विष्णु स्मृति (वैष्णव धर्मशास्त्र - नन्दपण्डित कृत वैजयन्ती टीका सहित सटीक)

५२ ॥ विष्णुस्मृतौ १९ ॥
अक्षतांश्चाग्नौ क्षिपेयुः । ९ । चतुर्थे दिवसेऽस्थिसंचयनं
कुर्युः । १० । तेषां गङ्गाम्भसि प्रक्षेपः । ११ । यावत्संख्य-
मस्थि पुरुषस्य गङ्गाम्भसि तिष्ठति तावद्वर्षसहस्राणि
स्वर्गलोकमधितिष्ठति । १२ । यावदाशौचं तावत्प्रेत-
स्योदकं पिण्डमेकं च दद्युः । १३ । क्रीतलभ्याशनाश्च
भवेयुः । १४ । अमांसाशनाश्च । १५ । स्थण्डिलशायिनः ।
१६ । पृथक्शयिनश्च । १७ । ग्रामान्निष्क्रम्याशौचान्ते
कृतश्मश्रुकर्माणस्तिलकल्कैः सर्षपकल्कैर्वा स्नाताः
परिवर्तितवाससो गृहं प्रविशेयुः । १८ । तत्र शान्तिं
कृत्वा ब्राह्मणानां च पूजनं कुर्युः । १९ । देवाः परोक्ष-
देवाः प्रत्यक्षदेवा ब्राह्मणाः । २० । ब्राह्मणैर्लोका
धार्यन्ते । २१ ।
ब्राह्मणानां प्रसादेन दिवि तिष्ठन्ति देवताः ।
ब्राह्मणाभिहितं वाक्यं न मिथ्या जायते क्वचित् । २२ ।
10. चतुर्थेऽह्नि V¹⁻³. संचयं C¹-²v. 12. स्वर्गलोके महीयते v.
See the C. 20. प्रत्यक्षा v.
12. यस्य पुरुषस्य यत्संख्याकान्यस्थीनि गङ्गातोये तिष्ठन्ति स तावद्वर्ष-
सहस्राणि स्वर्गलोके वसति ॥ 14. क्रीतमयाचितलब्धं वा ... 19.
शान्तिसूक्तपाठं कृत्वा ... 22. ...ब्राह्मणाभिहितशापानुग्रहादिवाक्यैर्दुष्ट-
निग्रहशिष्टानुग्रहाभ्यामनुगृहीता जनाश्च भुवीति लोकाधार्यत्वमुपपन्नम् ।
वाक्यमात्रस्य कार्य फलसाधकतेत्यत आह ॥

॥ विष्णुस्मृतौ १९ । २० ॥ ५३
यद्ब्राह्मणास्तुष्टतमा वदन्ति
तद्देवताः प्रत्यभिनन्दयन्ति ।
तुष्टेषु तुष्टाः सततं भवन्ति
° प्रत्यक्षदेवेषु परोक्षदेवाः ॥ २३ ॥
दुःखान्वितानां मृतबान्धवानाम्
आश्वासनं कुर्युरदीनसत्त्वाः ।
वाक्यैस्तु यैर्भूमि तवाभिधास्ये
वाक्यान्यहं तानि मनोऽभिरामे ॥ २४ ॥ १९ ॥
यदुत्तरायणं तदहर्देवानाम् । १। दक्षिणायनं रात्रिः ।
२ । संवत्सरोऽहोरात्रः । ३ । तत्रिंशता मासः । ४ ।
मासा द्वादश वर्षम् । ५ । द्वादश वर्षशतानि दिव्यानि
कलियुगम् । ६ । द्विगुणानि द्वापरम् । ७ । त्रिगुणानि
त्रेता । ८ । चतुर्गुणानि कृतयुगम् । ९ । द्वादश वर्षसह-
स्राणि [दिव्यानि] चतुर्युगम् । १० । चतुर्युगानामेकसप्त-
XX, 10. वर्षसहस्राणि दिव्यानि V¹⁻⁴ C¹,²; दिव्यानि seems to
have crept in from the C. चातुर्युगं V¹⁻⁴v.
23. पूजादिना तुष्टतमा विप्रा यस्मै यत्पुत्रपशुधनाद्यस्त्विति वदन्ति
तद्देवतास्तथास्त्विति वाक्यैः प्रत्यभिनन्दयन्ति । स्वार्थे णिच् । प्रत्यभिनन्द-
न्तीत्यर्थः ।... 24. न दीनं सत्त्वं धैर्यं येषां ते धैर्यवन्तः ।... XX, 6.
...तत्र शतद्वयं संध्यासंध्यांशयोर्वर्षसहस्रमेव च युगम् ।

५४ ॥ विद्यासुरतौ २० ॥
तिर्मन्वन्तरम् । ११। चतुर्युगसहस्रं च कल्पः। १२। स
च पितामहस्याहः। १३। तावती चास्य रात्रिः। १४।
एवंविधेनाहोरात्रेण मासवर्षगणनया सर्वस्यैव ब्रह्मणो
वर्षशतमायुः। १५। ब्रह्मणायुषा च परिच्छिन्नः पौरुषो
दिवसः। १६। तस्यान्ते महाकल्पः। १७। तावत्येवास्य
निशा। १८। पौरुषाणामहोरात्राणामतीतानां संख्यैव
नास्ति। १९। न च भविष्याणाम्। २०। अनाद्यनन्तत्वा-
त्कालस्य। २१।
एवमस्मिन्निरालम्बे काले सततयायिनि ।
न तद्भूतं प्रपश्यामि स्थितिर्यस्य भवेद्ध्रुवा ॥ २२ ॥
गङ्गायाः सिकताधारास्तथा वर्षति वासवे ।
शक्या गणयितुं लोके न व्यतीताः पितामहाः ॥ २३ ॥
चतुर्दश विनश्यन्ति कल्पे कल्पे सुरेश्वराः ।
सर्वलोकप्रधानाश्च मनवश्च चतुर्दश ॥ २४ ॥
21. अनाद्यन्तता C¹,²v.
13. यः कल्प इत्युक्तः स एष पितामहस्य ब्रह्मणोऽह्नःसंज्ञो भवति।
15. एवंविधेन कल्पद्वयपरिमितेनाहोरात्रेण त्रिंशत्संख्येन मासस्तैर्द्वाद-
शभिर्मासैर्वर्षं तानि शतं वर्षाणि सर्वस्यैव यो यो यदा यदा ब्रह्मा जायते
तदा तदा तस्य तस्यायुर्भवति।... 22. ...निरालम्बे निरूपादानके सतत-
यायिनि नित्ये काले भगवति न तद्भूतं पृथिव्याद्यन्यतममप्यस्ति... 23. ...
या वा वासवे वर्षति जलधारास्ता अपि लोके गणयितुं शक्यन्ते न त्वतीताः
पितामहा ब्रह्माणः... 24. एकैकस्मिन्कल्पे ब्रह्मदिवसे चतुर्दश देव-
प्रधाना इन्द्रा मनुष्यप्रधाना मनवश्च विनश्यन्ति ॥

