहित देवताओंके
भोगोंकी तृष्णा ), प्रतिघ (=प्रतिहिंसा ), मान (=अभि-
मान ), औद्धत्य (=उद्धतपना ), और अविद्या ।
सम्बोज्झङ्ग (=संबोध्यंग )—स्मृति, धर्मविचय [(=धर्मपरीक्षा ),
वीर्य (=उद्योग ), प्रीति, प्रश्रब्धि (=शान्ति ), समाधि,
उपेक्षा ।
सामणेर (=श्रामणेर )—भिक्षु होनेका उम्मेदवार बौद्ध साधु, जिसे
भिक्षुसंघने अभी उपसम्पन्न (=भिक्षुदीक्षासे दीक्षित ) नहीं
किया ।
सील (=शील )—हिंसा-विरति, मिथ्याभाषण-विरति, चोरीसे विरति,
व्यभिचारविरति, मादक द्रव्य सेवन-विरति—यह पाँच
शील (=सदाचार ) गृहस्थ और भिक्षु दोनोंके समान हैं।
अपराह्नभोजन त्याग, नृत्य गीत त्याग, माला आदिके शृंगार
का त्याग, महार्घ शय्याका त्याग, तथा सोने चाँदीका
त्याग, यह पाँच केवल भिक्षुओंके शील हैं।
सेख (=शैक्ष्य )—अर्हत् (=मुक्त ) पदको नहीं प्राप्त हुए, आर्य
(=स्रोतआपन्न, सकृदागामी, अनागामी ) शैक्ष्य कहे जाते हैं,
क्योंकि वह अभी शिक्षणीय हैं।
सोतापन्न (=स्रोतआपन्न )—आध्यात्मिक विकास करते जब प्राणी
इस प्रकारकी मानसिक स्थितिमें पहुँच जाता है, कि, फिर
वह नीचे नहीं गिर सकता और निरन्तर आगे ही बढ़ता

Page 211Permalink

( २०० )
जाता है; ऐसी अवस्थामें पहुँचे पुरुषको सोतापन्न कहते हैं।
स्रोत (=श्रोतः)=निर्वाणगामी नदी प्रवाहमें जो आपन्न
(=पड़ गया) है।*
प्रज्ञाप्रासादमारुह्याऽशोच्यः शोचतो जनान्।
भूमिष्ठानिव शैलस्थः सर्वान् प्राज्ञोऽनुपश्यति
योगभाष्य १।४७
कामं कामयानस्य यदा कामः समृध्यते।
अथैनमपरः कामः क्षिप्रमेव प्रधावते ॥
न्यायभाष्य ४।१।५७
न तेन वृद्धो भवति—म० ० । धम्म० १६।४

Page 212Permalink

महाबोधि-सभा
(संस्थापक—भिक्षु श्री देवमित्र धर्मपाल)
चालीस वर्षसे यह सभा भारतियोंको आत्मविस्मृतिसे उठाने,
एवं भगवान् बुद्धके दिव्य सन्देशको पहुँचानेका प्रयत्न कर रही है।
निम्न संस्थाओंका यह संचालन कर रही है—
१. मूलगन्धकुटी विहार, ऋषिपत्तन, सारनाथ (बनारस)।
एक लाखसे ऊपर रुपये खर्च कर ७०० वर्ष बाद सभाने (१)
इस मन्दिरको उस पवित्र स्थान पर बनवाया है, जहाँ पर भगवान् बुद्धने
संसारको सब प्रथम अपना धर्म-सन्देश दिया। (२) इसके साथ
ही ८०००) के व्ययसे पुस्तकालय-भवन बनाया गया है। इसके साथ
पुस्तकालय, अन्तर्राष्ट्रीय-विद्यालय, भिक्षु-आश्रम, निःशुल्क हिन्दी
स्कूल हैं। शीघ्र ही एक धर्मार्थ चिकित्सालय भी खुलने जा रहा है।
२. श्रीधर्मराजिका-चैत्य-विहार, ४ए, कालेज स्कायर, कलकत्ता।
मंदिर, विश्रामगृह, पुस्तकालय, वाचनालयके साथ।
३. झाडिवत्था-स्मारक धर्मशाला, मेकवर्गोपगंज, गया। संसार भरके
बौद्ध यात्रियोंकेलिये धर्मशाला, साथ ही एक निःशुल्क पाठशाला भी है।
४. महाबोधि-विश्रामगृह, बोधगया।
५. फोस्टर-स्मारक-शाला, पेराम्बुर, मद्रास। विश्राम-गृह, प्रचार-
केन्द्र और प्राथमिक स्कूल।
६. Mahabodhi Journal (Calcutta), यह मासिकपत्र
४० वर्ष से निकल रहा है। वार्षिक मूल्य ५) है। ७५) भेजकर आजही
सब ग्राहक बन सकते हैं।
इनके अतिरिक्त इङ्गलैण्ड और युरोपमें बौद्धधर्म-प्रचारकेलिये
लन्दनमें प्रचारक-मंडल (Buddhist Mission, 41, Gloucester
Road, London, N. W. 1.) है। कोलम्बो में भी चिकित्सालय,
विद्यालय आदि कितनी ही संस्थायें हैं।
ऐसी संस्था आपकी सहायताका पात्र है।
—ब्रह्मचारी देवप्रिय, प्रधान मंत्री, महाबोधिसभा,
ऋषिपत्तन, सारनाथ (बनारस)।