विष्णु स्मृति (वैष्णव धर्मशास्त्र - नन्दपण्डित कृत वैजयन्ती टीका सहित सटीक)

॥ विष्णुस्मृतौ ३० ॥ ८७
मेन विद्या सच्छिष्यक्षेत्रेषु वप्तव्या । ३१ । शिष्येण ब्रह्मा-
रम्भावसानयोर्गुरोः पादोपसंग्रहणं कार्यम् । ३२ । प्रण-
वश्च व्याहर्तव्यः । ३३ । तत्र च यदृचोऽधीते तेनास्या-
ज्येन पितॄणां तृप्तिर्भवति । ३४ । यद्यजूंषि तेन मधुना
। ३५ । यत्सामानि तेन पयसा । ३६ । यदाथर्वणं तेन
मांसेन । ३७ । यत्पुराणेतिहासवेदाङ्गधर्मशास्त्राण्य-
धीते तेनास्यान्नेन । ३८ । यश्च विद्यामासाद्यास्मिंल्लोके
तया जीवेन्न सा तस्य परलोके फलप्रदा भवेत् । ३६ ।
यश्च विद्यया यशः परेषां हन्ति । ४० । अननुज्ञातश्चा-
न्यस्मादधीयानान्ने विद्यामादद्यात् । ४१ । तदादान-
मस्य ब्रह्मस्तेयं नरकाय भवति । ४२ ।
लौकिकं वैदिकं वापि तथाध्यात्मिकमेव वा ।
आददीत यतो ज्ञानं न तं द्रुह्येत्कदाचन ॥ ४३ ॥
उत्पादकब्रह्मदात्रोर्गरीयान्ब्रह्मदः पिता ।
ब्रह्मजन्म हि विप्रस्य प्रेत्य चेह च शाश्वतम् ॥ ४४ ॥
37. यच्चा० C1'v. 41. चनुज्ञात० C2. 42. ब्रह्मखः स्तेयं C1.2.
40. यश्च विद्यया वादजल्पाभ्यां परेषां यशः पराजयेन नाशयति
तस्यापि परत्राफलैव विद्या ॥ 41: गुर्वनुज्ञामन्तरेणान्यार्थमधीयानादपि
गुरोर्विद्यां नादद्यात् । आहुतश्चाप्यधीयीतेति स्मरणात् (Y. I, 27) ॥
43. लौकिकं काव्यालंकारादिविषयं वैदिकं साङ्गवेदविषयम् ।...

८८ ॥ विष्णुस्मृतौ ३० ॥ ३१ ॥
कामान्माता पिता चैनं यदुत्पादयतो मिथः ।
संभूतिं तस्य तां विद्याद्यद्योनावभि जायते ॥ ४५ ॥
आचार्यस्त्वस्य यां जातिं विधिवद्वेदपारगः ।
उत्पादयति सावित्र्या सा सत्या साजरामरा ॥ ४६ ॥
य आवृणोत्यवितथेन कर्णा-
वदुःखं कुर्वन्नमृतं संप्रयच्छन् ।
तं वै मन्येतितरं मातरं च
तस्मै न द्रुह्येत्कृतमस्य जानन् ॥ ४७ ॥ ३० ॥
—
त्रयः पुरुषस्यातिगुरवो भवन्ति । १ । पिता माता
आचार्यश्च । २ । तेषां नित्यमेव शुश्रूषुणा भवितव्यम्
। ३ । यत्ते ब्रूयुस्तत्कुर्यात् । ४ । तेषां प्रियहितमाचरेत्
। ५ । न तैरननुज्ञातः किंचिदपि कुर्यात् । ६ ।
एत एव त्रयो वेदा एत एव त्रयः सुराः ।
एत एव त्रयो लोका एत एव त्रयोऽग्नयः ॥ ७ ॥
—————
XXXI, 7• एत ए० त्र० सुराः । om. v. See M. II, 230.
46. वेदपारगोऽखिलवेदविदाचार्य... 47. वेदाध्यापनेनैहिकामुष्मिक-
सकलदुःखनिरोधेनाध्येतारमदुःखं कुर्वंस्तेन च अमृतं मोक्षं महावाक्या-
ध्यापनार्थंप्रतिपादनद्वारा संप्रयच्छन्... अस्य कृतमुपकारं वेदाध्यापनलक्षणं
जानन्... XXXI, 7... त्रयः सुरा ब्रह्मविष्णुशिवाः पूज्यत्वेन सुरसं-
स्तवः । त्रयो लोका नरसुरराक्षसलोकाः ।...

विष्णुस्मृतौ ३१ ॥ ३२ ॥ ८६
पिता गार्हपत्योऽग्निर्दक्षिणाग्निर्माता गुरुराहवनीयः ॥ ८ ॥
सर्वे तस्याहता धर्मा यस्यैते त्रय आहताः ।
अनाहतास्तु यस्यैते सर्वास्तस्याफलाः क्रियाः ॥ ९ ॥
इमं लोकं मातृभक्त्या पितृभक्त्या तु मध्यमम् ।
गुरुशुश्रूषया त्वेव ब्रह्मलोकं समश्नुते ॥ १० ॥ ३१ ॥
राजर्त्विक्श्रोत्रियाधर्मप्रतिषेध्युपाध्यायपितृव्यमाता-
महमातुलश्वशुरज्येष्ठभ्रातृसंबन्धिनश्चाचार्यवत् । १ ।
पत्न्य एतेषां सवर्णाः । २ । मातृष्वसा पितृष्वसा ज्येष्ठा
स्वसा च । ३ । श्वशुरपितृव्यमातुलर्त्विजां कनीयसां
प्रत्युत्थानमेवाभिवादनम् । ४ । हीनवर्णानां गुरुपत्नीनां
दूरादभिवादनं न पादोपसंस्पर्शनम् । ५ । गुरुपत्नीनां
गात्रोत्सादनाञ्जनकेशसंयमनपादप्रक्षालनादीनि न कु-
XXXII, 6. ॰प्रक्षालनं न कुर्यात् । C¹, ²v.
10. मध्यमं देवलोकम्... XXXII, 1... अधर्मप्रतिषेधी निषिद्ध-
कर्मणो निवर्तकः । ... संबन्धिनौ पुत्रदुहितृश्वशुरौ । ... 5. हीनवर्णे
क्षत्रियवैश्ये बहुवचनान्मूर्धावसिक्ताद्या न शूद्रापत्नी त्वविशेषेणात्तासां
दूरादेवाभिवादनं कार्यम् न पादावुपस्पृश्य । प्रत्युत्थानं त्वनुवर्तते ।...
6...गात्राणामुत्सादनमुद्वर्तनमभ्यञ्जनं च । अञ्जनं नेत्रयोः कज्जलादिना ।...
आदिपदात्स्नापनादिग्रहणम् । नोच्छिष्टाशनस्नापन० इति गौतमीयात् ।
(Gaut. II, 32)। गुरुपत्नीनामिति शेषः ॥
12

