सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

धम्मपद (पालि मूल, संस्कृत छाया एवं हिन्दी अनुवाद)

Dhammapada with Pali Original & Hindi Translation

महापण्डित राहुल सांकृत्यायन द्वारा

DevanagariHindipublished213 पृष्ठ

६. पण्डितवग्गो (पण्डित वर्ग)

४८ ] धम्मपदं [ ८।६
जेतवन कुण्डलकेसी (थेरी)
१०२—यो च गाथा सतं भासे अनत्थपदसंहिता ।
एकं धम्मपदं सेय्यो यं सुत्वा उपसम्मति ॥३॥
( यश्च गाथाशतं भाषेतानर्थपदसंहितम् ।
एकं धर्मपदं श्रेयो यच्छ्रुत्वोपशाम्यति ॥ ३ ॥ )
१०३-यो सहस्सं सहस्सेन सङ्गामे मानुसे जिने ।
एकं च जेय्यमत्तानं स वे सङ्गामजुत्तमो ॥४॥
( यः सहस्रं सहस्रेण संग्रामे मानुषान् जयेत् ।
एकं च जयेद् आत्मानं स वै संग्रामजिदुत्तमः ॥ ४ ॥ )
अनुवाद—जो व्यर्थके पदोंसे युक्त सौ गाथायें भी भायें (उससे)
धर्मका एक पद भी श्रेष्ठ है, जिसे सुनकर ० ॥ सग्राममें
जो हजारो हजार मनुष्योंको जीत ले, (उससे कहीं अच्छा)
एक अपनेको जीतनेवाला उत्तम संग्रामजिद् है।
जेतवन अनर्थ-पुच्छक ब्राह्मण
१०४-अत्ता ह वे जितं सेय्यो या चायं इतरा पजा ।
अत्तदन्तस्स पोसस्स निच्चं सञ्ञतचारिनो ॥५॥
( आत्मा ह वै जितः श्रेयान् या चेयमितराः प्रजा ।
दान्तात्मनः पुरुषस्य नित्यं संयतचारिणः ॥ ५ ॥ )
१०५-नेव देवो न गन्धब्बो न मारो सह बम्हुना ।
जितं अपजितं कयिरा तथारूपस्स जन्तुनो ॥६॥

८१८ ] सहस्सवग्गो [ ४९
( नैव देवो न गन्धर्वो न मारः सह ब्रह्मणा ।
जितं अपजितं कुर्यात् तथारूपस्य जन्तोः ॥ ६ ॥
अनुवाद—इन अन्य प्रजाओंके जीतनेकी अपेक्षा अपनेको जीतना श्रेष्ठ
है । अपनेको दमन करनेवाला, नित्य अपनेको संयम
करनेवाला जो पुरुष है। इस प्रकारके प्राणीके जीतेको,
न देवता, न गन्धर्व, न ब्रह्मा सहित मार, बेजीता कर
सकते हैं ।
वेणुवन सारिपुत्तके मामा
१०६—मासे मासे सहस्सेन यो यजेथ सतं समं ।
एकञ्च भावितत्तानं मुहुत्तमपि पूजये ।
सा येव पूजना सेय्यो 'यं चे वस्ससतं हुतं ॥७॥
( मासे मासे सहस्रेण यो यजेत शतं समान् ।
एकं च भावितात्मानं मुहूर्तमपि पूजयेत् ।
सैव पूजना श्रेयसी यच्चेव् वर्षशतं हुतम् ॥ ७ ॥ )
अनुवाद—सहस्र(-दक्षिणा यज्ञ) से जो महीने महीने सौ वर्ष
तक यजन करे, और यदि परिशुद्ध मनवाले एक (पुरुष)
को एक मुहुर्त ही पूजे ; तो सौ वर्षके हवनसे यह पूजा
ही श्रेष्ठ है ।
वेणुवन सारिपुत्तका भाजा
१०७—यो च वस्ससतं जन्तु अग्गिं परिचरे वने ।
एकं च भावितत्तानं मुहुत्तमपि पूजये ।
सा येव पूजना सेय्यो यं चे वस्ससतं हुतं ॥८॥
४