॥ विष्णुस्मृतौ २० ॥ ५५

बहूनीन्द्रसहस्राणि दैत्येन्द्रनियुतानि च ।
विनष्टानीह कालेन मनुजेष्वथ का कथा ॥ २५ ॥
राजर्षयश्च बहवः सर्वे समुदिता गुणैः ।
देवा ब्रह्मर्षयश्चैव कालेन निधनं गताः ॥ २६ ॥
ये समर्था जगत्स्मिन्त्सृष्टिसंहारकारणे ।
तेऽपि कालेन लीयन्ते कालो हि दुरतिक्रमः ॥ २७ ॥
आक्रम्य सर्वः कालेन परलोकं च नीयते ।
कर्मपाशवशो जन्तुस्तत्र का परिवेदना ॥ २८ ॥
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।
अर्थे दुष्परिहार्येऽस्मिन्नास्ति लोके सहायता ॥ २९ ॥
शोचन्तो नोपकुर्वन्ति मृतस्येह जना यतः ।
अतो न रोदितव्यं हि क्रियाः कार्याः स्वशक्तितः ॥ ३० ॥

27. नीयन्ते V¹⁻⁴.

२६. एकैकस्मिन्कल्पे चतुर्दश चतुर्दशेत्येवं कल्पानामानन्

itized by eGangotri/Sarayu Trust. Funding IKS-MoE-Grant-2 Equipment Heritage Foundation, Jalga
५६ ॥ विष्णुस्मृतौ २० ॥
सुकृतं दुष्कृतं चोभौ सहायौ यस्य गच्छतः ।
बान्धवैस्तस्य किं कार्यं शोचद्भिरथवा न वा ॥ ३१ ॥
बान्धवानामशौचे तु स्थितिं प्रेतो न विन्दति ।
अतस्त्वभ्येति तानेव पिण्डतोयप्रदायिनः ॥ ३२ ॥
अर्वाक्सपिण्डीकरणात्प्रेतो भवति यो मृतः ।
प्रेतलोकगतस्यान्नं सोदकुम्भं प्रयच्छत ॥ ३३ ॥
पितृलोकगतस्यान्नं श्राद्धे भुङ्क्ते स्वधासमम् ।
पितृलोकगतस्यास्य तस्माच्छ्राद्धं प्रयच्छत ॥ ३४ ॥
देवत्वे यातनास्थाने तिर्यग्योनौ तथैव च ।
मानुष्ये च तथाप्नोति श्राद्धं दत्तं स्वबान्धवैः ॥ ३५ ॥
प्रेतस्य श्राद्धकर्तुश्च पुष्टिः श्राद्धे कृते ध्रुवम् ।
तस्माच्छ्राद्धं सदा कार्यं शोकं त्यक्त्वा निरर्थकम् ॥ ३६ ॥
एतावदेव कर्तव्यं सदा प्रेतस्य बन्धुभिः ।
नापकुर्यान्नरः शोचन्प्रेत्यात्मान एव वा ॥ ३७ ॥
34. स्वधामयम् । C1,2; समंचवाम् v. 37. शोकात् C1,2.
32. ...पिण्डतोयप्रदायिनो बान्धवानेव... 33. वक्ष्यमाणेषु सपिण्डी-
करणात्कालेषु यावत्सपिण्डीकरणं भवति तावन्मृतो जन्तुः प्रेतः क्षुत्तृष्णाजनित-
दुःखानुभववान्भवति । 34. ...श्राद्धे पार्वणादौ पुत्रादिदत्तमन्नपानादि
स्वधया पितृभोग्येनामृतविशेषेण समं तुल्यं भुङ्क्ते ।... 37. शोकेन श्राद्धम्
अकुर्वन्... प्रतिकूलं कुर्यात्... एतावत्पूर्वोक्तं श्राद्धादि...
CC-0. In Public Domain Sri Aurobindo Library, Pondicherry