digitized by eGangotri/Sarayu Trust. Funding IKS-MoE-Grant-2 Equipment Heritage Foundation, Jalgad
६० ॥ विष्णुस्मृतौ ३२ ॥
र्यात् । ६ । असंस्तुतापि परपत्नी भगिनीति वाच्या
पुत्रीति मातेति वा । ७ । न च गुरूणां त्वमिति ब्रूयात्
। ८ । तदतिक्रमे निराहारो दिवसान्ते तं प्रसाद्याश्नी-
यात् । ९ । न च गुरुणा सह विगृह्य कथाः कुर्यात्
। १० । न चैवास्य परीवादम् । ११ । न चानभिप्रेतम्
। १२ ।
गुरुपत्नी तु युवतिर्नाभिवाद्येह पादयोः ।
पूर्णे विंशतिवर्षे च गुणदोषौ विजानता ॥ १३ ॥
कामं तु गुरुपत्नीनां युवतीनां युवा भुवि ।
विधिवद्वन्दनं कुर्यादसावहमिति ब्रुवन् ॥ १४ ॥
विप्रोष्य पादग्रहणमन्वहं चाभिवादनम् ।
गुरुदारेषु कुर्वीत सतां धर्ममनुस्मरन् ॥ १५ ॥
10. कथां C¹-²v. 11. नैव चास्य C¹-²v. 14. अभिवादनकं कुर्याद०
C¹-²v. See M. II, 216.
7. असंस्तुता अपरिचिता ।... परपत्नी न परदास्यादिः । भगिन्यादि-
शब्दैर्वाच्या । व्यवस्थितश्चायं विकल्पः । समानवयस्का भगिनीति न्यून-
वयस्का पुत्रीति अधिकवयस्का मातेति ।... 9. तेषां गुरूणामतिक्रमे
त्वंकारादिवचने चाहाररहितः सायं तं गुरुं प्रसाद्यापराधं क्षमाप्या-
श्नीयात् ।... 10. गुरुणा सह विगृह्य विजिगीषया कथा जल्पवितण्डावान्न
कुर्यात् ।... 12. गुरोरनभिप्रेतं प्रतिकूलम्... 14. युवा शिष्यो युवतीनां
भुवि पादावनुपस्पृशन्नसावहमित्यभिवादयेदहं भो अमुकशर्मेति स्वनाम-
निर्देशन्विधिवद्व्यवस्थयाभिनेत्याद्युक्तरीत्या कामं यथेच्छमभिवादनं कुर्यात् ॥
CC-0. In Public Domain Sri Aurobindo Library, Pondicherry

tized by eGangotri/Sarayu Trust. Funding IKS-MoE-Grant-2 Equipment Heritage Foundation, Jalg
॥ विष्णुस्मृतौ ३२ ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ ९१
वित्तं बन्धुर्वयः कर्म विद्या भवति पञ्चमी ।
एतानि मान्यस्थानानि गरीयो यद्यदुत्तरम् ॥ १६ ॥
ब्राह्मणं दशवर्षं च शतवर्षं च भूमिपम् ।
पितापुत्रौ विजानीयाद्ब्राह्मणस्तु तयोः पिता ॥ १७ ॥
विप्राणां ज्ञानतो ज्यैष्ठ्यं क्षत्रियाणां तु वीर्यतः ।
वैश्यानां धान्यधनतः शूद्राणामेव जन्मतः ॥ १८ ॥ ३२ ॥
अथ पुरुषस्य कामक्रोधलोभाख्यं रिपुत्रयं सुघोरं
भवति । १ । परिग्रहप्रसङ्गाद्विशेषेण गृह्याश्रमिणः । २ ।
तेनायमाक्रान्तोऽतिपातकमहापातकानुपातकोपपातकेषु ।
प्रवर्तते । ३ । जातिभ्रंशकरेषु संकरीकरणेष्वपात्रीकर-
णेषु च । ४ । मलावहेषु प्रकीर्णकेषु च । ५ ।
त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः ।
कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत् ॥ ६ ॥ ३३ ॥
मातृगमनं दुहितृगमनं स्नुषागमनमित्यतिपातका-
नि । १ ।
18. जन्मनः C^{1,2}. XXXIII, 2. गृह्याश्रमिणाम् V¹.
16... बन्धुरभिजनः ।.. कर्म श्रौतस्मार्तादि ।... XXXIII, 2.
परिग्रहो गृहदारादिस्वीकारः ।... 4... असंकरं ब्राह्मणादिवर्णमपि
संकरं संकरसमानधर्माणं कुर्वन्तीति संकरीकरणानि । पात्रं प्रतिग्रहाद्यर्ह-
मप्यपात्रं प्रतिग्रहाद्यनर्हं कुर्वन्तीत्यपात्रीकरणानि ॥
CC-0. In Public Domain Sri Aurobindo Library, Pondicherry

