याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

टिप्पणी (नोट्स) ६६५
मत्स्य के सर्वमांसभक्षक होने के कारण मत्स्यादः सर्वमांसादः कहा
गया है ।
श्लो० १७६—इस श्लोक में कथित लशुन तथा गृञ्जन पलाण्डु के
ही भेद हैं—
लशुनो दीर्घपत्रश्च पिच्छगन्धो महौषधम् ।
तरुण्डश्च पलाण्डुश्च नरलङ्कः पराकिका ।
गृञ्जनो यवनेष्टश्च पलाण्डोर्दश जातयः ॥
श्लो० १७७–भक्ष्याः पञ्चनखाः—यहाँ मनु ने यद्यपि खड्ग का भी
निर्देश किया है तथापि वह श्राद्धविषयक है—ऐसा शूलपाणि का मत है ।
सेधा = स च श्वभक्षको व्याघ्रविशेषः—अपरार्क । गोधा = बल्लीसद्मः
प्राणि-विशेषः—अपरार्क ।
श्लो० २१२—सर्वधर्ममयं ब्रह्म—अतएव मनु का भी मत है—
सर्वेषामेव दानानां ब्रह्मदानं विशिष्यते ।
श्लो० २१५—अयाचिताहृतम्—मनु का भी निर्देश है—
आहृतामभ्युद्यताम् भिक्षाम् पुरस्तादप्रचोदिताम् ।
मेने प्रजापतिर्ग्राह्याम् अपि दुष्कृतकर्मणः ॥
श्लो० २१६—सर्वतः—देव आदि के अर्चन के लिए ही न कि आत्म-
पालन के निमित्त भी । अतएव मनुस्मृति में कहा गया है :—
गुरून् भृत्यांश्चोज्जिहीर्षन् अर्चिष्यन्देवतातिथीन् ।
सर्वतः प्रतिगृह्णीयात् न तु तृप्येत् स्वयं ततः ।
आत्मवृत्त्यर्थमेव च—मनुस्मृति में आत्मवृत्ति के लिए केवल साधुजन के
अन्न का ही प्रतिग्रह विहित माना गया है—
गुरुषु त्वभ्यतीतेषु विना वा तैर्गृहे वसन् ।
आत्मनो वृत्तिमन्विच्छन् गृह्णीयात्साधुतः सदा ॥
श्लो० २१७–१८ = व्यतीपातः—
श्रवणाश्विधनिष्ठऽऽर्द्रानागदैवतमस्तके ।
यद्यमा रविबारेण व्यतीपातः स उच्यते ॥
गजच्छाया—
योगो मघात्रयोदश्यां कुञ्जरच्छायसंज्ञितः ।
भवेन्मघायां संस्थे च शशिन्यर्के करे स्थिते ॥ ( ब्रह्मपुराण )
करे = हस्तनक्षत्र मे । श्राद्धम्—“अथैतन्मनुः श्राद्धं कर्म प्रोवाच प्रजा निः-
श्रेयसार्थं तत्र पितरो देवता ब्राह्मणाश्चाहवनीयार्थे” इस आपस्तम्ब के वचन के

६६६ याज्ञवल्क्यस्मृतिः
अनुसार पितृगण के उद्देश्य से द्रव्य के उत्सर्ग से ब्राह्मण के द्वारा उस
द्रव्य के स्वीकार तक का कर्म श्राद्ध-पद-वाच्य है । देवश्राद्ध आदि पदों में
श्राद्ध शब्द गौण है—यह कल्पतरु का मत है ।
श्लो० २२१—पञ्चाग्निः—पाँच अग्नियों के नाम ये हैं :—
पवनः पावनश्चैता यस्य पञ्चाग्नयो गृहे ।
सायं प्रातः प्रदीव्यन्ते स विप्रः पंक्ति-पावनः ॥ ( हारीत )