॥ विष्णुस्मृतौ २० ॥ ५७
दृष्ट्वा लोकमनाकन्दं म्रियमाणांश्च बान्धवान् ।
धर्ममेकं सहायार्थं वरयध्वं सदा नराः ॥ ३८ ॥
मृतोऽपि बान्धवः शक्तो नानुगन्तुं नरं मृतम् ।
जायावर्जं हि सर्वस्य याम्यः पन्था विरुध्यते ॥ ३९ ॥
धर्म एकोऽनुयात्येनं यत्र क्वचनगामिनम् ।
नन्वसारे नृलोकेऽस्मिन्धर्मं कुरुत माचिरम् ॥ ४० ॥
श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्ने चापराह्निकम् ।
न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं वास्य न वाकृतम् ॥ ४१ ॥
क्षेत्रे वापि गृहे सक्तमन्यत्रगतमानसम् ।
वृकीवोरणमासाद्य मृत्युरादाय गच्छति ॥ ४२ ॥
न कालस्य प्रियः कश्चिद्द्वेष्यश्चास्य न विद्यते ।
आयुष्ये कर्मणि क्षीणे प्रसह्य हरते जनम् ॥ ४३ ॥
नाप्राप्तकालो म्रियते विद्धः शरशतैरपि ।
कुशाग्रेणापि संस्पृष्टः प्राप्तकालो न जीवति ॥ ४४ ॥
38. आक्रन्दः पृष्ठरक्षकः मृतस्य लोके पश्चात्क्रियानुष्ठानेनोपकर्ता तद्र-
हितोऽयं लोको यतः प्रतिदिनं म्रियमाणा एव बान्धवा दृश्यन्ते अतः
स्वस्यासहायतां ज्ञात्वा इहामुत्र च सहायार्थं धर्ममेवेकं भो नराः सदा
वरयध्वम् ॥ 39. सह मृतानामपि ...क्व सहायोपयोगः ... । जायायाः
प्रत्येकशरीरत्वेन... व्यालग्राही यथा व्यालं बलादुद्धरते बिलात् । तद्वदुद्धृत्य
सा नारीत्याद्युपकारश्रवणाच्च तां विनान्यस्य सर्वस्यापि यमलोकमार्गेऽनु-
मरणं विरुद्धमेव ।... 42...गृहे चेदं कृतमिदमकृतमित्यादि... अन्यत्र
पुत्रदुहित्राद्युपनयनविवाहादौ गतमानसम् ... 43... तस्य प्रियः प्राप्ते
काले रक्षणीयो द्वेष्यश्चाप्राप्ते काले मारणीयो वा नास्ति ।
8

itized by eGangotri/Sarayu Trust. Funding IKS-MoE-Grant-2 Equipment Heritage Foundation, Jalga
५८ ॥ विष्णुस्मृतौ २० ॥
नौषधानि न मन्त्राश्च न होमा न पुनर्जपाः ।
त्रायन्ते मृत्युनोपेतं जरया वापि मानवम् ॥ ४५ ॥
आगामिनमनर्थं हि प्रविधानशतैरपि ।
न निवारयितुं शक्तास्तत्र का परिवेदना ॥ ४६ ॥
यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम् ।
तथा पूर्वकृतं कर्म कर्तारं विन्दते ध्रुवम् ॥ ४७ ॥
अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि चाप्यथ ।
अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिवेदना ॥ ४८ ॥
देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।
तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति ॥ ४९ ॥
गृह्णातीह यथा वस्त्रं त्यक्त्वा पूर्वधृतं नरः ।
गृह्णात्येवं नवं देही देहं कर्मनिबन्धनम् ॥ ५० ॥
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥ ५१ ॥
अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च ।
नित्यः सततगः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥ ५२ ॥
45—47 om. v.
46... उपायशतैः... 49... धीरो धीमान् ।... 52... नित्योऽवि-
नाशी । सततगः सर्वकालवर्ती । स्थाणुः स्थिररूपो रूपान्तरापत्तिशून्यः ।
अचलः पूर्वदेशापरित्यागी । सनातनोऽनादिः ।...
CC-0. In Public Domain Sri Aurobindo Library, Pondicherry

॥ विष्णुस्मृतौ २० ॥ २१ ॥ ५९
अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते ।
तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥ ५३ ॥ २० ॥
अथाशौचव्यपगमे सुस्नातः सुप्राक्षालितपाणिपादः
स्वाचान्तस्त्वेवंविधान्ब्राह्मणान्यथाशक्त्युदङ्मुखान्गन्ध-
माल्यवस्त्रांलङ्कारादिभिः पूजितान्भोजयेत् । १ । एक-
वन्मन्त्रानूहेदेकोद्दिष्टे । २ । उच्छिष्टसंनिधावेकमेव त-
न्नामगोत्राभ्यां पिण्डं निर्वपेत् । ३ । भुक्तवत्सु ब्राह्मणेषु
दक्षिणायाभिपूजितेषु प्रेतनामगोत्राभ्यां दत्ताक्षय्योदक-
श्चतुरङ्गुलपृथ्वीस्तावदन्तरास्तावदधःखाता वितस्त्याय-
तास्तिस्रः कर्षूः कुर्यात् । ४ । कर्षूसमीपे चाग्निचयमुप-
समाधाय परिस्तीर्य तत्रैकैकस्मिन्नाहुतित्रयं जुहुयात्
। ५ । सोमाय पितृमते स्वधा नमः । ६ । अग्नये कव्य-
वाहनाय स्वधा नमः । ७ । यमायाङ्गिरसे स्वधा नमः ।
XXI, 1. ॰चाचान्त॰ C¹,²v. 2. ऊहेतै॰ C¹,²v.
॰XXI, 1... तत्राशौचानन्तरदिनकर्तव्यमाह ।... सुस्नातो मन्त्रवत्स्नात-
स्नानः ।...तत्र संख्याविशेषविधानाय यथाशक्तीति ।... आदिशब्दाद्धूपदीपा-
दिग्राह्यम् ।... 2. प्रकृतौ पार्वणे बहुवचनान्ता मन्त्रास्ते विकृतावप्येकोद्दिष्टे
एकवचनान्तत्वेनोह्याः । वचनमुपलक्षणं तेन प्रकृतेरप्यूहः ।...3. प्रेतोद्देशेनैव
न तत्पित्रादीनां तन्नामगोत्राभ्यामेव दद्यात्ते इति मात्रेण निर्वर्त्तयेत् ।
4... उत्तिष्ठतामित्यक्षय्योदकं तेषु दत्त्वाभिरम्यतामिति तान्विसृज्य...
5. तेष्वग्निष्वेकैकस्मिन्नाहुतित्रयमौदनस्य जुहुयात् । तत्र मन्त्रानाह ॥