५० ] धम्मपद [ ८।१०
( यश्च वर्षशतं जन्तुरग्निं परिचरेद् वने ।
एकं च भावितात्मानं मुहूर्तमपि पूजयेत् ।
सैव पूजना श्रेयसी यच्चेद् वर्षशतं हुतम् ॥ ८ ॥ )
अनुवाद—यदि प्राणी सौ वर्ष तक वनमें अग्निपरिचरण (=अग्नि-
होत्र ) करे, और यदि।
वेणुवन सारिपुत्तका मित्र ब्राह्मण
१०८–यं किंचियिट्ठं च हुतं च लोके ,
संवच्छरं यजेथ पुञ्जपेक्खो ।
सब्बम्पि तं न चतुभागमेति ,
अभिवादना उज्जुगतेसु सेय्यो ॥६॥
( यत् किंचिद् इष्टं च हुतं च लोके,
संवत्सरं यजेत पुण्यापेक्षः ।
सर्वमपि तत् न चतुर्भागमेति,
अभिवादना ऋजुगतेषु श्रेयसी ॥ ९ ॥ )
अनुवाद—पुण्यकी इच्छासे जो वर्ष भर नाना प्रकारके यज्ञ और
हवनको करे, तो भी वह सरलताको प्राप्त ( पुरुष )
के लिये की गई अभिवादनाके चतुर्थांशसे भी बढ़कर
नहीं है।
अरण्यकुटी दीघायु कुमार
१०९–अभिवादनसीलस्स निच्चं वद्धापचायिनो ।
चत्तारो धम्मा वड्ढन्ति आयु वण्णो सुखं बलं ॥१०॥

८।१२ ] सहस्सवग्गो [ ५१
( अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धापचायिनः ।
चत्तारो धर्मा वर्धन्ते आयुर्वर्णः सुखं बलम्* ॥ १० ॥ )
अनुवाद—जो अभिवादन शील है, जो सदा वृद्धोंकी सेवा करनेवाला
है, उसकी चार बातें ( =धर्म ) बढ़ती हैं,—आयु, वर्ण,
सुख और बल ।
जेतवन संकिच्च (=सांकृत्य) सामणेर
११०—यो च वस्ससतं जीवे दुस्सीलो असमाहितो ।
एकाहं जीवितं सेय्यो सीलवन्तस्स झायिनो ॥ ११॥
( यश्च वर्षशतं जीवेद् दुःशीलोऽसमाहितः ।
एकाहं जीवितं श्रेयः शीलवतो ध्यायितः ॥ ११ ॥ )
अनुवाद—दुराचारी और एकाग्रचित्तताविरहित (=असमाहित) के
सौ वर्षके जीनेसे भी सदाचारी और ध्यानीका एक दिन
का जीवन श्रेष्ठ है ।
जेतवन कोण्डन्न (थेर)
१११—यो च वस्ससतं जीवे दुप्पञ्ञो असमाहितो ।
एकाहं जीवितं सेय्यो पञ्ञावन्तस्स झायिनो ॥ १२॥
( यश्च वर्षशतं जीवेद् दुष्प्रज्ञोऽसमाहितः ।
एकाहं जीवितं श्रेयः प्रज्ञावतो ध्यायिनः ॥ १२ ॥ )

  • मनुस्मृतिमें है—"अभिवादनशीलस्य नित्य वृद्धोपसेविनः । चत्वारि
    संप्रवर्द्धन्ते आयुर्विद्या यशो बलम् ( २।१२१ ) ।

