धम्मपद (पालि मूल, संस्कृत छाया एवं हिन्दी अनुवाद)
Dhammapada with Pali Original & Hindi Translation
महापण्डित राहुल सांकृत्यायन द्वारा
१३. लोकवग्गो (लोक वर्ग)
१५।१२ ] सुखवग्गो [ ९५
( तस्माद्धि धीरं च प्राज्ञं च बहुश्रुतं च
धुर्यशीलं व्रतवन्तमार्यम् ।
तं तादृशं सत्पुरुषं सुमेधसं
भजेत नक्षत्रपथमिव चन्द्रमा ॥१२॥)
अनुवाद—इसलिये धीर, प्राज्ञ, बहुश्रुत, उद्योगी, व्रती, आर्य एवं
सुबुद्धि सत्पुरुषका वैसेही सेवन करे, जैसे चन्द्रमा नक्षत्र-
पथका ( सेवन करता है ) ।
१५—सुखवर्ग समाप्त
१६—पियवग्गो
जेतवन तीन भिक्षु
२०९-अयोगे युञ्जमत्तानं योगस्मिञ्च अयोजयं ।
अत्थं हित्वा पियग्गाही पिहेत'त्तानुयोगिनं ॥१॥
(अयोगे युंजन्नात्मानं योगे चायोजयन् ।
अर्थं हित्वा प्रिय-ग्राही स्पृहयेदात्मानुयोगिनम् ॥१॥)
२१०-मा पियेहि समागच्छि अप्पियेहि कदाचनं ।
पियानं अदस्सनं दुक्खं अप्पियानञ्च दस्सनं ॥२॥
(मा प्रियैः समागच्छ, अप्रियैः कदाचन ।
प्रियाणां अदर्शनं दुःखं, अप्रियाणां च दर्शनम् ॥२॥)
२११-तस्मा पियं न कयिराथ पियापायो हि पापको ।
गन्था तेसं न विज्जन्ति येसं नत्थि पियाप्पियं ॥३॥
(तस्मात् प्रियं न कुर्यात्, प्रियापायो हि पापकः ।
ग्रन्थाः तेषां न विद्यन्ते येषां नास्ति प्रियाप्रियम् ॥३॥)
९६]
१६।५ ] पियवग्गो [ ९७
अनुवाद—अयोग(=अनासक्ति) में अपनेको लगानेवाले, योग
(=आसक्ति) में न योग देनेवाले, अर्थ (=स्वार्थ) छोड
प्रियका ग्रहण करनेवाले आत्माऽनुयोगी (पुरुष) की स्पृहा
करे । प्रियोंका संग मत करो, और न कभी अप्रियों ही
(का संग करो), प्रियोका न देखना दुःखद् होता है,
और अप्रियोंका देखना (भी)। इसलिये प्रिय न बनावे,
प्रियका नाश बुरा (लगता है); उनके (दिलमें) गाँठ
नहीं पडती, जिनके प्रिय अप्रिय नहीं होते ।
जेतवन कोई कुटुम्बी
२१२-पियतो जायते सोको पियतो जायते भयं ।
पियतो विप्पमुत्तस्स नत्थि सोको कुतो भयं ? ॥४॥
(प्रियतो जायते शोकः प्रियतो जायते भयम् ।
प्रियतो विप्रमुक्तस्य नास्ति शोकः कुतो भयम् ?॥४॥)
अनुवाद—प्रिय (वस्तु) से शोक उत्पन्न होता है, प्रियसे भय उत्पन्न
होता है; प्रिय(के बन्धन) से जो मुक्त है, उसे शोक
नहीं है, फिर भय कहाँसे (हो) ?
जेतवन विशाखा (उपासिका)
२१३-पेमतो जायते सोको पेमतो जायते भयं ।
पेमतो विप्पमुत्तस्स नत्थि सोको कुतो भयं ? ॥५॥
(प्रेम्तो जायते शोकः प्रेम्तो जायते भयम् ।
प्रेम्तो विप्रमुक्तस्य नाऽस्ति शोकः कुतो भयम् ?॥५॥
७
९८ ] धम्मपदं [ १६।८
अनुवाद—प्रेमसे शोक उत्पन्न होता है, प्रेमसे भय उत्पन्न होता है,
प्रेमसे मुक्तको शोक नहीं, फिर भय कहाँसे ?