६० ॥ विष्णुस्मृतौ २१ ॥
। ८ । स्थानत्रये च प्राग्वत्पिण्डनिर्वपणं कुर्यात् । ९ ।
अन्नदधिघृतमधुमांसैः कर्षूत्रयं पूरयित्वैतत्त इति जपेत्
। १० । एवं मृताह्ने प्रतिमासं कुर्यात् । ११ । संवत्स-
रान्ते प्रेताय तत्पित्रे तत्पितामहाय तत्प्रपितामहाय च
ब्राह्मणान्देवपूर्वान्भोजयेत् । १२ । अत्राग्नौकरणमावा-
हनं पाद्यं च कुर्यात् । १३ । संसृजतु त्वा पृथिवी
समानी व इति च प्रेतपाद्यपात्रे पितृपाद्यपात्रत्रये यो-
जयेत् । १४ । उच्छिष्टसंनिधौ पिण्डचतुष्टयं कुर्यात्
। १५ । ब्राह्मणांश्च स्वाचान्तान्दत्तदक्षिणांश्चानुव्रज्य वि-
सर्जयेत् । १६ । ततः प्रेतपिण्डं पाद्यपात्रोदकवत्पिण्डत्रये
निदध्यात् । १७ । कर्षूत्रयसंनिकर्षेऽप्येवमेव । १८ ।
10. पूरयित्वैतदिति C¹'²v. 21. एकं च C¹'²v.
9... प्राग्वत्कर्षुषु प्रेतनामगोत्राभ्यामेकैकं पिण्डं दद्यात् ॥ 10... प्रत्येकं
कर्षूत्रयं पूरयित्वैतत्ते तत ये च त्वामत्रान्वित्याश्वलायनाद्युक्तं मन्त्रं यथाशाखं
जपेत् । अत्र ततशब्दस्थाने प्रेतशब्दस्योहः ।... 12... तत्र प्रेतादिभ्यश्चतु-
र्भ्यश्चत्वारो वैश्वदैविके च द्वावित्येवं षड्ब्राह्मणान्प्रेतस्यैकोद्दिष्टविधिना भो-
जयेत् ।... 13. अत्र सपिण्डीकरणान्तर्गत एकोद्दिष्टे... 14. पाद्यं च
पात्रं च पाद्यपात्रे प्रेतपाद्यपात्रे प्रेतपाद्यं प्रेतपाद्योदकं पात्रं प्रेतार्घ्यपात्रो-
दकं तदुभयं पितृपाद्योदकत्रये पित्रर्घ्यपात्रोदकत्रये च यथाक्रमं मन्त्राभ्यां
योजयेत् ।... 17. यथा प्रेतपाद्योदकं पितृपाद्योदकत्रयेण प्रेतार्घ्यपात्रोदकं
च पित्रर्घ्यपात्रोदकत्रयेण योजितं तथैव प्रेतपिण्डं त्रिधा विभज्य पित्रा-
दिपिण्डत्रये ताभ्यामेव मन्त्राभ्यां योजयेत् । तदुक्तं काठकारुह्ये ।...

॥ विष्णुस्मृतौ २१ ॥ २२ ॥ ६१
सपिण्डीकरणं मासिकार्थवद्द्वादशाहं श्राद्धं कृत्वा त्रयो-
दशेऽह्नि वा कुर्यात् । १९ । मन्त्रवर्जं हि शूद्राणां द्वाद-
शेऽह्नि । २० । संवत्सराभ्यन्तरे यद्यधिमासो भवेत्तदा
मासिकार्थे दिनमेकं वर्धयेत् । २१ ।
सपिण्डीकरणं स्त्रीणां कार्यमेवं तथां भवेत् ।
यावज्जीवं तथा कुर्याच्छ्राद्धं तु प्रतिवत्सरम् ॥ २२ ॥
अर्वाक्सपिण्डीकरणं यस्य संवत्सरात्कृतम् ।
तस्याप्यन्नं सोदकुम्भं दद्याद्वर्षं द्विजन्मने ॥ २३ ॥ २१ ॥
ब्राह्मणस्य सपिण्डानां जननमरणयोर्दशाहमाशौ-
चम् । १ । द्वादशाहं राजन्यस्य । २ । पञ्चदशाहं वैश्य-
स्य । ३ । मासं शूद्रस्य । ४ । सपिण्डता च पुरुषे सप्तमे
विनिवर्तते । ५ । आशौचे होमदानप्रतिग्रहस्वाध्याया
निवर्तन्ते । ६ । नाशौचे कस्यचिदन्नमश्नीयात् । ७ । ब्रा-
ह्मणादीनामाशौचे यः सकृद्देवान्नमश्नाति तस्य तावद्-
19. मासिकसपिण्डीकरणयोः कालान्तरमप्याह । मासिकभवं मासिकं
तदर्थः प्रेताप्यायनादिः सोऽस्त्यस्मिन्निति मासिकार्थवत् ।... द्वादशाहे द्वाद-
शश्राद्धैः सु कृत्वा त्रयोदशेऽह्नि वा यथोक्तं वा सपिण्डीकरणं कुर्यात् ।...
द्वादशाह इत्याशौचान्तोपलक्षणम् ।... 22... यावज्जीवं प्रतिसंवत्सरं
मृताहे श्राद्धमपि वक्ष्यमाणविधिना कुर्यात् ।... XXII, 6. होमो वैश्व-
देवः... 7. आशौचिनः सवर्णस्यासवर्णस्य वासपिण्डस्यान्नमन्यो नाश्नीयात् ।
सपिण्डस्य तु न दोषः ।

णं ज प्त्वो त्ती र्य गा य त्र्य ष्ट स ह स्रो ज= 25 characters! Line 6: पेत् । १० । क्ष त्र्रि या शौ चे ब्रा ह्म ण स्त्वे त दे वै ... Let's count: पेत्(1) ।(2) १०(3) ।(4) क्ष(5) त्रि(6) या(7) शौ(8) चे(9) ब्रा(10) ह्म(11) ण(12) स्त्वे(13) त(14) दे(15) If total line is ~25 characters, and we haveकृत्वा(2)शुध्यति(3)। ११ ।(4) at the end: Wait! Line 6 ends atकृत्वा! शुध्यति । ११ ।is at the beginning of line 7! Let's count toकृत्वा: Characters after दे(15) toकृत्वा` (ends at ~25):
That's about 25 - 15 - 2 = 8 characters!

