विष्णु स्मृति (वैष्णव धर्मशास्त्र - नन्दपण्डित कृत वैजयन्ती टीका सहित सटीक)

॥ विष्णुस्मृतौ ६४ ॥ १६३
न संध्येयोः । ८ । प्रातःस्नानशीलोऽरुणताम्रां प्राची-
मालोक्य स्नायात् । ९ । स्नातः शिरो नावधुनेत् । १० ।
नाङ्गेभ्यस्तोयमुद्धरेत् । ११ । न तैलवस्त्रं स्पृशेत् । १२ ।
नाप्रक्षालितं पूर्वधृतं वसनं बिभृयात् । १३ । स्नातः
सोष्णीषो धौतवाससी बिभृयात् । १४ । न म्लेच्छा-
न्त्यजपतितैः सह संभाषणं कुर्यात् । १५ । स्नायात्प्रस्र-
वणदेवखातसरोवरेषु । १६ । उद्धृताद्भूमिष्ठमुदकं पुण्यं
स्थवरात्प्रसवत्तस्मान्नादेयं तस्मादपि साधुपरिगृहीतं
सर्वत एव गाङ्गम् । १७ । मृत्तोयैः कृतमलापकर्षोऽप्सु
निमज्योपविश्यापो हि ष्ठेति तिसृभिर्हिरण्यवर्णा इति
चतसृभिरिदमपः प्रवहतेति च तीर्थमभिमन्त्रयेत् । १८ ।
ततोऽप्सु निमग्नस्त्रिरघमर्षणं जपेत् । १९ । तद्विष्णोः

9 T. om. V^{1-3}. ॰स्नानशीलो ऽरुण॰ V^4; स्नानशीलो from the
C. ॰स्नात्यरुणविकिरणरक्तां प्राचीमवलोक्य C^{1, 2}. 17. प्रस्रवणं C^{1, 2}.
18. निमज्यापो C^{1, 2}; निमज्यस्पृश्योपो v. प्रवहंत इति चतुर्थम् V^{1-3} C^{1, 2}.

9. प्रातः स्नानशीलः स्नायात् । अनेनारुणोदयात्प्राक्स्नानं निषिद्धम् ।...
10. स्नानानन्तरं शिरः स्थितान्केशान्... न कम्पयेत् ।... 11. हस्तेन
    वस्त्रेण वाङ्गशोधनं न कुर्यात् ।... 14... उष्णीषं जलापसारणाय शिरो-
    वेष्टनं तेन सहितः। तथागाढबन्धनं शिरसि वेष्टयेत् ।...धौते स्वयमेव...
11. स्नानोत्तरं निषेधमाह ।... 17.... साधुभिर्वसिष्ठादिभिः परिगृही-
    तम्। नदीसंबन्धि । यथा वसिष्ठप्राची विश्वामित्रप्राचीत्यादि ।... 18...
    निमज्य तीर उपविश्य आपो हि ष्ठेत्याद्यृग्भिर्मन्त्रैस्तीर्थमभिमन्त्रयेत् ।
    निमज्योपस्पृशेदिति पाठे निमज्जनानन्तरमाचम्य तीर्थमभिमन्त्रयेत् ॥

