धम्मपद (पालि मूल, संस्कृत छाया एवं हिन्दी अनुवाद)
Dhammapada with Pali Original & Hindi Translation
by महापण्डित राहुल सांकृत्यायन
१४. बुद्धवग्गो (बुद्ध वर्ग)
१७—कोधवग्गो
कपिलवस्तु ( न्यग्रोधाराम ) रोहिणी
२२१-कोधं जहे विप्पजहेय्य मानं
संयोजनं सब्बमतिकम्मेय्य ।
तं नाम-रूपस्मिं असज्जमानं
अकिञ्चनं नानुपतन्ति दुक्खा ॥ १॥
(क्रोधं जह्याद् विप्रजह्यात् मानं
संयोजनं सर्वमतिक्रामेत् ।
तं नाम-रूपयोरसज्यमानं
अकिंचनं नाऽनुपतन्ति दुःखानि ॥१॥)
अनुवाद—क्रोधको छोड़े, अभिमानका त्याग करे, सारे संयोजनों
(=बंधनों) से पार हो जाये, ऐसे नाम-रूपमें आसक्त न
होनेवाले, तथा परिग्रहरहित (पुरुष)को दुःख संताप
नहीं देते।
१०२ ] धम्मपदं [ १७।४
आळवी ( अग्गाळव चैत्य ) कोई भिक्षु
२२२-यो वे उप्पतितं कोधं रथं भन्तं 'व धारये ।
तमहं सारथिं ब्रूमि, रस्मिग्गाहो इतरो जनो ॥२॥
( यो वै उत्पतितं क्रोधं रथं भ्रान्तमिव धारयेत् ।
तमहं सारथिं ब्रवीमि, रश्मिग्राह इतरो जनः ॥२॥ )
अनुवाद—जो चढ़े क्रोधको भ्रमण करते रथकी भाँति पकड़ ले,
उसे मैं सारथी कहता हूँ, दूसरे लोग लगाम पकड़नेवाले
( मात्र ) हैं ।
राजगृह ( वेणुवन ) उत्तरा ( उपासिका )
२२३-अक्कोधेन जिने कोधं असाधुं साधुना जिने ।
जिने कदरियं दानेन सच्चेन अलिकवादिनं ॥३॥
( अक्रोधेन जयेत् क्रोधं, असाधुं साधुना जयेत् ।
जयेत् कदर्यं दानेन सत्येनाऽलीकवादिनम् ॥३॥ )
अनुवाद—अक्रोधसे क्रोधको जीते, असाधुको साधु (=भलाई ) से
जीते, कृपणको दानसे जीते, झूठ बोलनेवालेको सत्यसे
( जीते ) ।
जेतवन महामोग्गलान ( थेर )
२२४-सच्चं भणे न कुज्झेय्य, दज्जा'प्पस्मिम्पि याचितो ।
एतेहि तीहि ठानेहि गच्छे देवान सन्तिके ॥४॥
( सत्यं भणेत् न क्रुध्येत्, दद्यादल्पेऽपि याचितः ।
एतैस्त्रिभिः स्थानैः गच्छेद् देवानामान्तके ॥४॥ )
१७६ ] कोधवग्गो [ १०३
अनुवाद—सच बोले, क्रोध न करे, थोडा भी माँगनेपर दे, इन तीन
बातोसे ( पुरुष ) देवताओके पास जाता है ।
साकेत (=अयोध्या ) ब्राह्मण
२२५-अहिंसका ये मुनयो निच्चं कायेन संवुता ।
ते यन्ति अच्चुतं ठानं यत्थ गन्त्वा न सोचरे ॥५॥
( अहिंसका ये मुनयो नित्यं कायेन संवृताः ।
ते यन्ति अच्युतं स्थानं यत्र गत्वा न शोचन्ति ॥५॥ )
अनुवाद—जो मुनि ( लोग ) अहिंसक, सदा कायामें संयम करनेवाले
हैं, वह ( उस ) अच्युत स्थान (=जिस स्थान पर पहुँच
फिर गिरना नहीं होता )को प्राप्त होते हैं, जहाँ जाकर
फिर नहीं शोक किया जाता ।
राजगृह ( गृध्रकूट ) राजगृह-श्रेष्ठीका पुत्र
२२६-सदा जागरमानानं अहोरत्तानुसिक्खिनं ।
निब्बाणं अधिमुत्तानं अत्थं गच्छन्ति आसवा ॥६॥
( सदा जाग्रतां अहोरात्रं अनुशिक्षमाणानाम् ।
निर्वाणं अधिमुक्तानां अस्तं गच्छन्ति आस्रवाः ॥६॥ )
अनुवाद—जो सदा जागता (=सचेत ) रहता है, रातदिन ( उत्तम )
सीख सीखनेवाला होता है, और निर्वाण ( प्राप्त कर )
मुक्त हो गया है, उसके आस्रव (=चित्त मल ) अस्त हो
जाते हैं ।
१०४ ] धम्मपदं [ १७।९
जेतवन अतुल (उपासक)