॥ विष्णुस्मृतौ २२ ॥ ६३
यस्य विट्शूद्रयोः पञ्चाहत्रिरात्राभ्याम् । २३ । वैश्यस्य
शूद्रेषु पञ्चाहेण । २४। मासतुल्यैरहोरात्रैर्गर्भस्रावे । २५।
जातमृते मृतजाते वा कुलस्य सद्यः शौचम् । २६ ।
अदन्तजाते बाले प्रेते सद्य एव । २७। नास्याग्निसंस्का-
रो नोदकक्रिया । २८। दन्तजाते त्वकृतचूडे त्वहोरा-
त्रेण । २९। कृतचूडे त्वसंस्कृते त्रिरात्रेण । ३०। ततः
परं यथोक्तकालेन । ३१ । स्त्रीणां विवाहः संस्कारः
। ३२। संस्कृतासु स्त्रीषु नाशौचं पितृपक्षे । ३३ । तत्प्र-
सवमरणे चेत्पितृगृहे स्यातां तदेकरात्रं त्रिरात्रं च
। ३४। जननाशौचमध्ये यद्यपरं जननाशौचं स्यात्तदा
पूर्वाशौचव्यपगमे शुद्धिः । ३५। रात्रिशेषे दिनद्वयेन
। ३६। प्रभाते दिनत्रयेण । ३७। मरणाशौचमध्ये ज्ञा-
तिमरणेऽप्येवम् । ३८ । श्रुत्वा देशान्तरस्थो जननमरणे
आशौचशेषेण शुध्येत् । ३९। व्यतीतेऽशौचे संवत्सरान्त-
39. चाशौच० om. C¹,²v.
25. यावन्तो मासा गर्भस्य तत्समसंख्यैरहोरात्रैर्गर्भस्रावे माता शुध्यति ।
... 26. जात एव मृतो जातमृतो नाभिच्छेदात्पूर्वमेव मृत इति यावत् ।
मृत एव जातो मृतजातः। ... 31. तत उपनयनात्परं स्वस्वकालेन
दशाहादिना सर्वे वर्णाः शुद्ध्येयुः। ... • 34. पित्रोस्त्रिरात्रं बन्धूनामेकरात्रं
ज्ञेयम्। ... 37. प्रभातो रात्रेश्चरमो यामः। ... शातातपोऽपि । रात्रिशेषे
द्वाभ्याञ्छुद्धिर्य्यामशेषे त्र्यहाच्छुद्धिरिति ॥ 39. चाशौचमध्य इत्यनुवर्तते । ...

६४ ॥ विष्णुस्मृतौ २२ ॥
स्त्वेकरात्रेण । ४० । ततः परं स्नानेन । ४१ । आचार्ये
मातामहे च व्यतीते त्रिरात्रेण । ४२ ।
अनौरसेषु पुत्रेषु जातेषु च मृतेषु च ।
परपूर्वासु भार्यासु प्रसूतासु मृतासु च ॥ ४३ ॥
आचार्यपत्नीपुत्रोपाध्यायमातुलश्वशुरश्वशूर्यसहाध्या-
यिशिष्येष्वतीतेष्वेकरात्रेण । ४४ । स्वदेशराजनि च
। ४५ । असपिण्डे स्ववेश्मनि मृते च । ४६ । भृग्वग्न्य-
नाशकाम्बुसंग्रामविद्युन्नृपहतानां नाशौचम् । ४७ । न
राज्ञां राजकर्मणि । ४८ । न व्रतिनां व्रते । ४९ । न
सत्त्रिणां सत्रे । ५० । न कारूणां कारुकर्मणि । ५१ । न
राजाज्ञाकारिणां तदिच्छया । ५२ । न देवप्रतिष्ठावि-
वाहयोः पूर्वसंभृतयोः । ५३ । न देशविभ्रमे । ५४ ।
43. परपूर्वासु नारीषु V⁴. 50—52 om. V¹⁻³; but 53 is
marked ५३. 51. स्वकर्मणि C¹'².
40. दशाहादावाशौचकालेऽतिक्रान्ते पुनर्वर्षमध्ये ज्ञातिमरणश्रवणे
देशान्तरस्थोऽहोरात्रेण शुध्येत् ।... 45. यस्मिन्देशे स्वयमुष्यते स स्वदेश-
स्तस्य राजनि प्रेते... 46. सपिण्डः पूर्वोक्तस्तद्भिन्नोऽसपिण्डस्तस्मिन्स्ववेश्मनि
मृते एकरात्रेण शुद्धिः ॥ 47. भृगुर्गिरिकूटकः ।... 48. ...राज-
कर्मणि प्रजापालनोपयुक्तहोमदानव्यवहारदर्शनादौ नाशौचम् ।... 50...
यजमानानां... सत्रे गवामयनाञ्जसत्रादौ नाशौचम् ।... 53. विष्ण्वादि-
मूर्तिप्रतिष्ठापने ... पूर्वमाशौचात्संभारः प्रारभ्येत ।... 54. देशोपप्लवे
नाशौचं स्पर्शादौ तन्निमित्तशान्त्यादौ च ।...