१४४ ॥ विष्णुस्मृतौ ६४ ॥
परमं पदमिति वा । २० । द्रुपदां सावित्रीं वा । २१ ।
युञ्जते मन इत्यनुवाकं वा । २२ । पुरुषसूक्तं वा । २३ ।
स्नातश्चार्द्रवासा देवपितृतर्पणमम्भःस्थ एव कुर्यात् । २४ ।
परिवर्तितवासाश्चेत्तीर्थमुत्तीर्य । २५ । अकृत्वा देवपितृ-
तर्पणं स्नानशाटीं न पीडयेत् । २६ । स्नात्वाचम्य वि-
धिवदुपस्पृशेत् । २७ । पुरुषसूक्तेन प्रत्यृचं पुरुषाय
पुष्पाणि दद्यात् । २८ । उदकाञ्जलिं पश्चात् । २९ । आ-
दावेव दिव्येन तीर्थेन देवतानां कुर्यात् । ३० । तद-
नन्तरं पित्र्येण पितॄणाम् । ३१ । तत्रादौ स्ववंश्यानां
तर्पणं कुर्यात् । ३२ । ततः संबन्धिबान्धवानाम् । ३३ ।
ततः सुहृदाम् । ३४ । एवं नित्यस्नायी स्यात् । ३५ ।
स्नातश्च पवित्राणि यथाशक्ति जपेत् । ३६ । विशेषतः
26. स्नानवस्त्रादि C^{1,2}v. 29, 30 T. om. V^{1-4}. 33. संब-
न्धिनां बान्धवानाम् V⁴.
20... त्रिरित्यनुवर्तते ॥ 21. द्रुपदादिवेन्मुमुचान इति यजुर्वेद-
प्रसिद्धा । तां वा त्रिजपेत् ।... 25. यस्तु स्नात्वा जले स्थातुमशक्तः शुष्कं
वासः परिधत्ते स तीर्थाद्वहिरागत्य स्थल एव स्नानाङ्गं तर्पणं कुर्यात् ।...
26. परिवर्तितवासा अपि देवपितृतर्पणात्प्राक् स्नानवस्त्रं न निष्पीडयेत् ।...
27. वस्त्रनिष्पीडनान्तस्नानविधानन्तर्यं द्विराचमनस्य गमयितुम्... 28...
षोडश पुष्पाणि ।... 32... पितृमातृमातामहांस्तदनन्तरं... पितृव्यभ्रातृ-
मातुलादींस्तर्पयेत् ।... 33. संबन्धिनो भागिनेयश्वशुरस्यालादयः । बा-
न्धवाः पितृव्यषेयमातृष्वस्रेयमातुलादयः ।... 35. उक्तेन विधिना प्रत्यहं
स्नायात् ।... 36... पवित्राणि... अनियतसंख्यानि जपेत् ॥

॥ विष्णुस्मृतौ ६४ । ६५ ॥ १४५
सावित्रीम् । ३७ । पुरुषसूक्तं च । ३८ । नैताभ्यामधिक-
मस्ति । ३६ ।
स्नातोऽधिकारी भवति दैवे पित्र्ये च कर्मणि ।
पवित्राणां तथा जप्ये दाने च विधिबोधिते ॥ ४० ॥
अलक्ष्मीः कालकर्णी च दुःस्वप्नं दुर्विचिन्तितम् ।
अब्मात्रेणाभिषिक्तस्य नश्यंत इति धारणा ॥ ४१ ॥
याम्यं हि यातनादुःखं नित्यस्नायी न पश्यति ।
नित्यस्नानेन पूयन्ते येऽपि पापकृतो नराः ॥ ४२ ॥ ६४ ॥
अथातः सुस्नातः सुप्रक्षालितपाणिपादः स्वाचान्तो
देवतार्चायां स्थले वा भगवन्तमनादिनिधनं वासुदेवम-
भ्यर्चयेत् । १। अश्विनोः प्राणस्तौ त इति जीवादानं दत्त्वा
युञ्जते मन इत्यनुवाकेनावाहनं कृत्वा जानुभ्यां पाणिभ्यां
शिरसा च नमस्कारं कुर्यात् । २ । आपो हि ष्ठेति
37. सावित्रीं त्ववश्यं जपेत् । V¹⁻³ C¹,²; see the C. 40.
॰बोधिते ॥ V⁴ N. ; ॰नोचिते V¹⁻³; ॰नोदिते C¹,²v; चोदिते Ap.
41. स्नातस्य जलमात्रेण नश्यते C¹,². LXV, 2. अश्विनोः प्राणैश्च्वोत
V⁴; अश्विनौ प्राणैस्स्तौत V¹⁻³; अश्विनैः प्राणैश्चेते C¹,²; अश्विनोः
प्राणैः स्तौत v; see Kâthaka XI, 7. My reading is
conjectural. After इति V¹⁻³ C¹,² insert, काचकीय(कीचकीय)-
मन्त्रेणायुष्यजीवस्य भगवतो; see the C. जीवविनिवीवादानं V¹⁻³.
37. पूर्वोक्तसंख्यापेक्षयाधिकसंख्यया गायत्रीं जपेत् ।... 41... उद्धृ-
तेनाङ्गुष्ठेन वा तीर्थातीर्थसाधारणेन ।... LXV, 2... इति काचकीय-
मन्त्रेण चेष्टव्यजीवस्य भगवतो जीवे विनियिता साध्वीति स्मरणात् ।
19