digitized by eGangotri/Sarayu Trust. Funding IKS-MoE-Grant-2 Equipment Heritage Foundation, Jalgao...
६२ ॥ विष्णुस्मृतौ ३४ ॥ ३५ ॥ ३६ ॥
अतिपातकिनस्त्वेते प्रविशेयुर्हुताशनम् ।
न ह्यन्या निष्कृतिस्तेषां विद्यते हि कथं च न ॥२॥३४॥
ब्रह्महत्या सुरापानं ब्राह्मणसुवर्णहरणं गुरुदार-
गमनमिति महापातकानि । १। तत्संयोगश्च । २। संव-
त्सरेण पतति पतितेन सहाचरन् । ३। एकयानभोज-
नासनशयनैः । ४। यौनस्रौवमौखैः संबन्धैस्तु सद्य एव
। ५।
अश्वमेधेन शुद्धेयुर्महापातकिनस्त्विमे ।
पृथिव्यां सर्वतीर्थानां तथानुसरणेन च ॥ ६ ॥ ३५ ॥
यागस्थस्य क्षत्रियस्य वैश्यस्य च रजस्वलायाश्चान्त-
र्वत्न्याश्चाविगोत्रायाश्चाविज्ञातस्य गर्भस्य शरणागतस्य
च घातनं ब्रह्महत्यासमानि । १। कूटसाक्ष्यं सुहृ-

XXXV, 5. यौनस्रौवमुख्यैः संबन्धैस्तु V¹⁻⁴ N.; यौनस्रौवमौखसंब-
न्धात्० C¹˒²; यौनमौखस्रौवसंबन्धात्० v. मौख seems the lectio
doctior and corresponds to यौनस्रौव. See also the Pet.
Dict. 6. वा for च C¹˒²v Ap. XXXVI, 1. अविज्ञातगर्भस्य V⁴.

XXXV, 5... स्रुवभवः स्रौवः स च पतितस्य पतितेन सह वा याज-
नम् ।... 6...चकारः साधनतासमुच्चयार्थः ।... XXXVI, 1...अवि-
ज्ञातः स्त्रीपुंनपुंसकत्वेनानिर्णीतो यो गर्भस्तस्य हननम् ।...
CC-0. In Public Domain Sri Aurobindo Library, Pondicherry

orशwith a loop). Look atश्वशुरin line 3:श्वhas a loop on top left and a curl! Wait, what aboutशinशरणागतायाः(line 7)? It has a loop on the left, then a slant. Now look at the letter in question in line 22: Does it have a loop on the left? No, it has an upper loop and a lower loop: it'sधorषorथ? Wait, look at साधितमिति: सा+धि+त+मि+ति! Wait, what does the letter before ष्टकार्यंlook like? Is itदु? Yes, दुष्टकार्यं साधितमिति! "त्वयेदं दुष्टकार्यं साधितमिति" = "You have accomplished/done this evil deed!" Wait, look at साधितमितिvsनाशितमिति: Wait, if it's साधितमिति: Letter 1: सा(orना?) Letter 2: धि(orशि?) Wait, let's zoom in to 500% on दुष्टकार्यं` and the next word:
Characters:

• त्व
• ये
• दं

digitized by eGangotri/Sarayu Trust. Funding IKS-MoE-Grant-2 Equipment Heritage Foundation, Jalgad...
६४ ॥ विष्णुस्मृतौ ३७ ॥
च त्यागः । ५ । अग्निपितृमातृसुतदाराणां च । ६ ।
अभोज्यान्नाभक्ष्यभक्षणम् । ७ । परस्वापहरणम् । ८ ।
परदाराभिगमनम् । ९ । अयाज्ययाजनम् । १० । वि-
कर्मजीवनम् । ११ । असत्प्रतिग्रहश्च । १२ । क्षत्रविट्-
शूद्रगोवधः । १३ । अविक्रेयविक्रयः । १४ । परिवि-
त्तितानुजेन ज्येष्ठस्य । १५ । परिवेदनम् । १६ । तस्य
च कन्यादानम् । १७ । याजनं च । १८ । व्रात्यता
। १९ । भृतकाध्यापनम् । २० । भृताच्चाध्ययनादानम्
। २१ । सर्वाकरेष्वधिकारः । २२ । महायन्त्रप्रवर्त्तनम्
। २३ । द्रुमगुल्मवल्लीलतौषधीनां हिंसा । २४ । स्त्रिया

11. विकर्मणा जीवनं च C¹; वि० जीवनञ्च C². 24, 25. द्रुम०
    हिंसया जीवनम् । v. 25. स्त्रीजीवनम् C¹,².

8. सुवर्णतत्समव्यतिरिक्तस्य परस्वस्य धान्यकुप्यादेरपहरणम् ।... 10.
   अयाज्या जातिकर्मदुष्टाः शूद्रव्रात्यादयस्तेषां याजनं पतितयाजनस्य महा-
   पातकतत्वात् ॥ 11. विपरीत्तं कर्म विकर्म यथा ब्राह्मणस्य क्षत्रिय-
   वैश्यवृत्ती तदुपजीवनम् ।... 14. अविक्रेयं लाक्षालवणादि... 17.
   तस्य परिवेत्तुश्वभ्रातात्परिवित्तेश्च... 19. यथाकालमनुपनयनम् ।...
   20... यद्यप्युपाध्यायलक्षणेऽस्यानुज्ञा गम्यते तथाप्यापद्विषयासौ मन्तव्या ।
   ...अनापदि भृतकाध्यापनमुपपातकमिति न विरोधः ।... 22. सर्वे च
   आकराः सुवर्णरजताद्युत्पत्तिस्थानानि तेषां राजादेशेनाधिकारः । सर्व
   शब्दात्कचिन्मात्रां वस्त्राद्युत्पत्तिस्थानानामपि ग्रहणम् ।... 23. एका-
   प्रयोगेनानेकहिंसाकरं नाल्यादिमहायन्त्रं तस्य प्रवर्त्तनं निर्माणम् । 24...
   लताः दीर्घयायिन्यो द्राक्षादयः ।... हिंसा छेदः इन्धनाद्युद्देशेन...
   CC-0. In Public Domain Sri Aurobindo Library, Pondicherry