२२७–पोराणमेतं अतुल ! नेतं अज्जतनामिव ।
निन्दन्ति तुण्हीमासीनं निन्दन्ति बहुभाणिनं ।
मितभाणिनम्पि निन्दन्ति
नत्थि लोके अनिन्दितो ॥७॥
( पुराणमेतद् अतुल ! नैतद् अद्यतनमेव ।
निन्दन्ति तूष्णीमासीनं निन्दन्ति बहुभाणिनम् ।
मितभाणिनमपि निन्दन्ति नाऽस्ति लोकेऽनिन्दितः ॥७॥ )
२२८–न चाहु न च भविस्सन्ति न चेतरहि विज्जति ।
एकन्तं निन्दितो पोसो, एकन्तं वा पसंसितो ॥८॥
( न चाऽभूत् न च भविष्यति न चैतर्हि विद्यते ।
एकान्तं निन्दितः पुरुष एकान्तं वा प्रशंसितः ॥८॥ )
अनुवाद—हे अतुल ! यह पुरानी बात है, आजकी नहीं—(लोग)
चुप बैठे हुये की निन्दा करते हैं, और बहुत बोलनेवालेकी
भी, मितभाषीकी भी निन्दा करते हैं; दुनियामें अनिन्दित
कोई नहीं है । बिल्कुल ही निन्दित या बिल्कुल ही प्रशंसित
पुरुष न था, न होगा, न आजकल है ।
जेतवन अतुल (उपासक)
२२९–यञ्चे विञ्ञू पसंसन्ति अनुविच्च सुवे सुवे ।
अच्छिद्दवुत्तिं मेधाविं पञ्ञासीलसमाहितं ॥६॥
१७।११ ] कोधवग्गो [ १०५
( यञ्चेद् विज्ञाः प्रशंसन्ति अनुविच्च श्वः श्वः ।
अच्छिद्रवृत्तिं मेधाविनं प्रज्ञाशीलसमाहितम् ॥९॥ )
२३०-नेक्खं जम्बोनदस्सेव को तं निन्दितुमर्हति ।
देवापि तं पसंसन्ति ब्रह्मणाऽपि पसंसितो ॥१०॥
( निष्कं जाम्बूनदस्येव कस्तं निन्दितुमर्हति ।
देवा अपि तं प्रशंसन्ति ब्रह्मणाऽपि प्रशंसितः ॥१०॥ )
अनुवाद—अपने अपने (दिलमें) जान कर विज्ञ लोग अच्छिद्र वृत्ति
(=दोषरहित स्वभाववाले) मेधावी, प्रज्ञा-शील-संयुक्त
जिस (पुरुष)की प्रशंसा करते हैं; जाम्बूनद (सुवर्ण)
की अशर्फीके समान उसकी कौन निन्दा कर सकता है;
देवता भी उसकी प्रशंसा करते हैं, ब्रह्माद्वारा भी वह
प्रशंसित होता है।
वेणुवन वज्जिप (भिक्षु)
२३१-कायप्पकोपं रक्खेय्य कायेन संवुतो सिया ।
कायदुच्चरितं हित्वा कायेन सुचरितं चरे ॥११॥
( कायप्रकोपं रक्षेत् कायेन संवृतः स्यात् ।
कायदुश्चरितं हित्वा कायेन सुचरितं चरेत् ॥११॥ )
२३२-वचीपकोपं रक्खेय्य वाचाय संवुतो सिया ।
वची दुच्चरितं हित्वा वची सुचरितं चरे ॥१२॥
( वाचः प्रकोपं रक्षेद् वाचा संवृतः स्यात् ।
वचो दुश्चरितं हित्वा वाचा सुचरितं चरेत् ॥१२॥ )
१०६ ] धम्मपदं [ १७।१४
२३३-मनोप्पकोपं रक्खेय्य मनसा संवुतो सिया ।
मनोदुच्चरितं हित्वा मनसा सुचरितं चरे ॥१३॥
(मनः प्रकोपं रक्षेत् मनसा संवृतः स्यात् ।
मनोदुश्चरितं हित्वा मनसा सुचरितं चरेत् ॥१३॥ )
२३४-कायेन संवृता धीरा अथो वाचाय संवृता ।
मनसा संवृता धीरा ते वे सुपरिसंवुता ॥१४॥
( कायेन संवृता धीरा अथ वाचा संवृताः ।
मनसा संवृता धीराः ते वै सुपरिसंवृता ॥१४॥ )
अनुवाद—कायाकी चञ्चलतासे रक्षा करे, कायासे संयत रहे, कायिक
दुश्चरितको छोड़ कायिक सुचरितका आचरण करे । वाणी
की चंचलतासे रक्षा करे, वाणीसे संयत रहे, वाचिक
दुश्चरितको छोड, वाचिक सुचरितका आचरण करे । मनकी
चंचलतासे रक्षा करे, मनसे सयत रहे, मानसिक दुश्चरितको
छोड, मानसिक सुचरितका आचरण करे ।
१७-क्रोधवर्ग समाप्त
१८-मलवग्गो
जेतवन गोघातक-पुत्र