पवनः = आवसथ्याग्निः; पावनः = सभ्याग्निः । त्रेता = आहवनीय
गार्हपत्य तथा दक्षिणाग्नि ।
श्लो० २२२—रोगी = दीर्घरोगी—अपराकं ।
श्लो० २२४—इससे अतिरिक्त निन्द्य पुरुषों का विवरण मनुस्मृति के
तृतीयाध्याय में देखना चाहिए ।
श्लो० २२५—निमन्त्रणम् = अप्रत्याख्येयो नियोगः निमन्त्रणम्—
अपरार्कं । संयतैर्भाव्यम्—इस विषय में मनु का कथन यह है—
निमन्त्रितो द्विजः पित्र्ये नियतात्मा भवेत्सदा ।
न च छन्दांस्यधीयीत यस्य श्राद्धं च तद्भवेत् ॥
निमन्त्रितान्हि पितरः उपतिष्ठन्ति तान्द्विजान् ।
वायुवच्चानुगच्छन्ति तथासीनानुपासते ॥ इत्यादि ।
श्लो० २३६—अभ्यनुज्ञातः—ब्राह्मणों के द्वारा अभ्यनुज्ञात । अतएव
मनु का कथन है—
अग्नौ कुर्यादनुज्ञातो ब्राह्मणो ब्राह्मणैः सह ।
अनुज्ञासामर्थ्याच्च प्रार्थनाऽपि पूर्वं कर्त्तव्या, सा च स्वगृह्यानुसारेण
करवाणि, करिष्ये इत्यादिका । अनुज्ञा अपि ‘ओम्’ इत्येवं रूपा ‘कुरुष्व’
इति वा—( कुल्लूक भट्ट ) ।
यदि अग्नि का अभाव हो ( अग्न्याभावश्च अनुपनीतस्य सम्भवति, उप-
नीतस्य समावृत्तस्य च पाणिग्रहणात्पूर्वम् , मृतभार्यस्य वा ) तो ब्राह्मण के
हाथ में ही समर्पण करना चाहिए—
अग्न्याभावे तु विप्रस्य पाणावेवोपपादयेत् ।
यो ह्यग्निः स द्विजो विप्रैर्मन्त्रदर्शिभिरुच्यते ॥ ( मनु )
तथा कात्यायन का भी कथन है :—
पित्र्ये यः पंक्तिमूर्द्धन्यः तस्य पाणावनग्निकः ।
हुत्वा मन्त्रवदन्येषां तूष्णीं मन्त्रेषुनिः क्षिपेत् ॥

टिप्पणी (नोट्स) ६६७
श्लो० २३९—वाग्यतः—मनु का कथन निम्न-लिखित है—
अण्युष्णं सर्वमन्नं स्यात् भुंजीरंस्ते च वाग्यतः ।
न च द्विजातयो ब्रूयुः दात्रा पृष्टा हविर्गुणान् ॥
दात्रा अन्नादिगुणान् पृष्टा वक्त्राद्यभिनयेनाऽपि न ब्रूयुः, वाग्यतत्वस्य
अत्रैव विधानात्—कुल्लूक भट्ट।
श्लो० २४५—इदं जपेत्—यह पितृ प्रार्थना है। अतएव मनु का
कथन हैः—
दक्षिणां दिशमाकांक्षन् याचेतेमान् वरान् पितॄन् ॥
दातारो नोऽभिवर्धन्तां वेदाः सन्ततिरेव च ।
श्रद्धा च नो मा व्यगमत् बहुदेयं च नोऽस्त्विति ॥
अतः दातारो नोऽभि० आदि की भूमिका में "ब्राह्मणप्रार्थना”—का
विज्ञानेश्वरकृत निर्देश उचित नहीं प्रतीत होता है ।
श्लो० २५४—स्त्रिया अपि—स्त्री के सपिण्डीकरण के विषय में हारीत
का कथन निम्नलिखित हैः—