digitized by eGangotri/Sarayu Trust. Funding IKS-MoE-Grant-2 Equipment Heritage Foundation, Jalgaon
१४६ ॥ विष्णुस्मृतौ ६५ ॥
तिसृभिरर्घ्यं निवेदयेत् । ३ । हिरण्यवर्णा इति चत-
सृभिः पाद्यम् । ४ । शं न आपो धन्वन्त्या इत्याचम-
नीयम् । ५ । इदमपः प्रवहतेति स्नानीयम् । ६ । रथे-
ष्वक्षेषु, वृषभराजा इत्यनुलेपनालंकारौ । ७ । युवा सुवा-
सा इति वासः । ८ । पुष्पावतीरिति पुष्पम् । ९ । धूरसि
धूर्वेति धूपम् । १० । तेजोऽसि शुक्रमिति दीपम् । ११ ।
दधिक्राव्ण इति मधुपर्कम् । १२ । हिरण्यगर्भ इत्यष्टा-
भिर्नैवेद्यम् । १३ ।
चामरं व्यजनं मात्रां छत्रं यानासने तथा ।
सावित्रेणैव तत्सर्वं देवाय विनिवेदयेत् ॥ १४ ।
एवमभ्यर्च्य च जपेत्सूक्तं वै पौरुषं ततः ।
तेनैव जुहुयादाज्यं य इच्छेच्छाश्वतं पदम् ॥ १५ ॥ ६५ ॥
5. शन्न C¹˒²v. धनुन्त्या V¹⁻⁴ N. See Ath. V. I, 6, 4. 7. रथे-
खर्चेषु V¹⁻⁴ C¹˒² N.; ०खच्चेषु v. See Taitt. Brâhm. II, 7,
7, 2. 10. धूर्व इति V¹⁻⁴v; धूपमिति C¹˒². See the C. and
Vâjas. Samh. I, 8.
5. शन्न आपो धनुन्त्या इति कठशाखीययैकचर्चा... 6. इदमपः प्रव-
हतेत्येकर्चा... 7. रथेखर्चेष्विति कठशाखीयैश्चतुर्भिस्तु... 8. युवा
सुवासा इत्येकर्चा... 9. पुष्पावतीः प्रसूवतरिति तैत्तिरीयर्चा पुष्पम् ॥
10. धूरसि धूर्व धूर्वन्तमिति तैत्तिरीययजुषा धूपम् ॥ 11. तेजोऽसि शुक्र-
मिति कठशाखीययैकचर्चा दीपम् ॥ 12. दधिक्राव्णा अकारिषमित्येकर्चा...
13. हिरण्यगर्भः समवर्ततेत्यारभ्य यश्चिदापो महिनेत्यन्ताभिरष्टाभि-
र्ऋग्भिर्नैवेद्यम्... 14.... मात्रा चादर्शः ।... यानं शिविकादि । आसनं
सिंहासनादि ।... एतानि सावित्रेण गायत्र्या देवाय भगवते विनिवेदयेत् ।
CC-0. In Public Domain Sri Aurobindo Library, Pondicherry

॥ विष्णुस्मृतौ ६६ । ६७ ॥ १४७
न नक्तं गृहीतेनोदकेन देवपितृकर्म कुर्यात् । १ ।
चन्दनमृगमद्दारुकर्पूरकुङ्कुमजातीफलवर्जमनुलेपनं न
दद्यात् । २ । न वासो नीलीरक्तम् । ३ । न मणिसुव-
र्णयोः प्रतिरूपमलंकरणम् । ४ । नोग्रगन्धि । ५ । ना-
गन्धि । ६ । न कण्टकिजम् । ७ । कण्टकिजमपि शुक्लं
सुगन्धिकं तु दद्यात् । ८ । रक्तमपि कुङ्कुमं जलजं च
दद्यात् । ९ । न धूपार्थे जीवजातम् । १० । न घृततैलं
विना किं च न दीपार्थे । ११ । नाभक्ष्यं नैवेद्यार्थे । १२ ।
न भक्ष्ये ऽप्यजामहिषीक्षीरे । १३ । पञ्चनखमत्स्य-
वराहमांसानि च । १४ ।
प्रयतश्च शुचिर्भूत्वा सर्वमेव निवेदयेत् ।
तन्मनाः सुमना भूत्वा त्वराक्रोधविवर्जितः ॥ १५ ॥ ६६ ॥
अथाग्निं परिसमूह्य पर्युक्ष्य परिस्तीर्य परिषिच्य
सर्वतः पाकाग्रमुद्धृत्य जुहुयात् । १ । वासुदेवाय संक-

LXVI, 1. गृहीतोदकेन V¹. See LXXIX, 1. 6 om. v ;
C¹,² place it before 5. See LXXXI, 5. 8. तु om. C¹,².