वैशाली (कूटागारशाला) लिच्छवि लोग
२१४-रतिया जायते सोको रतिया जायते भयं ।
रतिया विप्पमुत्तस्स नत्थि सोको कुतो भयं ॥६॥
(रत्या जायते शोको रत्या जायते भयम् ।
रत्या विप्रमुक्तस्य नाऽस्ति शोकः कुतो भयम् ॥६॥)
अनुवाद—रति(=राग) से शोक उत्पन्न होता है, रतिसे भय उत्पन्न
होता है० ।
जेतवन अनित्यगन्धकुमार
२१५-कामतो जायते सोको कामतो जायते भयं ।
कामतो विप्पमुत्तस्स नत्थि सोको कुतो भयं ॥७॥
(कामतो जायते शोकः कामतो जायते भयम् ।
कामतो विप्रमुक्तस्य नाऽस्ति शोकः कुतो भयम् ? ॥७॥)
अनुवाद—कामसे शोक उत्पन्न होता है० ।
जेतवन कोई ब्राह्मण
२१६-तणहाय जायते सोको तणहाय जायते भयं ।
तणहाय विप्पमुत्तस्स नत्थि सोको कुतो भयं ?॥८॥
(तृष्णाया जायते शोकः तृष्णाया जायते भयम् ।
तृष्णाया विप्रमुक्तस्य नाऽस्ति शोकः कुतो भयम् ? ॥८॥)
१६।११ ] पियवग्गो [ ९९
अनुवाद—तृष्णासे शोक उत्पन्न होता है० ।
राजगृह (वेणुवन) पाँच सौ बालक
२१७–सीलदस्सनसम्पन्नं धम्मट्ठं सच्चवादिनं ।
अत्तनो कम्म कुब्बानं तं जनो कुरुते पियं ॥६॥
( शीलदर्शनसम्पन्नं धर्मिष्ठं सत्यवादिनम् ।
आत्मनः कर्म कुर्वाणं तं जनः कुरुते प्रियम् ॥९॥ )
अनुवाद—जो शील (=आचरण) और दर्शन (=विद्या) से सम्पन्न,
धर्ममें स्थित, सत्यवादी और अपने कामको करनेवाला है,
उस (पुरुष) को लोग प्रेम करते हैं ।
जेतवन (अनागामी)
२१८–छन्दजातो अनक्खाते मनसा च फुटो सिया ।
कामेसु च अप्पटिबद्धचित्तो उद्धंसोतो 'ति वुच्चति ॥१०॥
( छन्दजातोऽनाख्याते मनसा च स्फुरितः स्यात् ।
कामेषु चाऽप्रतिबद्धचित्त ऊर्ध्वस्रोता इत्युच्यते ॥१०॥ )
अनुवाद—जो अकथ्य (-वस्तु=निर्वाण) का अभिलाषी है, (उसमें)
जिसका मन लगा है, कामो(=भोगों) में जिसका चित्त बद्ध
नहीं, वह ऊर्ध्वस्र्रोत कहा जाता है ।
ऋषिपत्तन नन्दियपुत्त
२१६–चिरप्पवासिं पुरिसं दूरतो सोत्थिमागतं ।
ञातिमित्ता सुहज्जा च अभिनन्दन्ति आगतं ॥११॥
१०० ] धम्मपदं [ १६।१२
( चिरप्रवासिनं पुरुषं दूरतो स्वस्त्यागतम् ।
ज्ञातिमित्राणि सुहृदश्चाऽभिनन्दन्त्यागतम् ॥११॥ )
२२०--तथेव कतपुञ्ञम्पि अस्मा लोका परं गतं ।
पुञ्ञानि पतिगण्हन्ति पियं ञातीव आगतं ॥१२॥
( तथैव कृतपुण्यमप्यस्मात् लोकात् परं गतम् ।
पुण्यानि प्रतिगृह्णन्ति प्रियं ज्ञातिमिवागतम् ॥१२॥ )
अनुवाद--चिर-प्रवासी (=चिर काल तक परदेशमें रहे) दूर (देश)
से सानन्द लौटे पुरुषका, जातिवाले, मित्र और सुहृद् अभि-
नन्दन करते हैं; इसी प्रकार पुण्यकर्मा (पुरुष) को इस
लोकसे पर(लोक) में जानेपर, (उसके) पुण्य (कर्म)
प्रिय जाति(वालों) की भाँति स्वीकार करते हैं।
१६-प्रियवर्ग समाप्त