धम्मपद (पालि मूल, संस्कृत छाया एवं हिन्दी अनुवाद)
Dhammapada with Pali Original & Hindi Translation
महापण्डित राहुल सांकृत्यायन द्वारा
२३. नागवग्गो (नाग वर्ग)
१६६ ] धम्मपदं [ २५।१७
( यतो यतः संमृशति स्कन्धानां उदयव्ययम् ।
लभते प्रीतिप्रामोद्यं अमृतं तद् विजानताम् ॥ १५ ॥)
अनुवाद—( पुरुष ) जैसे जैसे ( रूप, वेदना, संज्ञा, सस्कार, विज्ञान
इन ) पाँच स्कन्धोंकी उत्पत्ति और विनाश पर विचार
करता है, ( वैसे ही वैसे, वह ) ज्ञानियोंकी प्रीति और
प्रमोद ( रूपी ) अमृतको प्राप्त करता है ।
३७५–तत्रायमादि भवति इध पञ्ञस्स भिक्खुनो ।
इन्द्रियगुत्ती सन्तुट्ठी पातिमोक्खे च संवरो ।
मित्ते भजस्सु कल्याणे सुद्धाजीवे अतन्दिते ॥१६॥
( तत्राऽयमादिर्भवतीह प्राज्ञस्य भिक्षोः ।
इन्द्रियगुप्तिः सन्तुष्टिः प्रातिमोक्षे च संवरः ।
मित्राणि भजस्व कल्याणानि शुद्धाजीवान्यतन्द्रितानि ॥१६॥)
अनुवाद—यहाँ प्राज्ञ भिक्षुको आदि( में करना ) है—इन्द्रिय-
संयम, सन्तोष और प्रातिमोक्ष(=भिक्षुओंके आचार )की
रक्षा । ( वह, इसके लिये ) निरालस, शुद्ध जीविकावाले,
अच्छे मित्रोंका सेवन करे ।
३७६–पटिसन्थारवुत्तस्स आचारकुसलो सिया ।
ततो पामोज्जबहुलो दुक्खस्सन्तं करिस्सति ॥ १७॥
( प्रतिसंस्तारवृत्तस्याऽऽचारकुशलः स्यात् ।
ततः प्रामोद्यबहुलो दुःखस्याऽन्तं करिष्यति ॥१७॥)
अनुवाद—जो प्रेम सत्कार स्वभाववाला तथा आचार( शास्त्र)में
निपुण है, वह सानन्द दुःखका अन्त करेगा ।
२५।२० ] भिक्खुवग्गो [ १६७
जेतवन पाँच सौ भिक्षु
३७७-वस्सिका विय पुप्फानि मद्दवानि पमुञ्चति ।
एवं रागञ्च दोसञ्च विप्पमुञ्चेथ भिक्खवो ॥१८॥
( वर्षिका इव पुष्पाणि मर्दितानि प्रमुंचति ।
एवं रागं च द्वेषं च विप्रमुंचत भिक्षवः ॥१८॥
अनुवाद—जैसे जूही कुम्हलाये फूलोंको छोड़ देती है, वैसे ही हे
भिक्षुओ ! ( तुम ) राग और द्वेषको छोड़ दो ।
जेतवन ( शान्तकाय थेर )
३७८-सन्तकायो सन्तवाचो सन्तवा सुसमाहितो ।
वन्तलोकामिसो भिक्खू उपसन्तो 'ति वुच्चति ॥१९॥
(शान्तकायो शान्तवाक् शान्तिमान् सुसमाहितः ।
वान्तलोकाऽऽमिषो भिक्षुः 'उपशान्त' इत्युच्यते ॥१९॥
अनुवाद—काया (और) बचनसे शान्त, भली प्रकार समाधियुक्त,
शान्ति सहित (तथा) लोकके आमिषको वमन कर दिये
हुए भिक्षुको 'उपशान्त' कहा जाता है ।
जेतवन लङ्कगूल (थेर)
३७६-अत्तना चोदय'त्तानं पटिवासे अत्तमत्तना ।
सो अत्तगुत्तो सतिमा सुखं भिक्खू विहाहिसि ॥२०॥
( आत्मना चोदयेदात्मानं प्रतिवसेदात्मानं आत्मना ।
स आत्मगुप्तः स्मृतिमान् सुखं भिक्षो! विहरिष्यसि ॥२०
१६८ ] धम्मपदं [ २५।२३
अनुवाद—(जो) अपने ही आपको प्रेरित करेगा, अपने ही आपको
संलग्न करेगा; वह आत्म-गुप्त (=अपने द्वारा रक्षित)
स्मृति-संयुक्त भिक्षु सुखसे विहार करेगा !