LXVI, 1. उक्तोपचारद्रव्यविवेचनं घटघटितसेन कर्तुम्... 2. दारु
सुगन्धिर्देवदारुः ।... 4. कृत्रिममणिसुवर्णादिनिर्मितमलंकारं न द-
द्यात् ।... 5. उग्रो घ्राणग्लानिकरो गन्धो यस्येति तत् । धत्तूरादि ॥
7. कण्टकिवृक्षोद्भवं कण्टकारिकादि ।... 9... रक्तोत्पलम्... 10.
प्राण्यङ्गं नखशङ्खादि धूपत्वे न देयम् ।... LXVII, 1... परिषिच्य
परितो दर्भानभितोऽभिषिच्य ।... अग्रशब्दाच्चत्वारिंशद्ग्रासपरिमितम् ...

धर्षाय प्रद्युम्नायानिरुद्धाय पुरुषाय सत्यायाच्युताय
वासुदेवाय । २ । अथाग्नये$^१$ सोमाय$^२$ मित्राय$^३$ वरु-
णाय$^४$ इन्द्राय$^५$ इन्द्राग्निभ्याम्$^६$ विश्वेभ्यो देवेभ्यः$^७$ प्रजाप-
तये$^८$ अनुमत्यै$^९$ धन्वन्तरये$^{१०}$ वास्तोष्पतये$^{११}$ अग्नये
स्विष्टकृते च$^{१२}$ । ३ । ततोऽन्नशेषेण बलिमुपहरेत् । ४ ।
तक्षोपपक्ष्याभ्याम् । ५ । अभितः पूर्वेणाग्निम् । ६ । अम्बा
नामासीति$^१$ दुला नामासीति$^२$ नितत्नी नामासीति$^३$
चुपूणीका नामासीति$^४$ सर्वांसाम् । ७ । नन्दिनि$^१$ सुभगे$^२$
सुमङ्गलि$^३$ भद्रंकरीति$^४$ संतिष्ठन्प्रदक्षिणम् । ८ । स्थुणा-
यां ध्रुवायां श्रियै हिरण्यकेश्यै वनस्पतिभ्यश्च । ६ ।
LXVII,

॥ विष्णुस्मृतौ ॥ ६७ ॥ १४६
धर्माधर्मयोर्द्वारे मृत्यवे च । १० । उदधाने वरुणाय
। ११ । विष्णव इत्युलूखले । १२ । मरुद्भ्य इति दृषदि
। १३ । उपरि शरणे वैश्रवणाय राज्ञे भूतेभ्यश्च । १४ ।
इन्द्रायेन्द्रपुरुषेभ्य इति पूर्वार्धे । १५ । यमाय यमपुरु-
षेभ्य इति दक्षिणार्धे । १६ । वरुणाय वरुणपुरुषेभ्य
इति पश्चार्धे । १७ । सोमाय सोमपुरुषेभ्य इत्युत्तरार्धे
। १८ । ब्रह्मणे ब्रह्मपुरुषेभ्य इति मध्ये । १९ । ऊर्ध्वमा-
काशाय । २० । दिवाचरेभ्यो भूतेभ्य इति स्थण्डिले
। २१ । नक्तंचरेभ्य इति नक्तम् । २२ । ततो दक्षिणा-
ग्रेषु दर्भेषु पित्रे पितामहाय प्रपितामहाय मात्रे
पितामह्यै प्रपितामह्यै स्वनामगोत्राभ्यां च पिण्डनि-
र्वपणं कुर्यात् । २३ । पिण्डानां चानुलेपनपुष्पधूपनैवे-
द्यादि दद्यात् । २४ । उदककलशमुपनिधाय स्वस्त्ययनं
वाचयेत् । २५ । श्वकाकश्वपचानां भुवि निर्वपेत् । २६ ।
11. उदपाने । C¹⁻²v.
10. धर्मादिद्वाभ्यां गृहद्वारे । धर्माधर्मयोर्मिलितयोर्देवतात्वमग्नीषो-
मीयवत् ॥ 12. विष्णवे नम इति... (Dev.) 14. शरणं गृहं
तदुपरि अट्टालिकायां वैश्रवणायेति द्वाभ्याम् । 15. पूरण इत्यनुवर्तते ।...
22. रात्रौ वैश्वदेवे क्रियमाणे नक्तंचरेभ्य इत्येकम् । 23... चकारा-
दस्मदादिरूपस्वधाकाराभ्यां च पिण्डदानं कार्यम्...। 25. स्वस्तित्वं ब्रूहीति
यं कंचिद्ब्राह्मणं वाचयेत् । तं ब्राह्मणाय दद्यादित्यर्थः ॥