॥ विष्णुस्मृतौ ३७ ॥ ३८ ॥ ६५
जीवनम् । २५ । अभिचारबलकर्मसु च प्रवृत्तिः । २६ ।
आत्मार्थे क्रियारम्भः । २७ । अनाहिताग्निता । २८ ।
देवर्षिपितृऋणानामपक्रिया । २९ । असच्छास्त्राभि-
गमनम् । ३० । नास्तिकता । ३१ । कुशीलवता । ३२।
मद्यपस्त्रीनिषेवणम् । ३३ । इत्युपपातकानि । ३४ ।
उपपातकिनस्त्वेते कुर्युश्चान्द्रायणं नराः ।
पराकं च तथा कुर्युर्यजेयुर्गोसवेन च ॥ ३५ ॥ ३७ ॥
ब्राह्मणस्य रुजस्करणम् । १ । अघ्रेयमद्ययोर्घ्रातिः ।
। २ । जैह्मम् । ३ । पशुषु मैथुनाचरणम् । ४ । पुंसि
च । ५। इति जातिभ्रंशकराणि । ६ ।
जातिभ्रंशकरं कर्म कृत्वान्यतममिच्छया ।
कुर्यात्सांतपनं कृच्छ्रं प्राजापत्यमनिच्छया ॥ ७ ॥ ३८ ॥
29 T. om. V¹⁻⁴. अवपाक्रिया C¹, ²v; अनपक्रिया N. 35.
गोसवेन च V¹⁻⁴ N. XXXVIII. v makes one Sûtra of 1 — 6.
26. परमरणाय जपहोमाद्यभिचारः। अनिषिद्धस्यापि परानभिमतस्य
बलावष्टम्भेन करणं बलकर्म ।... 27. अत्र क्रियासामान्येऽपि पचनक्रिया
ग्राह्यते। अघं स केवलं भुङ्क्ते यः पचत्यात्मकारणादिति स्मरणात् (below,
LXVII, 43 ) ।...30. असतां वेदवाह्यादीनां शास्त्रेष्वभिगमनमायासः ।
35... चशब्दो विकल्पार्थः... XXXVIII, 2. अघ्रेयं विण्मूत्रादि...
5...चकारात्स्त्रियामप्ययोनौ गमनम् । ...इति योगिस्मरणात् (Y. II,
293).

digitized by eGangotri/Sarayu Trust. Funding IKS-MoE-Grant-2 Equipment Heritage Foundation, Jalgac
८६ ॥ विष्णुस्मृतौ ३९ ॥ ४० ॥ ४१ ॥
ग्राम्यारण्यानां पशूनां हिंसा संकरीकरणम् । १ ।
संकरीकरणं कृत्वा मासम्मश्नीत यावकम् ।
कृच्छ्रातिकृच्छ्रमथवा प्रायश्चित्तं तु कारयेत् ॥ २ ॥ ३९ ॥
निन्दितेभ्यो धनादानं वाणिज्यं कुसीदजीवनमसत्य-
भाषणं शूद्रसेवनमित्यपात्रीकरणम् । १ ।
अपात्रीकरणं कृत्वा तप्तकृच्छ्रेण शुध्यति ।
शीतकृच्छ्रेण वा भूयो महासांतपनेन वा ॥ २ ॥ ४० ॥
पक्षिणां जलचराणां जलजानां च घातनम् । १ ।
XL, 2. भूमि v.
XXXIX, 1. ग्राम्या अश्वादयः । आरण्या महिषादयः ।... तत्र
गोमनुष्यवधस्योपपातकादिपरिहारात्तदितरहिंसा संकरीकरणम् । ...2.
इच्छानिच्छेऽनुवर्तेते । तत्रेच्छया संकरीकरणं कृत्वा... यावकम्... अश्नी-
यात् । अनिच्छया तत्करणे कृच्छ्रातिकृच्छ्रं कुर्यात् । खयासामर्थ्ये ब्राह्मणा-
द्वारापि कारयितुं णिच्प्रयोगः ।... XL, 1. निन्दितेभ्यो म्लेच्छादिभ्यो
विनापि प्रतिग्रहं वृद्ध्यादिरूपेण धनादानम् । वाणिज्यमनिषिद्धस्यापि
वस्तुनः क्रयविक्रयौ । कुसीदमनिषिद्धयापि वृद्ध्या जीवनम् । असत्यभाषणं
साक्ष्यमन्तरेणापि । शूद्रसेवनं प्रेष्यत्वं विनाप्याह्लादकरणं त्रैवर्णिकानाम् ।
इत्येवंप्रकारमपात्रीकरणमसत्प्रतिग्रहनिषिद्धविक्रयनिषिद्धसाक्ष्यान्तशूद्रप्रे-
ष्यत्वानामुपपातकत्वात् ।... 2. इच्छया अपात्रीकरणं कृत्वा वक्ष्यमाणेन
तप्तकृच्छ्रेण शुध्यति । अनिच्छया तत्करणे तु शीतकृच्छ्रेण । भूयोऽभ्यासेन
तत्करणे महासांतपनेन शुध्यति ।... XLI, 1... जलचरा ये जलं
प्रविश्य मत्स्यादीन्गृह्णन्ति ते उदादयो (उद्रा० ?), जीवविशेषाः । जलजा
मत्स्यादयः । तेषां घातनम् ॥
CC-0. In Public Domain Sri Aurobindo Library, Pondicherry

