याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary
महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
पृष्ठ 721, कुल 782 में से
संदर्भ में पढ़ेंटिप्पणी (नोट्स) ६६५
मत्स्य के सर्वमांसभक्षक होने के कारण मत्स्यादः सर्वमांसादः कहा
गया है ।
श्लो० १७६—इस श्लोक में कथित लशुन तथा गृञ्जन पलाण्डु के
ही भेद हैं—
लशुनो दीर्घपत्रश्च पिच्छगन्धो महौषधम् ।
तरुण्डश्च पलाण्डुश्च नरलङ्कः पराकिका ।
गृञ्जनो यवनेष्टश्च पलाण्डोर्दश जातयः ॥
श्लो० १७७–भक्ष्याः पञ्चनखाः—यहाँ मनु ने यद्यपि खड्ग का भी
निर्देश किया है तथापि वह श्राद्धविषयक है—ऐसा शूलपाणि का मत है ।
सेधा = स च श्वभक्षको व्याघ्रविशेषः—अपरार्क । गोधा = बल्लीसद्मः
प्राणि-विशेषः—अपरार्क ।
श्लो० २१२—सर्वधर्ममयं ब्रह्म—अतएव मनु का भी मत है—
सर्वेषामेव दानानां ब्रह्मदानं विशिष्यते ।
श्लो० २१५—अयाचिताहृतम्—मनु का भी निर्देश है—
आहृतामभ्युद्यताम् भिक्षाम् पुरस्तादप्रचोदिताम् ।
मेने प्रजापतिर्ग्राह्याम् अपि दुष्कृतकर्मणः ॥
श्लो० २१६—सर्वतः—देव आदि के अर्चन के लिए ही न कि आत्म-
पालन के निमित्त भी । अतएव मनुस्मृति में कहा गया है :—
गुरून् भृत्यांश्चोज्जिहीर्षन् अर्चिष्यन्देवतातिथीन् ।
सर्वतः प्रतिगृह्णीयात् न तु तृप्येत् स्वयं ततः ।
आत्मवृत्त्यर्थमेव च—मनुस्मृति में आत्मवृत्ति के लिए केवल साधुजन के
अन्न का ही प्रतिग्रह विहित माना गया है—
गुरुषु त्वभ्यतीतेषु विना वा तैर्गृहे वसन् ।
आत्मनो वृत्तिमन्विच्छन् गृह्णीयात्साधुतः सदा ॥
श्लो० २१७–१८ = व्यतीपातः—
श्रवणाश्विधनिष्ठऽऽर्द्रानागदैवतमस्तके ।
यद्यमा रविबारेण व्यतीपातः स उच्यते ॥
गजच्छाया—
योगो मघात्रयोदश्यां कुञ्जरच्छायसंज्ञितः ।
भवेन्मघायां संस्थे च शशिन्यर्के करे स्थिते ॥ ( ब्रह्मपुराण )
करे = हस्तनक्षत्र मे । श्राद्धम्—“अथैतन्मनुः श्राद्धं कर्म प्रोवाच प्रजा निः-
श्रेयसार्थं तत्र पितरो देवता ब्राह्मणाश्चाहवनीयार्थे” इस आपस्तम्ब के वचन के