याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

६६८ याज्ञवल्क्यस्मृतिः
मध्यमं पिण्डम् = पितामहपिण्डम् । सत्सु विप्रेषु०— मनु का भी
वही मत है—उच्छेषणं तु तत्तिष्ठेद् यावद् विप्राः विसर्जिताः ॥
परन्तु वशिष्ठ ने दिनपर्यन्त रखने को कहा है—
श्राद्धे नोद्वासनीयानि उच्छिष्टान्यादिनक्षयात् ।
द्योतन्ति हि स्वधाहाराः ताः पिवन् सकृतोदकाः ॥
श्लो० २५९—वाराहपद माहिष का भी उपलक्षण है । अत एव मनु
का कथन है:—
दशमासांस्तु तृप्यन्ति वराहमहिषामिषैः ॥
इसी प्रकार शश पद भी कौर्ममांस का उपलक्षक है ।
श्लो० २६०—महाशल्कः = शल्यकः—मेधातिथि । महाशल्कः = मत्स्य-
विशेषाः इति युज्यन्ते, महाशल्कलिन्नो मत्स्याः इति वचनात्—विज्ञानेश्वर-
प्रभृति । मनु ने महाशल्क प्रभृति के मांस को अक्षय तथा वार्ध्रीणस के
मांस को द्वादशवार्षिक तृप्ति का सम्पादक माना है:—
वार्ध्रीणसस्य मांसेन तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी ॥
कालशाकं महाशल्काः खड्गलोहामिषं मधु ।
आनन्त्यायैव कल्पन्ते मुन्यन्नानि च सर्वशः ॥
श्लो० २६१—तथा वर्षात्रयोदश्याम्—अत्र च प्रोष्ठपद्यपरपक्षे या
त्रयोदशी याश्च मघाः ता एव गृह्यन्ते—अपरार्क । प्रोष्ठपद्याः श्रावणपूर्णिमाथाः
अपरे भाद्रकृष्णे—ऐसा अर्थ करना चाहिए । अत एव शंख का वचन है:—
प्रोष्ठपदामतीतायां मघायुक्तां त्रयोदशीम् ।
प्राप्य श्राद्धं हि कर्त्तव्यं मधुना पायसेन च ॥
श्लो० २६४—शस्त्रेण—यहाँ शस्त्र पद उपलक्षण है । अत एव मरीचि
का कथन है:—
विषसर्पश्वापदाहितिर्यग्ब्राह्मणघातिनाम् ।
चतुर्दश्यां क्रियाः कार्याः अन्येषान्तु विगर्हिताः ॥
श्लो० २६९—वसुरुद्रादितिसुताः—अत एव पैठीनसि का वचन है:—
य एवं विद्वान् पितॄन् यजते वसवो रुद्रा आदित्याश्चास्य प्रीताः भवन्ति ।
श्लो० २७८—सर्वौषधैः—
मुरामांसीवचाकुष्ठं शैलेयं रजनीद्वयम् ।
शुण्ठचम्पकमुस्तं च सर्वौषधिगणः स्मृतः ॥