॥ विष्णुस्मृतौ ४१ । ४२ ॥ ४३ ॥ ६७
कृमिकीटानां च । २ । मद्यानुगतभोजनम् । ३। इति
मलावहानि । ४।
मलिनीकरणीयेषु तप्तकृच्छ्रं विशोधनम् ।
कृच्छ्रातिकृच्छ्रमथवा प्रायश्चित्तं विशोधनम् ॥ ५ ॥ ४१ ।
यदनुक्तं तत्प्रकीर्णकम् । १ ।
प्रकीर्णपातके ज्ञात्वा गुरुत्वमथ लाघवम् ।
प्रायश्चित्तं बुधः कुर्याद्ब्राह्मणानुमतः सदा ॥ २ ॥ ४२ ॥
अथ नरकाः । १ । तामिस्रम् । २ । अन्धतामिस्रम्
। ३ । रौरवम् । ४ । महारौरवम् । ५ । कालसूत्रम् । ६ ।
महानरकम् । ७ । संजीवनम् । ८ । अवीचिः । ९ ।
तापनम् । १० । संप्रतापनम् । ११ : संघातकम् । १२ ।
काकोलम् । १३ । कुड्गलम् । १४ । पूतिमृत्तिकम् । १५ ।
XLII, 2. ०मतो यथा ॥ V¹⁻⁴. XLIII, 10. तपनम् । V¹⁻⁴.
See 11; Y. III, 224; and the C. 13. काकोलः। V¹⁻⁴.
See the P. Dict. 14. कुड्डलं। V¹⁻³; कुण्डलं। कुट्टानं। C¹'²;
कुद्दालं v See M. IV, 89; Y. III, 222; and the C.
3. मद्येन पूर्वोक्तेन द्वादशविधेनानुगतं सदृशं मदजनकत्या जातीफलादि
तद्भक्षणम्। यद्वा मद्यस्य सुराया अनु पश्चाद्भूतमुत्पन्नं भङ्गादि तद्भक्षणम्। ...
5. कामकृतेषु मलिनीकरणीयेषु तप्तकृच्छ्रेण ... अकामतः पुनस्तप्तारब्ध-
कृच्छ्रेण (कृच्छ्रातिकृच्छ्रेण)... विशुद्धिः ॥ XLIII, 10. अग्निसंनिकर्षेण
तापानुभवः ॥ 14. गोण्यादिषु प्रक्षिप्य तन्मुखबन्धनम् ॥ 17. पुटपाकः ॥
13

९८ ॥ विष्णुस्मृतौ ४३ ॥
लोहशङ्कुः । १६ । ऋचीषम् । १७ । विषमपन्थानम्
। १८ । कण्टकशाल्मलिः । १९ । दीपनदी । २० । असि-
पत्रवनम् । २१ । लोहचारकमिति । २२ । एतेष्वकृत-
प्रायश्चित्ता अतिपातकिनः पर्यायेण कल्पं पच्यन्ते । २३।
महापातकिनो मन्वन्तरम् । २४। अनुपातकिनश्च । २५।
उपपातकिनश्चतुर्युगम् । २६ । कृतसंकरिकरणाश्च संव-
त्सरसहस्रम् । २७ । कृतजातिभ्रंशकरणाश्च । २८ । कृता-
पात्रीकरणाश्च । २९ । कृतमलिनीकरणाश्च । ३० ।
प्रकीर्णकपातकिनश्च बह्वन्वर्षपूगान् । ३१ ।
कृतपातकिनः पापाः प्राणत्यागादनन्तरम् ।
याम्यं पन्थानमासाद्य दुःखमश्नन्ति दारुणम् ॥ ३२ ॥
यमस्य पुरुषैर्घोरैः कृष्यमाणा यतस्ततः ।
सुकृच्छ्रेणानुकारेण नीयमानाश्च ते यथा ॥ ३३ ॥
17. ऋचीसं । V¹⁻⁴v; ऋचीसं । C¹,². See the C. 25 om.
C¹,²v. 26. चातुर्युगम् । V¹⁻⁴ C¹,²v; चतुर्युगं N. 31. ॰युगान्
C¹,²v. 32. सर्वे for पापाः C¹,²v.
23... पर्यायेण पच्यन्ते यातनामनुभवन्ति ॥ 31. बह्वन् बहून् । वर्षपूगा-
न्वर्षशतानि ।... 32. कृतानि नवविधानि पातकानि यैस्ते । अकृतप्रायश्चित्ता
अत एव पापाः पापाक्रान्ताः... 33. भयानकैर्यमदूतैः समविषमेषु देशेषु
कृष्यमाणाः कष्टानुकारिणा करविशेषेण नरकं नीयमानास्ते यथा दुःख-
मनुभवन्ति एवं नरकोपभोगानन्तरमपि तिर्यग्योनौ प्रपद्यन्ते दुःखानि
विविधानि चेत्यध्यायान्तेनान्वयः ॥

॥ विष्णुस्मृतौ ४३ ॥ ६६
श्वभिः सृगालैः क्रव्यादैः काककङ्कबकादिभिः ।
अग्नितुण्डैर्भक्ष्यमाणा भुजङ्गैर्वृश्चिकैस्तथा ॥ ३४ ॥
अग्निना दह्यमानाश्च तुद्यमानाश्च कण्टकैः ।
क्रकचैः पाट्यमानाश्च पीड्यमानाश्च तृष्णया ॥ ३५ ॥
क्षुधया व्यथमानाश्च घोरैर्व्याघ्रगणैस्तथा ।
पूयशोणितगन्धेन मूर्च्छमानाः पदे पदे ॥ ३६ ॥
परान्नपानं लिप्सन्तस्ताड्यमानाश्च किंकरैः ।
काककङ्कबकादीनां भीमानां सहशाननैः ॥ ३७ ॥
क्वचित्क्वाथ्यन्ते तैलेन ताड्यन्ते मुसलैः क्वचित् ।
आयसीषु च वद्यन्ते शिलासु च तथा क्वचित् ॥ ३८ ॥
क्वचिद्वान्तमथाश्नन्ति क्वचित्पूयमस्तृक्क्वचित् ।
क्वचिद्विष्ठां क्वचिन्मांसं पूयगन्धि सुदारुणम् ॥ ३९ ॥
अन्धकारेषु तिष्ठन्ति दारुणेषु तथा क्वचित् ।
कृमिभिर्भक्ष्यमाणाश्च वह्नितुण्डैश्च दारुणैः ॥ ४० ॥
क्वचिच्छीतेन बाध्यन्ते क्वचिच्चामेध्यमध्यगाः ।
परस्परमथाश्नन्ति क्वचित्प्रेताः सुदारुणाः ॥ ४१ ॥
38. विध्यन्ते C¹'²; पच्यन्ते v. 41. ०मध्यमाः। V¹.
34... अग्नितुण्डे येषां ते भल्लूकादयः शेषं प्रसिद्धम् ॥ 37... काका-
द्याननत्वं किंकरविशेषणम् ॥ 38... बध्यन्ते पिष्यन्ते आयसीषु लोहमयीषु
(०स्थालीषु ?) शिलासु च ।... 41. अमेध्यं विष्ठादि । परस्परं प्रेताः
प्रेतानश्नन्ति सुदारुणा बुभुक्षातिशयेन ॥