१५० ॥ विष्णुस्मृतौ ६७।
भिक्षां च दद्यात् । २७। अतिथिपूजने च परं फल-
मधितिष्ठेत् । २८ । सायमतिथिं प्राप्तं प्रयत्नेनार्चयेत्
। २९। अनाशितमतिथिं गृहे न वासयेत् । ३० । यथा
वर्णानां ब्राह्मणः प्रभूर्यथा स्त्रीणां भर्ता तथा गृहस्थ-
स्यातिथिः । ३१ । तत्पूजायां स्वर्गमाप्नोति । ३२।
अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते ।
तस्मात्सुकृतमादाय दुष्कृतं तु प्रयच्छति ॥ ३३ ॥
एकरात्रं हि निवसन्मतिथिर्ब्राह्मणः स्मृतः ।
अनित्यं हि स्थितो यस्मात्तस्मादतिथिरुच्यते ॥ ३४ ॥
नैकग्रामीणमतिथिं विप्रं सांगतिकं तथा ।
उपस्थितं गृहे विद्याद्भार्या यत्राग्नयोऽपि वा ॥ ३५ ॥
यदि त्वतिथिधर्मेण क्षत्रियो गृहमागतः ।
भुक्तवत्सु च विप्रेषु कामं तमपि भोजयेत् ॥ ३६

॥ विष्णुस्मृतौ ६७ ॥ १५१
इतरानपि सख्यादीन्संप्रीत्या गृहमागतान् ।
प्रकृष्टान्नं यथाशक्ति भोजयेत्सह भार्यया ॥ ३८ ॥
स्ववासिनीं कुमारीं च रोगिणीं गुर्विणीं तथा ।
अतिथिभ्योऽग्र एवैतान्भोजयेदविचारयन् ॥ ३९ ॥
अदत्त्वा यस्तु एतेभ्यः पूर्वं भुङ्क्तेऽविचक्षणः ।
स भुञ्जानो न जानाति श्वगृध्रैर्जग्धिमात्मनः ॥ ४० ॥
भुक्तवत्सु च विप्रेषु स्वेषु भृत्येषु चैव हि ।
भुञ्जीयातां ततः पश्चादवशिष्टं तु दंपती ॥ ४१ ॥
देवान्पितॄन्मनुष्यांश्च भृत्यान्गृह्यांश्च देवताः ।
पूजयित्वा ततः पश्चाद्गृहस्थः शेषभुग्भवेत् ॥ ४२ ॥
अघं स केवलं भुङ्क्ते यः पचत्यात्मकारणात् ।
यज्ञशिष्टाशनं ह्येतत्सतामन्नं विधीयते ॥ ४३ ॥
स्वाध्यायेनाग्निहोत्रेण यज्ञेन तपसा तथा ।
न चाप्नोति गृही लोकान्यथा त्वतिथिपूजनात् ॥ ४४ ॥
38. इतराण्यपि C^{1, 2}. 39. सुवासिनीं C^{1, 2}v. See the C. and
M. III, 114. 40. Manu has तु य 41. भृत्येषु स्वेषु C^{1, 2}.
38. इतरान्मूर्धावसिक्तादीन् । सखिसंबन्धिनश्च ।... 39. ऊढा पितृ-
गृहस्था कन्या स्ववासिनी । सुवासिनीति पाठे... 41. विप्रा अतिथय-
श्चकारादतिथिवदागता अभ्यागताः क्षत्रियाश्च । स्वाः सखिसंबन्धिबान्धवाः।
भृत्या भरणीया मातापित्रादयः ।... चकाराद्दासीदासाः। ... 42. गृह्या
देवताः श्वयादयः । चकाराच्छूकाकादयः ।...