॥ विष्णुस्मृतौ २२ ॥ ६५
आपद्यति च कष्टायाम्। ५५। आत्मत्यागिनः पतिताश्च
नाशौचोदकभाजः। ५६। पतितस्य दासी मृताहे प-
दापां घटमपवर्जयेत्। ५७। उदन्धनमृतस्य यः पाशं
छिन्द्यात्स तप्तकृच्छ्रेण शुध्यति। ५८। आत्मत्यागिनां
संस्कर्ता च। ५९। तदश्रुपातकारी च। ६०। सर्वस्यैव
प्रेतस्य बान्धवैः सहाश्रुपातं कृत्वा स्नानेन। ६१। अह्न-
तेऽस्थिसंचये सचैलस्नानेन। ६२। द्विजः शूद्रप्रेतानुग-
मनं कृत्वा स्रवन्तीमासाद्य तन्निमग्नस्त्रिरघमर्षणं जप्त्वा-
त्तीर्य गायत्र्यष्टसहस्रं जपेत्। ६३। द्विजप्रेतस्याष्टशतम्
। ६४। शूद्रः प्रेतानुगमनं कृत्वा स्नानमाचरेत्। ६५।
चिताधूमसेवने सर्वे वर्णाः स्नानमाचरेयुः। ६६। मैथुने
दुःस्वप्ने रुधिरेऽपगतकण्ठे वमनंविरेकयोश्च। ६७।
श्मश्रुकर्मणि कृते च। ६८। शवस्पृशं च स्पृष्ट्वा रज-
स्वलाचाण्डालयूपांश्च।६९। भक्ष्यवर्ज्जं पञ्चनखशवं तदस्थि
सस्नेहं च। ७०। सर्वेष्वेतेषु स्नानेषु वस्त्रं नाप्रक्षालितं
बिभृयात्। ७१। रजस्वला चतुर्थेऽह्नि स्नानाच्छुध्यति।
57. मृतेऽह्नि V¹⁻⁴ C¹'²v. 71. पूर्वं वस्त्रं C¹'²v.
55. कष्टापद्दुर्भिक्षरोगादिस्तत्र प्रतिग्रहदानादौ नाशौचम्। ...
57. पतितस्य मरणदिने दासी अपां घटं पदापवर्जयेत्। इदं त्वं पिबेति। ...
63... अष्टाधिकं सहस्रं गायत्रीर्जपेत्। ... 64... पूर्ववदघमर्षणं
जप्त्वाष्टाधिकं शतं गायत्रीर्जपेत्। ... 67... दुःस्वप्ने गर्दभाद्यारोहण्ये...
69. शववाहकां... चाण्डालं तत्समानधर्मं श्वपचादिकं च। ...
9

६६ ॥ विष्णुस्मृतौ २२ ।
। ७२ । रजस्वला हीनवर्णां रजस्वलां स्पृष्ट्वा न तावद-
श्नीयाद्यावन्न शुद्धा । ७३ । सवर्णांमधिकवर्णां वा स्पृष्ट्वा
सद्यः स्नात्वा शुध्यति । ७४ । क्षुत्वा सुप्त्वा भुक्त्वा भोज-
नाध्ययनेषुः पीत्वा स्नात्वा निष्ठीव्य वासः परिधाय
रथ्यामाक्रम्य मूत्रपुरीषे कृत्वा पञ्चनखास्थ्यास्नेहं स्पृष्ट्वा
चाचामेत् । ७५ । चाण्डालम्लेच्छसंभाषणे च । ७६ ।
नाभेरधस्तात्प्रवाहुषु च कायिकैर्मलैः सुराभिर्मद्यैश्चोप-
हतो मृत्तोयैस्तदङ्गं प्रक्षाल्य शुध्येत् । ७७ । अन्येनोप-
हतो मृत्तोयैस्तदङ्गं प्रक्षाल्य स्नानेन । ७८ । वक्त्रोप-
हतस्तूपोष्य स्नात्वा पञ्चगव्येन । ७६ । दशनच्छेदोप-
हतश्च । ८० ।
वसा शुक्रमसृङ्मज्जा मूत्रं विट्कर्णविण्नखाः ।
श्लेष्मास्रु दूषिका स्वेदो द्वादशैते नृणां मलाः ॥ ८१ ॥
गौडी माध्वी च पैष्टी च विज्ञेया त्रिविधा सुरा ।
यथैवैका तथा सर्वा न पातव्या द्विजातिभिः ॥ ८२ ॥
74. सद्यः om. C1,2v Ap. स्नात्वाश्नीयात् V1–3 C1,2. 75. भुक्त्वा
om. C1,2. भोजनाध्ययने C1,2; भोजनेयः v. 77. सुराभिर्वापहतो
C1,2v. 79. is repeated in V1,2,3.
78. उक्ताङ्गेभ्योऽन्यत्र नाभेर्ध्वम्... 81...मज्जा शिरोमध्ये पिण्डि-
त(०तः) स्नेहः (Kullūka) ।... 82...माध्वी मधुविकारः... यथाह
हारीतः... माध्वीकं मधुकं माध्वं मधुना संयुतास्त्रयः ।...

॥ विष्णुस्मृतौ २२ ॥ ६७
माधूकमैक्षवं टाङ्कं कौलं खार्जूरपानसे ।
मृद्वीकारसमाध्वीके मैरेयं नारिकेलजम् ॥ ८३ ॥
अमेध्यानि दशैतानि मद्यानि ब्राह्मणस्य च ।
राजन्यश्चैव वैश्यश्च स्पृष्ट्वैतानि न दुष्यतः ॥ ८४ ॥
गुरोः प्रेतस्य शिष्यस्तु पितृमेधं समाचरन् ।
प्रेताहारैः समं तत्र दशरात्रेण शुध्यति ॥ ८५ ॥
आचार्यं स्वमुपाध्यायं पितरं मातरं गुरुम् ।
निर्हृत्य तु व्रती प्रेतान्न व्रतेन वियुज्यते ॥ ८६ ॥
आदिष्टी नोदकं कुर्यादा व्रतस्य समापनात् ।
समाप्ते तूदकं कृत्वा त्रिरात्रेणैव शुध्यति ॥ ८७ ॥
ज्ञानं तपोऽग्निराहारो मृन्मनो वार्युपाञ्जनम् ।
वायुः कर्मार्ककालौ च शुद्धिकर्तॄणि देहिनाम् ॥ ८८ ॥
सर्वेषामेव शौचानामन्नशौचं परं स्मृतम् ।
योऽन्ने शुचिः स हि शुचिर्न मृद्वारिशुचिः शुचिः॥८९॥
87. त्रिरात्रेण विशुध्यति C^(1, 2) v. See M. v, 88.
83. माधूकं मधूकपुष्पोद्भवम् ।... टाङ्कः कपित्थविशेषः... माध्वीकं मधूद्भवं
माध्वीव्यतिरिक्तम् । मैरेयं धातृपुष्पजं गुड़धान्याम्बुसहितमिति शब्दार्णवे
वाचस्पतिः ।... 84... स्पर्शः पानोपलक्षकः ।... 85... प्रेताहारैः प्रेतस-
पिण्डैः... 86... व्रती ब्रह्मचारी व्रतेन ब्रह्मचर्येण न वियुज्यते न भ्रश्यति ॥
87... आदिष्टी ब्रह्मचारी प्रक्रान्तप्रायश्चित्त इत्यन्ये ।... 88. ज्ञानमाध्या-
त्मिकं बुद्धेः शुद्धिहेतुः ।... आहारः पञ्चगव्यादीनाम् ।... कर्म संध्यादि अहो-
रात्रकृतपापस्य ।... 89... योऽन्ने शुचिः शुच्यन्नदः स शुचिः ।... अर्थशौच-
मिति पाठे ( See M. v, 106 ) ऽप्याहारशुद्ध्यर्थमेवार्थशौचापेक्षेति ।...