२३५-पाण्डुपलासो'वदानिसि, यमपुरिसापि च तं उपट्ठिता।
उय्योगमुखे च तिट्ठसि पाथेय्यम्पि च ते न विज्जति ॥१॥
(पाण्डुपलासमिवेदानीमसि यमपुरुषाअपि चत्वां उपस्थिताः।
उद्योगमुखे च तिष्ठसि पाथेयमपि च ते न विद्यते ॥१॥)
२३६-सो करोहि दीपमत्तनो खिप्पं वायम पण्डितो भव ।
निद्धन्तमलो अनङ्गणो दिब्बं अरियभूमिमेहिसि ॥२॥
(स कुरु द्वीपमात्मनः क्षिप्रं व्यायच्छस्व पण्डितो भव ।
निर्धूतमलोऽनंगणो दिव्यां आर्यभूमिं एष्यसि ॥२॥)
अनुवाद-पीले पत्तेके समान इस वक्त तू है, यमदूत तेरे पास आ
खडे हैं, तू प्रयाणके लिये तय्यार है, और पाथेय तेरे पास
कुछ नहीं है। सो तू अपने लिये द्वीप ( = रक्षास्थान )
बना, उद्योग कर, पंडित बन, मल प्रक्षालित कर, दोष-
रहित बन आर्योंके दिव्य पदको पायेगा।
१०८ ] धम्मपदं [ १८।५
जेतवन गोघातक-पुत्र ।
२३७-उपनीतवयो च दानिऽसि सम्पयातोसि यमस्स सन्तिके ।
वासोपि च ते नत्थि अन्तरा पाथेय्यम्पि च तेन विज्जति ॥३॥
( उपनीतवयाइदानीमसि
सम्प्रयातोऽसि यमस्याऽन्तिके ।
वासोऽपि च ते नाऽस्ति अन्तरा
पाथेयमपि च ते न विद्यते ॥३॥
२३८-सो करोहि दीपमत्तनो खिप्पं वायम पण्डितो भव ।
निद्धन्तमलो अनङ्गणो न पुन जातिजरं उपेहिसि ॥४॥
( स कुरु द्वीपमात्मनः क्षिप्रं व्याच्छ्रस्व पण्डितो भव ।
निर्धूततमोऽनंगणो न पुनर्जातिजरे उपेष्यसि ॥४॥ )
अनुवाद—आयु तेरी समाप्त हो गई, यमके पास पहुँच चुका, निवास
( स्थान ) भी तेरा नहीं है, ( यात्राके ) मध्यके लिये तेरे
पास पाथेय भी नहीं । सो तू अपने लिये० ।
जेतवन कोई ब्राह्मण
२३६-अनुपुब्बेन मेधावी थोकथोकं खणे खणे ।
कम्मारो रजतस्सेव निद्धमे मलमत्तनो ॥५॥
( अनुपूर्वेण मेधावी स्तोकं स्तोकं क्षणे क्षणे ।
कर्मारो रजतस्येव निर्धमेत् मलमत्मनः ॥५॥ )
अनुवाद—बुद्धिमान् ( पुरुष ) क्षण क्षण क्रमशः थोड़ा थोड़ा अपने
मलको ( वैसे ही ) ( जलावे ), जैसे कि सोनार चाँदीके
( मलको ) जलाता है ।
१८।८ ] मलवग्गो [ १०९
जेतवन तिस्स (थेर)
२४०-अयसा ऽव मलं समुट्ठितं तदुट्ठाय तमेव खादति ।
एवं अतिधोनचारिनं सानि कम्मानि नयन्ति दुग्गतिं ॥६॥
( अयस इव मलं समुत्थितं त(स्मा)द्
उत्थाय तदेव खादति ।
एवं अतिधावन्तचारिणं स्वानि
कर्माणि नयन्ति दुर्गतिम् ॥६॥)
अनुवाद-लोहेसे उत्पन्न मल (= मुर्चा) जैसे जिसीसे उत्पन्न
होता है, उसे ही खा डालता है; इसी प्रकार अति चंचल
(पुरुष)के अपने ही कर्म उसे दुर्गतिको ले जाते हैं ।
जेतवन ( ळाल ) उदायी ( थेर )
२४१-असज्झायमला मन्ता अनुट्ठानमला घरा ।
मलं वण्णस्स कोसज्जं पमादो रक्खतो मलं ॥७॥
( अस्वाध्यायमला मंत्रा अनुत्थानमला गृहाः ।
मलं वर्णस्य कौसीद्यं, प्रमादो रक्षतो मलम् ॥७॥ )
अनुवाद-स्वाध्याय (= स्वरपूर्वक पाठकी आवृत्ति) न करना
(वेद-)मंत्रोंका मल (= मुर्चा) है, (लीप पोत
मरम्मत कर) न उठाना घरोंका मुर्चा है। शरीरका मुर्चा
आलस्य है, असावधानी रक्षकका मुर्चा है ।
राजगृह ( वेणुवन ) कोई कुलपुत्र
२४२-मलिथिया दुच्चरितं मच्छेरं ददतो मलं ।
मला वे पापका धम्मा अस्मिं लोके परम्हि च ॥८॥