१०० ॥ विष्णुस्मृतौ ४३ । ४४ ॥
क्वचिद्भूतेन ताड्यन्ते लम्बमानास्तथा क्वचित् ।
क्वचित्क्षिप्यन्ति बाणौघैरुत्कृत्यन्ते तथा क्वचित् ॥ ४२ ॥
कण्टेषु दत्तपादाश्च भुजङ्गाभोगवेष्टिताः ।
पीड्यमानास्तथा यन्त्रैः कृष्यमाणाश्च जानुभिः ॥ ४३॥
भग्नपृष्ठशिरोग्रीवाः सूचीकण्ठाः सुदारुणाः ।
कूटागारप्रमाणैश्च शरीरैर्यातनाक्षमैः ॥ ४४ ॥
एवं पातकिनः पापमनुभूय सुदुःखिताः ।
तिर्यग्योनौ प्रपद्यन्ते दुःखानि विविधानि च ॥४५॥४३॥
अथ पापात्मनां नरकेष्वनुभूतदुःखानां तिर्यग्योनयो
भवन्ति । १ । अतिपातकिनां पर्यायेण सर्वाः स्थावर-
योनयः । २ । महापातकिनां च कृमियोनयः । ३ ।
43. कण्टकेषु V¹⁻³ C¹,²v N. in V⁴. 44. सुदारुणाः all. No
comment. Cf. 39, 40, 41.
42. भूतेन पूर्वोक्तेन लम्बमाना वृक्षादौ बन्धनेन । क्षिप्यन्तीति पद-
व्यत्ययः ॥ 43. कण्टाः कण्टकास्तेषु । भुजङ्गाभोगाः सर्पशरीराणि ।
यन्त्रैस्तिलेक्षुनिष्पीडनयन्त्रैः पीड्यमानाः । कण्टकाक्रान्तपादत्वेन गमनाशक्त्या
जानुभिः कृष्यमाणाः ॥ 44. भग्नं पृष्ठं पृष्ठभागः शिरो मस्तकं ग्रीवा
शिरोधिर्येषां... सूचीसौक्ष्यप्रमाणाः कण्ठनालो येषाम् । कूटाख्यमगारं
गृहविशेषस्तत्प्रमाणं । यातनाक्षमैरिति यातनासु दुःखानुभवेष्वतिस्थूला-
न्येव शरीराणि क्षमन्ते न सूक्ष्माणि स्वल्पदुःखेनैव तेषां क्षिप्रं नाशात् ॥
45. पातकिनो नरकं नीयमाना यथा दुःखान्यनुभवन्त्येवमेव नरकेषु
पापफलमनुभूय पापशेषेण... दुःखानि प्रपद्यन्ते ॥ XLIV, 2... वृक्ष
गुल्मलतादिका...योनयः...

को-> wait,संकोचको! Yes: सं को च को. Then: बि ले श यः Then:स र्पा दिः ॥ Then:16... अभिप्लवो जल-`

• Line 19:
  कुक्कुटः ॥ 19. रसमिच्क्षादेः... 23... तैलपायिक' पतत्त्रीनामकः
  Wait!
  Let's inspect 19. रसमिच्क्षादेः...
  Is it रसमिच्क्षादेः or रस इक्ष्वादेः or रस इक्ष्वादेः?
  Look at L19:
  19. रसमिच्क्षादेः... -> wait, र स मि क्षा देः?
  Wait, "रसः इक्ष्वादेः" -> "रस इक्ष्वादेः" or "रसमिं..."?
  Wait, in main text L10: रसं श्वा । १९ ।
  In commentary:
  19. रसमि... -> रसं इक्ष्वादेः or रसमिच्क्षादेः?
  Wait, look at the letters:
  र स मि क्ष्छा?
  Wait, इक्षु! "इक्ष्वादेः"!
  Could it be `र

१०२ ॥ विष्णुस्मृतौ ४४ ॥ १५ ॥
कार्पासितान्तवं क्रौञ्चः । २८ । गोधा गाम् । २९ । वा-
ल्गुदो गुडम् । ३० । छुच्छुन्दरिगन्धान् । ३१ । पत्त्रशाकं
बर्ही । ३२ । कृतान्नं सेधा । ३३ । अकृतान्नं शल्यकः । ३४ ।
अग्निं बकः । ३५ । गृहकार्युपस्करम् । ३६ । रक्तवासांसि
जीवजीवकः । ३७ । गजं कूर्मः । ३८ । अश्वं व्याघ्रः । ३९ ।
फलं पुष्पं वा मर्कटः । ४० । वृक्षः स्त्रियम् । ४१ ।
यानमुष्ट्रः । ४२ । पशूनृक्षः । ४३ ।
यद्वा तद्वा परद्रव्यमपहृत्य बलान्नरः ।
अवश्यं याति तिर्यक्त्वं जग्ध्वा चैवाहुतं हविः ॥ ४४ ॥
स्त्रियोऽप्येतेन कल्पेन हृत्वा दोषमवाप्नुयुः ।
एतेषामेव जन्तूनां भार्यात्वमुपयान्ति ताः ॥ ४५ ॥ ४४ ॥
अथ नरकाभिभूतदुःखानां तिर्यक्त्वमुत्तीर्णानां मनु-
ष्वेषु लक्षणानि भवन्ति । १ । कुष्ठ्यतिपातकी । २ ।
३० वाग्गुदो C^b. 33 श्वावित् । C^1, 2v. 37. जविञ्जीविकः ।
C^1, 2. 43. पशूनजः । प्रेतः पारजावी । C^1, 2; पशूनजः । v. This is
probably a correction. See Sûtra 21 and M. XII, 67.
XLV, 1 नरकानुभूत० V^1-4. See the C.
30... वाग्गुदो वग्गुलाख्यान्तरपक्षिविशेषः ।... 33. सेधा श्वावित् ॥
36... गृहकारी चरटाख्यः कीटविशेषः ॥ 37... जीवजीवकश्चकोरः ॥
XLV, 1. नरकेषु तामिस्रादिष्वभिः सर्वेषु भूतेषूत्पन्नानि दुःखानि
येषाम्... मनुष्यजन्मसु वक्ष्यमाणानि क्षयादीनि लक्षणानि तत्पापसूचकानि
भवन्ति ।... 4 ..श्यावः श्यावदन्तो दशना यस्य तादृक्...