५२ ] धम्मपदं [ ८।१५
अनुवाद—दुष्प्रज्ञ और असमाहितके सौ वर्षके जीनेसे भी प्रज्ञावान्
और ध्यानीका एक दिनका जीवन श्रेष्ठ है।
जेतवन सप्पदास ( थेर )
११२–यो च वस्ससतं जीवे कुसीतो हीनवीरियो ।
एकाहं जीवितं सेय्यो वीरियमारभतो दळ्हं ॥१३॥
( यश्च वर्षशतं जीवेत् कुसीदो हीनवीर्यः ।
एकाहं जीवितं श्रेयो वीर्यमारभतो दृढम् ॥१३॥ )
अनुवाद—आलसी और अनुद्योगीके सौ वर्षके जीवनसे दृढ़ उद्योग
करनेवालेके जीवनका एक दिन श्रेष्ठ है।
जेतवन पटाचारा ( थेरी )
११३–यो च वस्ससतं जीवे अपस्सं उदयव्ययं ।
एकाहं जीवितं सेय्यो पस्सतो उदयव्ययं ॥१४॥
( यश्च वर्षशतं जीवेद् अपश्यन् उदयव्ययम् ।
एकाहं जीवितं श्रेयः पश्यत उदयव्ययम् ॥१४॥ )
अनुवाद—( संसारमें वस्तुओंके ) उत्पत्ति और विनाशका न
ख्यालकरनेके सौ वर्षके जीवनसे, उत्पत्ति और विनाश-
का ख्याल करनेवाले जीवनका एक दिन श्रेष्ठ है।
जेतवन किस गोतमी
११४–यो च वस्ससतं जीवे अपस्सं अमतं पदं ।
एकाहं जीवितं सेय्यो पस्सतो अमतं पदं ॥१५॥

८।१६ ] सहस्सवग्गो [ ५३
( यश्च वर्षशतं जीवेद् अपश्यन् अमृतं पदम् ।
एकाहं जीवितं श्रेयः पश्यतोऽमृतं पदम् ॥१५॥ )
अनुवाद—अमृतपद ( =दुःखनिर्वाण ) को न ख्याल करनेके सौ
वर्षके जीवनसे, अमृतपदको देखनेवाले जीवनका एक
दिन श्रेष्ठ है।
जेतवन बहुपुत्तिका (थेरी)
११५—यो च वस्ससतं जीवे अपस्सं धम्ममुत्तमं ।
एकाहं जीवितं सेय्यो पस्सतो धम्ममुत्तमं ॥१६॥
( यश्च वर्षशतं जीवेदपश्यन् धर्ममुत्तमम् ।
एकाहं जीवितं श्रेयः पश्यतो धर्ममुत्तमम् ॥१६॥ )
अनुवाद—उत्तम धर्मको न देखनेके सौ वर्षके जीवनसे, उत्तम धर्मके
देखनेवालेके जीवनका एक दिन श्रेष्ठ है।
८–सहस्रवर्ग समाप्त

९—पापवग्गो
जेतवन ( चूळ ) एकसाटक ( ब्राह्मण )
११६—अभित्थरेथ कल्याणे पापा चित्तं निवारये ।
दन्धं हि करोतो पुञ्ञं पापस्मिं रमते मनो ॥ १॥
( अभित्वरेत कल्याणे पापात् चित्तं निवारयेत् ।
तन्द्रितं हि कुर्वतः पुण्यं पापे रमते मनः ॥१॥ )
अनुवाद—पुण्य ( कामोंमें ) जल्दी करे, पापसे चित्तको निवारण करे,
पुण्यको धीमी गतिसे करनेपर चित्त पापमें रत होने लगता है ।
जेतवन सेय्यसक ( थेर )
११७—पापञ्चे पुरिसो कयिरा न तं कयिरा पुनप्पुनं ।
न तम्हि छन्दं कयिराथ दुक्खो पापस्स उच्चयो ॥२॥
( पापं चेद् पुरुषः कुर्यात् न तत् कुर्यात् पुनः पुनः ।
न तस्मिं छन्दं कुर्यात् , दुःखः पापस्य उच्चयः ॥२॥ )
अनुवाद—यदि पुरुष ( कभी ) पापकर डाले, तो उसे पुनः पुनः
न करे, उसमें रत न होवे, ( क्योंकि ) पापका संचय
दुःख ( का कारण ) होता है ।
५४ ]