१५२ ॥ विष्णुस्मृतौ ६७ । ६८ ॥
सायंप्रातस्त्वतिथये प्रदद्यादासनोदके ।
अन्नं चैव यथाशक्त्या सत्कृत्य विधिपूर्वकम् ॥ ४५ ॥
प्रतिश्रयं तथा शय्यां पादाभ्यङ्गं सदीपकम् ।
प्रत्येकदानेनाप्नोति गोप्रदानसमं फलम् ॥ ४६ ॥ ६७ ॥
चन्द्रार्कोपरागे नाश्नीयात् । १ । स्नात्वा मुक्तयोर-
श्नीयात् । २ । अमुक्तयोरस्तंगतयोः स्नात्वा दृष्ट्वा चाप-
रेडह्नि । ३ । न गोब्राह्मणोपरागेऽश्नीयात् । ४ । न
राज्ञो व्यसने । ५ । प्रवसिताग्निहोत्री यदाग्निहोत्रं हुतं
मन्येत तदाश्नीयात् । ६ । यदा हुतं मन्येत वैश्वदेवमपि
। ७ । पर्वणि च यदा हुतं मन्येत पर्व । ८ । नाश्नीया-
च्चाजीर्णे । ९ । नार्धरात्रे । १० । न मध्याह्ने । ११ ।
न संध्ययोः । १२ । नार्द्रवासाः । १३ । नैकवासाः
। १४ । न नग्नः । १५ । नोदके । १६ । नोत्कुटकः । १७ ।
LXVIII, 3. ॰गतयोर्दृष्ट्वा स्नात्वा C^{1,2}v. 5. राज्ञो V^4. N.
राजाव्यसने V^{1-3}; राजव्यसने C^{1,2}v Ap. 8. पर्व om. V^4. 16. न
जलस्थः । C^{1,2}. from the C. 17. नोत्प्लुटकः । C^{1,2}.
45... विधिपूर्वकं मधुपर्कविधिना ।... 46... पादयोः प्रक्षालन-
पूर्वकं घृतादिनाभ्यञ्जनम् । दीपो विवासोद्योताय ।...एषां प्रत्येकं दानेन...
LXVIII, 3...अपरे ऽह्नि... उदितौ दृष्ट्वा... चश्नीयात् ।... 4...तद्दिने
नाश्नीयात् ।... 9. अजीर्णे धमोद्वारे ।... 15. नग्नो दशविधः प्रागुक्तः ॥
16. जलस्थो नौकास्थो वा... 17. उत्कुटक ऊर्ध्वजानुः ॥

॥ विष्णुस्मृतौ ६८ ॥ १५३ .
न भिन्नासनगतः । १८ । न च शयनगतः । १९ । न
भिन्नभाजने । २० । नोत्सङ्गे । २१ । न भुवि । २२ । न
पाणौ । २३ । लवणं च यच्च दद्यात्तन्नाश्नीयात् । २४ ।
न बालकान्निर्भर्त्सयेत् । २५ । नैको मृष्टम् । २६ ।
नोद्धृतस्नेहम् । २७ । न दिवा धानाः । २८ । न रात्रौ
तिलसंबन्धम् । २९ । न दधिसक्तून् । ३० । न कोवि-
दारवटपिप्पलक्षणाणशाकम् । ३१ । नादत्त्वा । ३२ । ना-
हुत्वा । ३३ । नानाईपादः । ३४ । नानाईकरमुखश्च
। ३५ । नोच्छिष्टश्च घृतमादद्यात् । ३६ । न चन्द्रार्कता-
रका निरीक्षेत । ३७ । न मूर्धानं स्पृशेत् । ३८ । न
ब्रह्म कीर्तयेत् । ३९ । प्राङ्मुखोऽश्नीयात् । ४० । दक्षि-