स्वेन भर्त्रा सहैवास्याः सपिण्डीकरणं स्त्रियाः ।
एकत्वं सा गता यस्मात् चह्ममन्त्राहूतिम्रतैः ॥
तस्मिन् सति सुताः कुर्युः पितामह्या सहैव तु ।
तस्यां चैव तु जीवन्त्यां तस्याः श्वश्रवेति निर्णयः ॥
तस्याः श्वश्र्वाः = प्रपितामही के साथ ।
श्लो० २५५—वृद्ध्याद्यपकर्षनिमित्तं सपिण्डनं मध्येऽपि कर्त्तव्यम् । कृते
तस्मिन् अभ्युघटश्राद्धं वर्षपर्यन्तं कर्त्तव्यमेव । किन्तु प्रेतपदोल्लेखो न कार्यः—
शूलपाणि ।
श्लो० २५६—प्रतिसम्वत्सरम्—एतच्च निरग्निविषयम्—ऐसा शूल-
पाणि का मत है।
श्लो० २६७—पिण्ड-प्रक्षेप के विषय में मनु का मत निम्नलिखित है—
एवं निर्वपणं कृत्वा पिण्डांस्तांस्तदनन्तरम् ।
गां विप्रमजमग्निं च प्राशयेदप्सु वा क्षिपेत् ॥
पिण्डनिर्वपणं केचित्पुरस्तादेव कुर्वते ।
वयोभिः खादयन्त्यन्ये प्रक्षिपन्त्यनलेऽप्सु वा ॥
पतिव्रता धर्मपत्नी पितृपूजनतत्परा ।
मध्यमन्तु ततः पिण्डमद्यात्सम्यक् सुतार्थिनी ॥
आयुष्यमन्तं सुतं सूते यशोमेधासमन्वितम् ।
धनवन्तं प्रजावन्तं सात्त्विकं धार्मिकं तथा ॥

६६८ याज्ञवल्क्यस्मृतिः
मध्यमं पिण्डम् = पितामहपिण्डम् । सत्सु विप्रेषु०— मनु का भी
वही मत है—उच्छेषणं तु तत्तिष्ठेद् यावद् विप्राः विसर्जिताः ॥
परन्तु वशिष्ठ ने दिनपर्यन्त रखने को कहा है—
श्राद्धे नोद्वासनीयानि उच्छिष्टान्यादिनक्षयात् ।
द्योतन्ति हि स्वधाहाराः ताः पिवन् सकृतोदकाः ॥
श्लो० २५९—वाराहपद माहिष का भी उपलक्षण है । अत एव मनु
का कथन है:—
दशमासांस्तु तृप्यन्ति वराहमहिषामिषैः ॥
इसी प्रकार शश पद भी कौर्ममांस का उपलक्षक है ।
श्लो० २६०—महाशल्कः = शल्यकः—मेधातिथि । महाशल्कः = मत्स्य-
विशेषाः इति युज्यन्ते, महाशल्कलिन्नो मत्स्याः इति वचनात्—विज्ञानेश्वर-
प्रभृति । मनु ने महाशल्क प्रभृति के मांस को अक्षय तथा वार्ध्रीणस के
मांस को द्वादशवार्षिक तृप्ति का सम्पादक माना है:—
वार्ध्रीणसस्य मांसेन तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी ॥
कालशाकं महाशल्काः खड्गलोहामिषं मधु ।
आनन्त्यायैव कल्पन्ते मुन्यन्नानि च सर्वशः ॥
श्लो० २६१—तथा वर्षात्रयोदश्याम्—अत्र च प्रोष्ठपद्यपरपक्षे या
त्रयोदशी याश्च मघाः ता एव गृह्यन्ते—अपरार्क । प्रोष्ठपद्याः श्रावणपूर्णिमाथाः
अपरे भाद्रकृष्णे—ऐसा अर्थ करना चाहिए । अत एव शंख का वचन है:—