॥ विष्णुस्मृतौ ४५ ॥ १०३

ब्रह्महा यक्ष्मी । ३ । सुरापः श्यावदन्तकः । ४ । सुवर्ण-
हारी कुनखी । ५ । गुरुतल्पगो दुश्चर्मा । ६ । पूतिनासः
पिशुनः । ७ । पूतिवक्त्रः सूचकः । ८ । धान्यचौरोऽङ्ग-
हीनः । ९ । मिश्रचौरोऽतिरिक्ताङ्गः । १० । अन्नापहा-
रकस्त्वामयावी । ११ । वागपहारको मूकः । १२ ।
वस्त्रापहारकः श्वित्री । १३ । अश्वापहारकः पङ्गुः । १४ ।
देवब्राह्मणाक्रोशको मूकः । १५ । लोलजिह्वो गरदः
। १६ । उन्मत्तोऽग्निदः । १७ । गुरोः प्रतिकूलोऽपस्मरी
। १८ । गोघ्नस्त्वन्धः । १९ । दीपापहारकश्च । २० । काणश्च
दीपनिर्वापकः । २१ । त्रपुचामरसीसकविक्रयी रजकः
। २२ । एकशफविक्रयी मृगव्याधः । २३ । कुण्डाशी भ-
गास्यः । २४ । घण्टिकः स्तेनः । २५ । वार्धुषिको
भ्रामरी । २६ । मृष्टाश्येकाकी वातगुल्मी । २७ । समय-

27. मिष्टाश्येकाकी C¹,²; मृष्टाश्येको V.

5. ब्राह्मणस्वामिकसुवर्णापहारी... 6... दुश्चर्मा त्वग्दोषी भवति ।...
6. धान्येष्वेवोत्कृष्टमपहृत्य तत्परिमाणपूरणायावकृष्टं तन्मध्ये प्रक्षिपति
   स मिश्रचौरोऽतिरिक्ताङ्गः षडङ्गुल्यादिः ।... 12. अननुज्ञाताध्यायी
   पुस्तकापहारी संदेशाप्रवक्ता वा... 15... देवद्विजयोर्गलिप्रदाता मूकः ॥
7. पितृप्रतिकूलकार्यपस्मरी ॥ 22... रजको वस्त्ररागकरः प्रति-
   लोमजः ॥ 23. एकशफा अश्वादयः... 24. कुण्डस्यान्नं कुण्डपरिमितं
   वान्नातीति कुण्डाशी । भगवदास्यं यस्येति मैथुनाय मुखसमर्पकः ॥ 25.
   सुवर्णातिरिक्तद्रव्यस्तेनो घण्टिको वैतालिकः ॥ 27. एकाकी मृष्टाश्नो
   वातगुल्मवान् ॥ 28. संविद्व्यतिक्रमकारी खल्वाटः शिरश्चन्द्रिकावान् ॥

१०४ ॥ विष्णुस्मृतौ ४५ ॥ ४६ ॥
भेत्ता खल्वाटः । २८ । श्लीपद्यवकीर्णी । २९ । परवृत्तिघ्नो
दरिद्रः । ३० । परपीडाकरो दीर्घरोगो । ३१ ।
एवं कर्मविशेषेण जायन्ते लक्षणान्विताः ।
रोगान्वितास्तथाऽन्यांश्च कुनखञ्जैकलोचनाः ॥ ३२ ॥
वामना बधिरा मूका दुर्बलाश्च तथापरे ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥ ३३ ॥ ४५ ॥
अथ कृच्छ्राणि भवन्ति । १ । व्यहं नाश्नीयात् । २ ।
प्रत्यहं च त्रिषवणं स्नानमाचरेत् । ३ । त्रिः प्रतिस्नान-
मप्सु मज्जनम् । ४ । मग्नस्त्रिरघमर्षणं जपेत् । ५ ।
दिवा स्थितस्तिष्ठेत् । ६ । रात्रावासीनः । ७ । कर्मणो
ऽन्ते पयस्विनीं दद्यात् । ८ । इत्यघमर्षणम् । ९ । त्र्यहं
सायं त्र्यहं प्रातस्त्र्यहमयाचितमश्नीयादेष प्राजापत्यः
। १० । त्र्यहमुष्णाः पिवेदपस्त्र्यहमुष्णं घृतं त्र्यहमुष्णं पय-
स्त्यहं च नाश्नीयादेष तप्तकृच्छ्रः । ११ । एष एव शीतैः
शीतकृच्छ्रः । १२ । कृच्छ्रातिकृच्छ्रः पयसा दिवसैर्काविंश-
तिक्षपणम् । १३ । उदकसक्तूनां मासाभ्यवहारेणोदक-
29. अवकीर्णी क्षतव्रतः श्लीपदी उच्छूनजङ्घाचरणः ॥ 31. निष्कारणं
परपीडाकरोऽसाध्यव्याधिमान् ॥ 33. तथोऽपरे... शठादयः । XLVI,
8. त्रिरात्रान्ते पयस्विनीं गां ब्रह्मचार्याय दद्यात् ॥ 10. सायं दिवाभोजन-
परिहारेण नक्तकाले । प्राता रात्रिभोजनपरिहारेण मध्याह्ने । ...दिवा रात्रौ
वैकवारमयाचितं स्वीयं परकीयं वा याचनव्यतिरेकेणोपस्थितम् । ... त्र्यहं
नाश्नीयादित्यनुवर्तते तेनान्ते त्रिरात्रमुपवसेत्सोऽयं प्राजापत्यः । त्र्यहम्... इति
मनुस्मरणात् (XI, 212) ... 13. एकविंशतिरात्रं पयसा दुग्धेन वर्तनं
कृच्छ्रातिकृच्छ्रः ।...