६८ ॥ विष्णुस्मृतौ २२ । २३ ॥
क्षान्त्या शुध्यन्ति विद्वांसो दानेनाकार्यकारिणः ।
प्रच्छन्नपापा जप्येन तपसा वेदवित्तमाः ॥ ९० ॥
मृत्तोयैः शोध्यते शोध्यं नदी वेगेन शुध्यति ।
रजसा स्त्री मनोदुष्टा संन्यासेन द्विजोत्तमाः ॥ ९१ ॥
अद्भिर्गात्राणि शुध्यन्ति मनः सत्येन शुध्यति ।
विद्यातपोभ्यां भूतात्मा बुद्धिर्ज्ञानेन शुध्यति ॥ ९२ ॥
एष शौचस्य ते प्रोक्तः शारीरस्य विनिश्चयः ।
नानाविधानां द्रव्याणां शुद्धेः शृणु विनिश्चयम् ॥ ९३ ॥ २२ ॥
शारीरैर्मलैः सुराभिर्मद्यैर्वा यदुपहतं तदत्यन्तोप-
हतम् । १ । अत्यन्तोपहतं सर्वं लोहभाण्डमग्नौ प्रक्षिप्तं
शुध्येत् । २ । मणिमयमश्ममयमब्जं च सप्तरात्रं मही-
निखनेन । ३ । शृङ्गदन्तास्थिमयं तक्षणेन । ४ । दारवं
XXIII, 4. ॰दंष्ट्रा॰ C^(1,2)v.
90. अकार्यं निषिद्धं तत्कारिणः ।... 91. शोध्यममेध्यादिलिप्तमङ्गम् ।
...द्विजोत्तमा ब्राह्मणाः ।... 92. गात्राणि शरीराणि लिप्तान्यद्भिः स्नानैः
शुध्यन्ति । मनः सदसत्संकल्पात्मकमसत्संकल्पादशुद्धं सत्येन सत्संकल्पेन
शुध्यति ।... विद्यातपोभ्यां ... शुद्धिः शरीराभिमानजन्यदुरितनिवृत्तिः ।
बुद्धिः संशयविपर्ययात्मका ज्ञानेन प्रमाणरूपेण... XXIII, 2. लो-
हानि सुवर्णरजतताम्रायस्त्रपुसीसकानि सप्तविधा धातवः सर्वशब्दा-
त्तद्विकाराः पित्तलादयश्च तन्मयं भाण्डम्... 3... अब्जं शङ्खशुक्त्यादि...
4. शृङ्गं खङ्गादीनां दन्तो गजादीनामस्थि कूर्मादीनाम्...

॥ विष्णुस्मृतौ २३ ॥ ६६
मृन्मयं च जह्यात् । ५ । अत्यन्तोपहतस्य वस्त्रस्य य-
त्प्रक्षालितं सद्विरज्यते तच्छिन्द्यात् । ६ । सौवर्णरजता-
ब्जमणिमयानां निर्लेपानामद्भिः शुद्धिः । ७ । अश्मम-
यानां चमसानां ग्रहाणां च । ८ । चरुस्रुक्स्रुवाणामु-
ष्णेनाम्भसा । ९ । यज्ञकर्मणि यज्ञपात्राणां पाणिना
संमार्जनेन । १० । स्फ्यशूर्पशकटमुसलोलूखलानां प्रो-
क्षणेन । ११ । शयनयानासनानां च । १२ । बहूनां
च । १३ । धान्याजिनरज्जुतान्तववैदलसूत्रकार्पासवास-
सां च । १४ । शाकमूलफलपुष्पाणां च । १५ । तृण-
काष्ठशुष्कपलाशानां च । १६ । एतेषां प्रक्षालनेन । १७ ।
अल्पानां च । १८ । ऊषैः कौशेयाविकयोः । १९ । अरि-
ष्टकैः कुतपानाम् । २० । श्रीफलैरंशुपट्टानाम् । २१ । गौर-
6. सद् om. C1.2v.
7. अल्पोपघातशुद्धिमाह ।... निर्लेपानामुच्छिष्टादिमात्रस्पृष्टे... 8...
तेषां निर्लेपानामद्भिरॆव शुद्धिः ।... 9. एतेषां चर्वादिलेपरहितानाम्...
10... कुशैर्दर्भापवित्रेण च... संमार्जनेन ।... 12. स्पर्शशुद्धिमाह ।...
एषां चाण्डालादिस्पर्शेऽपि प्रोक्षणेनैव शुद्धिः ॥ 14... वैदलं वेणुविदलंछतं
व्यजनादि ।... वासो नवमचिरयन्त्रनिर्मुक्तं क्षालनासहं कौसुम्भादिरक्तं
च ।... एतेषां बहूनामपि चाण्डालादिस्पर्शे प्रोक्षणेन शुद्धिः ।... 16...
शुष्कं गोमयपिण्डः । पलाशं पर्णं मधूकपलाशादेः । एतेषां चाण्डालादिस्पर्शे
ऽपि... 17. एतेषां शयनादीनां पलाशान्तानां विष्ठादिलिप्तानां प्रक्षाल्येन लेपा-
पनोदकेन द्रव्याविनाशेन च क्षालनेन शुद्धिः ।... 18. येषां धान्यवासःप्रभृ-
तीनां बहूनां स्पर्शे प्रोक्षणमुक्तं तेषामेवाल्पानां तत्रैव क्षालनेन शुद्धिः । नेदं
लेपशुद्धौ पूर्वसूत्रेणैव विधानात् ।... 21. अंशुपट्टाः वल्कलतन्तुनिर्मिताः...