प्रोष्ठपदामतीतायां मघायुक्तां त्रयोदशीम् ।
प्राप्य श्राद्धं हि कर्त्तव्यं मधुना पायसेन च ॥
श्लो० २६४—शस्त्रेण—यहाँ शस्त्र पद उपलक्षण है । अत एव मरीचि
का कथन है:—
विषसर्पश्वापदाहितिर्यग्ब्राह्मणघातिनाम् ।
चतुर्दश्यां क्रियाः कार्याः अन्येषान्तु विगर्हिताः ॥
श्लो० २६९—वसुरुद्रादितिसुताः—अत एव पैठीनसि का वचन है:—
य एवं विद्वान् पितॄन् यजते वसवो रुद्रा आदित्याश्चास्य प्रीताः भवन्ति ।
श्लो० २७८—सर्वौषधैः—
मुरामांसीवचाकुष्ठं शैलेयं रजनीद्वयम् ।
शुण्ठचम्पकमुस्तं च सर्वौषधिगणः स्मृतः ॥

टिप्पणी ( नोट्स ) ६६६
अथवा—ब्रीहयः शालयो मुद्गाः गोधूमाः सर्षपास्तिलाः ।
यवाश्चोषधयः सप्त विपदो घ्नन्ति धारिताः ॥
श्लो० २९५—गृहयज्ञं समाचरेत्—इस यज्ञ के लिए उत्तरायण आदि
कालनियम अनपेक्षित है । अत एव दक्ष का वचन है :—
नैमित्तिकानि काम्यानि निपतन्ति यथा यथा ।
तथा तथैव कार्याणि न कालस्तु विधीयते ॥
श्लो० ३१८—निबन्धम्—आयस्थाने प्रतिनियतवस्तुदानम्—शूल-
पाणि । अस्मिन् ग्रामे प्रतिक्षेत्रं क्षेत्रस्वामिना एतद्धनमस्मै प्रत्यब्दं प्रतिमासं
वा देयम् इत्यादिनियमः—अपरार्कं ।
श्लो० ३२४—अकूटैः—
न कूटैरायुधैर्हन्यात् युध्यमानो रणे रिपून् ।
न कर्णिभिर्नापि दिग्धैः नाग्निज्वलिततेजनैः ॥
श्लो० ३२७—स्नात्वा—स्नानग्रहणं सकलमाध्याहिकोपलक्षणम्—
ऐसा अपरार्क का मत है ।
श्लो० ३४४—सुरक्षितम्—अत एव मनु का वचन है—
यस्य मन्त्रं न जानन्ति समागम्य पृथग्जनाः ।
स कृत्स्नां पृथिवीम् भुंक्ते कोशहीनोऽपि पार्थिवः ॥
श्लो० ३४९—दैवे पुरुषकारे च—दैव = पूर्वजन्मकृत-कर्म-फल, पुरुष-
कार = ऐहिकपुरुष प्रयत्न । अत एव व्यासने कहा है—
दैवमात्मकृतं विद्यात् कर्म यत्पौर्वदेहिकम् ।
स्मृतः पुरुषकारश्च क्रियते यदिहापरम् ॥
श्लो० ३५०—संयोगे = साहित्ये । अत एव मत्स्यपुराण में कहा
गया है :—
दैवं पुरुषकारश्च कालश्च पुरुषोत्तम ।
त्रयमेतन्मनुष्यस्य पिण्डितं स्यात् फलाय वै ॥
श्लो० ३५२—मित्रलब्धिः—मित्र का लक्षण निम्नलिखित है :—
धर्मज्ञं च कृतज्ञं च तुष्टप्रकृतिमेव च ।
अनुरक्तं स्थिरारम्भं लघु मित्रं प्रशस्यते ॥
श्लो० ३५८—धर्माद्विचलितः—अत एव दक्ष का कथन है :—
पारिव्राज्यं गृहीत्वा तु यः स्वधर्मे न तिष्ठति ।
श्वपादेनाङ्कयित्वा तं राजा शीघ्रं विवासयेत् ॥