॥ विष्णुस्मृतौ ४६ ॥ १०५
कृच्छ्रः । १४। बिसाभ्यवहारेण मूलकृच्छ्रः । १५।
विल्वाभ्यवहारेण श्रीफलकृच्छ्रः । १६। पद्माक्षैर्वा । १७।
निराहारस्य द्वादशाहेन पराकः । १८। गोमूत्रगोम-
यक्षीरदधिसर्पिःकुशोदकान्येकदिवसमश्नीयाद्दितीयमुप-
वसेदेतत्सान्तपनम् । १९। गोमूत्रादिभिः प्रत्यहमभ्य-
स्तैर्महासांतपनम् । २०। त्र्यहाभ्यस्तैश्चातिसांतपनम्
। २१। पिण्याकाचामतक्रोदकसक्तूनामुपवासान्तरितो
ऽभ्यवहारस्तुलापुरुषः । २२। कुशपलाशोडुम्बरपद्म-
शङ्खपुष्पीवटब्रह्मसुवर्चलापत्त्रैः क्वथितस्याम्भसः प्रत्येकं
पानेन पर्णकृच्छ्रः । २३।
कृच्छ्राण्येतानि सर्वाणि कुर्वीत कृतवापनः ।
नित्यं त्रिषवणस्नायी अधःशायी जितेन्द्रियः ॥ २४ ॥
XLVI, 18. द्वादशाहेनैव C¹˒²; ॰नैष v. 23. ॰ब्राह्मीसुवर्चला॰
V¹⁻⁴ N.; ॰ब्रह्मसुवर्चलानां C¹˒²; ब्रह्मसुवर्चलां v. 24. कृतपा-
वनः। C¹˒².
15. मृणालस्य मासं भोजनेन मूलकृच्छ्रः। ... 16. मासं बिल्वफल-
भक्षणेन श्रीफलकृच्छ्रः। ... 17. पद्मबीजैर्मासं भक्षितैर्वा श्रीफलकृच्छ्रः। ...
20. गोमूत्रादिभिः षड्भिर्गव्यैः प्रत्यहमभ्यस्तैर्महासांतपनम्। षडहसाध्यं
भवति। ... 21. तैरेव गोमूत्रादिभिः षड्भिः प्रत्येकं त्र्यहाभ्यस्तैरष्टादशा-
हिकमतिसांतपनं भवति। ... 22... दशाहाहिकस्तुलापुरुषः। ... 23...
एषां सप्तानां पत्त्रैः क्वथितमम्भः सप्ताहं पीत्वा पर्णकृच्छ्रः। ...
11

१०६ ॥ विष्णुस्मृतौ ४६ ॥ ४७ ॥
स्त्रीशूद्रपतितानां च वर्जयेच्चाभिभाषणम् ।
पवित्राणि जपेन्नित्यं जुहुयाच्चैव शक्तितः ॥ २५ ॥ ४६ ॥
अथ चान्द्रायणम् । १ । ग्रासानविकारानश्नीयात् ।
२ । तांश्चन्द्रकलाभिर्वृद्धौ वर्धयेद्धानौ ह्रासयेदमावा-
स्यायां नाश्नीयादेष चान्द्रायणो यवमध्यः । ३ । पिपी-
लिकामध्यो वा । ४ । यस्यामावास्या मध्ये भवति स
पिपीलिकामध्यः । ५ । यस्य पौर्णमासी स यवमध्यः ।
६ । अष्टौ ग्रासान्प्रतिदिवसं मासमश्नीयात्स यतिचा-
न्द्रायणः । ७ । सायं प्रातश्चतुरश्चतुरः स शिशुचान्द्रा-
यणः । ८ । यथाकथंचित्पञ्चोनां त्रिंशतीं मासेनाश्नी-
यात्स सामान्यचान्द्रायणः । ६ ।
व्रतमेतत्पुरा भूमि कृत्वा सप्तर्षयोऽमलाः ।
प्राप्तवन्तः परं स्थानं ब्रह्मा रुद्रस्तथैव च ॥ १० ॥ ४७ ॥
XLVII, 1 om. v. 3. ०वृद्धौ क्रमेण व० C¹·²v. 9. षट्कानां
C¹,²; om. v. 10. प्राप्नुवन्तः C¹,². वरम् । C¹,²; ऽखिलाः । v.
XLVII, 3... शुक्लपक्षे यथा चन्द्रकला वर्धन्ते तथैकैकापचयेन
ग्रासान्वर्धयेत् । प्रतिपद्येको । द्वितीयायां द्वौ । तृतीयायां त्रय इत्यादि
वृद्ध्या । पौर्णमास्यां पञ्चदश भवन्ति । ततः पुनश्चन्द्रकलह्रानौ कृष्णपक्षे
एकैकापचयेन ह्रासयेत् । प्रतिपदि चतुर्दश । द्वितीयायां त्रयोदश । तृती-
यायां द्वादशेति ह्रान्या । चतुर्दश्यामको भवति । ततोऽमावास्यां नाश्नीया-
दुपवसेत् ।... 9. एतदुक्तविधिनैदं चान्द्रायणं पुरा कल्पान्तरे कृत्वा...