७० ॥ विष्णुस्मृतौ २३ ॥
सर्षपैः क्षौमाणाम् ।२२। शृङ्गास्थिदन्तमयानां च । २३ ।
पद्माक्षैर्मृगलोमिकानाम् । २४ । ताम्ररीति‍त्रपुसीसम-
यानामम्लोदकेन । २५ । भस्मना कांस्यलोहयोः । २६ ।
तक्षणेन दारवाणाम् । २७ । गोवालैः फलसंभवानाम् ।
। २८ । प्रोक्षणेन संहतानाम् । २९ । उत्पवनेन द्रवा-
णाम् । ३० । गुडादीनामिक्षुविकाराणां प्रभूतानां गृह-
निहितानां वार्यभिदानेन । ३१ । सर्वलवणानां च । ३२ ।
पुनःपाकेन मृन्मयानाम् । ३३ । द्रव्यवत्कृतशौचानां
देवतार्चानां भूयःप्रतिष्ठापनेन । ३४ । असिद्धस्यान्नस्य
यन्मात्रमुपहृतं तन्मात्रं परित्यज्य शेषस्य कण्डनप्रक्षा-
लने कुर्यात् । ३५ । द्रोणाभ्यधिकं सिद्धमन्नमुपहतं न
दुष्यति । ३६ । तस्योपहतमात्रमपास्य गायत्र्याभिम-
35. यावन्मात्रम् C¹, ². 36. द्रोणाधिकं V¹, ²; द्रोणाद्यधिकं C¹, ².
24. मृगलोमिकानि मृगलोमोद्भवानि राङ्कवादीनि ।... 28. फलानि
नारिकेलालाबुबिल्वादीनि तत्संभवानां पात्राणां गोवालैर्गोपुच्छकेशैर्घर्षणेन
शुद्धिः ।... 30. कीटाद्युपहतौ शुद्धिमाह । ...द्रवाणां घृततैलदुग्धा-
दीनाम् ।... 31... प्रभूतानां द्रोणाधिकानाम् ...वारिदानं प्रोक्षणं
तत्पूर्वकप्रक्षालनं पर्याप्तिदर्शकम् ।... 32. सर्वेषां शाम्भरसामुद्रसैन्धवसौव-
र्चलादीनां लवणानां कीटाद्युपहतौ... 33. पुनर्पाकशुद्धिमाह ।... 34.
देवतार्चा देवप्रतिमास्तासाममेध्यादिलेपे यद्द्रव्या तन्मूर्त्तिस्तत्तच्छुद्धिविहितै-
र्द्रव्यैस्तत्तद्द्रव्योक्तशुद्धीनां पुनःप्राणप्रतिष्ठया शुद्धिः पूज्यत्वम् । ...सुवर्णा-
दिधातुप्रतिमानां सुवर्णवदेव शुद्धिः ।... 36... श्वाकाकाद्युपहतमन्नं न
दुष्यति न त्यज्यते ।...द्रोणवचनान्न्यूनस्य त्यागः ।...

॥ विष्णुस्मृतौ २३ ॥ ७१
न्वितं सुवर्णाम्भः प्रक्षिपेत्। बस्तस्य प्रदर्शयेदग्नेश्च । ३७।
पक्षिजग्धं गवा घ्रातमवधूतमवक्षुतम् ।
दूषितं केशकीटैश्च मृत्प्रक्षेपेण शुध्यति ॥ ३८ ॥
यावन्नापैत्यमेध्याक्ताद्गन्धो लेपश्च तत्कृतः ।
तावन्मृद्वारि देयं स्यात्सर्वासु द्रव्यशुद्धिषु ॥ ३९ ॥
अजाश्वं मुखतो मेध्यं न गौर्न नरजा मलाः ।
पन्थानश्च विशुध्यन्ति सोमसूर्यांशुमारुतैः ॥ ४० ॥
रथ्याकर्दमतोयानि स्पृष्टान्यन्त्यश्ववायसैः ।
मारुतेनैव शुध्यन्ति पक्केष्टकचितानि च ॥ ४१ ॥
प्राणिनामथ सर्वेषां मृद्भिरद्भिश्च कारयेत् ।
अत्यन्तोपहतानां च शौचं नित्यमतन्द्रितः ॥ ४२ ॥
भूमिष्ठमुदकं पुण्यं वैतृष्ण्यं यत्र गोर्भवेत् ।
अव्याप्तं चेदमेध्येन तद्वदेव शिलागतम् ॥ ४३ ॥
मृतपञ्चनखात्कूपादत्यन्तोपहतात्तथा ।
आपः समुद्धरेत्सर्वाः शेषं वस्त्रेण शोधयेत् ॥ ४४ ॥
37. वत्तस्य च प्रदर्शयेदग्नेः । C¹². 38. मृदः क्षेपेण C¹²v. 44.
om. C¹²v.
37... हेमाम्भः प्रक्षिपेत्... अजोऽश्वोपलक्षणम् ( See ४०) ।... 38.
पक्षिभिः स्पृष्टाः.... भक्ष्याश्च... केशैर्मनुष्यैः.... 42... प्राणिनां मनुष्या-
णाम्... कारयेदुपदिशेदाचार्यः ॥ 43. अमेध्येन केशादिना... अव्याप्त-
मत्यन्तसंपर्करहितम्... यत्र गोरेकस्या वैतृष्ण्यं भवेदवशिष्येच्च तत्। ...
शिलागतं पर्वतादिशिरोभवम्। ... 44. मृताः शीर्णाः पञ्चनखा मनुष्या-
दयोऽभक्ष्या यस्मिन् ।... शेषमपां वस्त्रेण शोधयेदपनयेत् ।...