३८०—अत्ता हि अत्तनो नाथो अत्ता हि अत्तनो गति । ’
तस्मा सञ्ञममत्तानं अस्सं भद्रं'व वाणिजो ॥२१॥
(आत्मा ह्यात्मनो नाथ आत्मा ह्यात्मनो गतिः ।
तस्मात् संयमयात्मानं अश्वं भद्रमिव वणिक् ॥२१॥
अनुवाद—(मनुष्य) अपने ही अपना स्वामी है, अपने ही अपनी
गति है; इसलिये अपनेको संयमी बनावे, जैसे कि
सुन्दर घोड़ेको बनिया (संयत करता है) ।
राजगृह (वेणुवन) वक्कलि (थेर)
३८१—पामोज्जबहुलो भिक्खू पसन्नो बुद्धसासने ।
अधिगच्छे पदं सन्तं सङ्खारूपसमं सुखं ॥२२॥
(प्रामोद्यबहुलो भिक्षुः प्रसन्नो बुद्धशासने ।
अधिगच्छेत् पदं शान्तं संस्कारोपशमं सुखम् ॥२२॥
अनुवाद—बुद्धके उपदेशमें प्रसन्न बहुत प्रमोद्युक्त भिक्षु संस्कारोंको
उपशमन करनेवाले सुखमय शान्त पदको प्राप्त करता है।
श्रावस्ती (पूर्वाराम) सुमन (सामनेर)
३८२—यो ह वे दहरो भिक्खू युञ्जते । बुद्धसासने ।
सो इमं लोकं पभासेति अब्भा मुत्तो 'व चन्दिमा ॥२३॥
२५।२३ ] भिक्खुवग्गो [ १६९
(यो ह वै दहरो भिक्खुयुंक्ते बुद्धशासने।
स इमं लोकं प्रभासयत्यभ्रान् मुक्त इव चन्द्रमा ॥२३॥)
अनुवाद—जो भिक्षु यौवनमें बुद्ध-शासन (=बुद्धोपदेश, बुद्ध-धर्म )
में संलग्न होता है, वह मेघसे मुक्त चन्द्रमाकी भाँति इस
लोकको प्रकाशित करता है।
२५–भिक्षुवर्ग समाप्त
२६—ब्राह्मणवग्गो
जेतवन ( एक बहुत श्रद्धालु ब्राह्मण )
३८३-छिन्द सोतं परक्कम कामे पनुद ब्राह्मण ।।
संखारानं खयं ञत्वा अकतञ्ञूसि ब्राह्मण ! ॥१॥
( छिन्धि स्रोतः पराक्रम्य कामान् प्रणुद ब्राह्मण ! ।
संस्काराणां क्षयं ज्ञात्वाऽकृतज्ञोऽसि ब्राह्मण ! ॥१॥ )
अनुवाद—हे ब्राह्मण ! ( तृष्णा रूपी ) स्रोतको छिन्न करदे, पराक्रम
कर, ( और ) कामनाओंको भगादे । संस्कृत (=कृत वस्तुओ,
५ उपादानस्कन्धो ) के विनाशको जानकर, तू अकृत
(=न कृत, निर्वाण ) को पानेवाला हो जायेगा ।
जेतवन ( बहुतसे भिक्षु )
३८४-यदा द्वयेसु धम्मेसु पारगू होति ब्राह्मणो ।
अथस्स सब्बे संयोगा अत्यं गच्छन्ति जानतो ॥२॥
( यदा द्वयोर्धर्मयोः पारगो भवति ब्राह्मणः ।
अथाऽस्य सर्वे संयोगा अस्तं गच्छन्ति जानतः ॥२॥ )
१७० ]
२६।४ ] ब्राह्मणवग्गो [ १७१
अनुवाद—जब ब्राह्मण दो धर्मों (—चित्त-संयम और भावना) में पारंगत
हो जाता है, तब उस जानकारके सभी संयोग (=बंधन )
अस्त हो जाते हैं ।
जेतवन मार
३८५-यस्स पारं अपारं वा पारापारं न विज्जति ।
वीतद्दरं विसञ्जुत्तं तमहं ब्रूमि ब्राह्मणम् ॥३॥
( यस्य पारं अपारं वा पारापारं न विद्यते ।
वीतदरं विसंयुक्तं तमहं ब्रवीमि ब्राह्मणम् ॥३॥ )
अनुवाद—जिसके पार (=आँख, कान, नाक, जीभ, काया, मन ),
अपार (=रूप, शब्द, गंध, रस, स्पर्श, धर्म ) और
पारापार (=मैं और मेरा ) नहीं हैं, ( जो ) निर्भय और
अनासक्त है, उसे मैं ब्राह्मण कहता हूँ ।
जेतवन ( कोई ब्राह्मण )
३८६-झायिं विरजमासीनं कतकिच्चं अनासवं ।
उत्तमत्थं अनुप्पत्तं तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं ॥४॥
( ध्यायिनं विरजसमासीनं कृतकृत्यं अनास्रवम् ।
उत्तमार्थमनुप्राप्तं तमहं ब्रवीमि ब्राह्मणम् ॥४॥ )
अनुवाद—( जो ) ध्यानी, निर्मल, आसनबद्ध (=स्थिर ), कृतकृत्य
आस्रव (=चित्तमल)-रहित है, जिसने उत्तम अर्थ (=सत्य)
को पा लिया है, उसे मैं ब्राह्मण कहता हूँ ।