० १५४ ॥ विष्णुस्मृतौ ६८ । ६९ ॥
नाश्नीयाद्भार्यया सार्धं नाकाशे न तथोत्थितः ।
बहूनां प्रेक्षमाणानां नैकस्मिन्वस्त्रवस्तथा ॥ ४६ ॥
शून्यालये वह्निगृहे देवागारे कथं च न ।
पिवेन्नाञ्जलिना तोयं नातिसौहित्यमाचरेत् ॥ ४७ ॥
न तृतीयमथाश्नीयान्न चापथ्यं कथं च न ।
नातिप्रगे नातिसायं न सायं प्रातराशितः ॥ ४८ ॥
न भावदुष्टमश्नीयान्न भाण्डे भावदूषिते ।
शयानः प्रौढपादश्च कृत्वा चैवावसक्थिकाम् ॥ ४९॥ ६८ ॥
नाष्टमीचतुर्दशीपञ्चदशीषु स्त्रियमुपेयात् । १ । न
श्राद्धं भुक्त्वा । २ । न दत्त्वा । ३ । नोपनिमन्त्रितः श्राद्धे
। ४ । न व्रती । ५ । न दीक्षितः । ६ । न देवायतनश्मशा-
47. शून्यागारे C¹·²v. LXIX, 2. न स्नात्वा भुक्त्वा । v. 3. न
श्राद्धं दत्त्वा C¹·²; श्राद्धं from the C. 5. न स्नात्वा । न हुत्वा । न
व्रती । नापोष्य भुक्त्वा वा । C¹·². The last clause is from the C.
46... बहूनामिति बहुषु साभिलाषं प्रेक्षमाणेषु नाश्नीयात् । 47.
शून्यं निर्जनं यदालयं गृहं तत्र । वह्नीनां गार्हपत्यादीनां गृहे शाला-
याम् ।... 48... कालद्वयातिरिक्ते तृतीये काले नाश्नीयात् ।...
49. यस्मिन्दृष्टे विचिकित्सा भवति तद्भावदुष्टम्...पीयूषादि... । तच्च
जातिदुष्टादेरुपलक्षणम् ...सप्तविधमभोज्यम् । भावेन चित्तवृत्त्या दूषिते
खेलादिभाण्डसदृशे भाण्डे दुर्ब्राह्मणादिभोजनदुष्टे च ।... शयानो भूमावपि
तिर्यग्भूतः । शयनगतस्य प्रागेव निषेधात् ।... LXIX, 3. श्राद्धकरणा-
नन्तरम् ॥ 5. व्रतं श्राद्धदिनपूर्वद्युतनमेकादश्यादिकं च तद्वान् ।...

॥ विष्णुस्मृतौ ६९ । ७० ॥ १५५
नशून्यालयेषु । ७ । न वृक्षमूलेषु । ८ । न दिवा । ९ ।
न संध्ययोः । १० । न मलिनाम् । ११ । न मलिनः
। १२ । नाभ्यक्ताम् । १३ । नाभ्यक्तः । १४ । न रोगा-
र्ताम् । १५ । न रोगार्तः । १६ ।
न हीनाङ्गीं नाधिकाङ्गीं तथैव च वयोऽधिकाम् ।
नोपेयाद्गुर्विणीं नारीं दीर्घमायुर्जिजीविषुः ॥ १७ ॥ ६९ ॥
नार्द्रपादः सुप्यात् । १ । नोत्तरापरशिराः । २ । न
नग्नः । ३ । नार्द्रवंशे । ४ । नाकाशे । ५ । न पालाशे
शयने । ६ । न पञ्चदारुकृते । ७ । न गजभग्नकृते । ८ ।
न विद्युद्दग्धकृते । ९ । न भिन्ने । १० । नाग्निसृष्टे । ११ ।
न घटासिक्तद्रुमजे । १२ । न श्मशानशून्यालयदेवता-
LXX, 1. स्वप्यात् । C^1, 2v Ap. 2. नोत्तरापरवाक्शिराः । C^1, 2.
4. नानुवंशम् । V^1-4 Ap.; वंशो मेढो तद्दैर्घ्यमनु N.; नार्द्रवंशम् v.
6. प

१५६ ॥ विष्णुस्मृतौ ७० । ७१ ॥
यतनेषु । १३ । न चपलमध्ये । १४ । न नारीमध्ये
। १५ । न धान्यगोगुरुहुताशनसुराणामुपरि । १६ ।
नोच्छिष्टो न दिवा सुप्यात्संध्ययोर्न च भस्मनि ।
देशे न चाशुचौ नार्द्रे न च पर्वतमस्तके ॥ १७ ॥ ७० ॥
अथ न कं च नावमन्येत । १ । न च हीनाधिका-
ङ्गान्मूर्खान्धनहीनानवहसेत् । २ । न हीनान्सेवेत
। ३ । स्वाध्यायविरोधि कर्म नाचरेत् । ४ । वयोऽनुरूपं
वेषं कुर्यात् । ५ । श्रुतस्याभिजनस्य धनस्य देशस्य च
। ६ । नोद्धतः । ७ । नित्यं शास्त्राद्यवेक्षी स्यात् । ८ । सति
विभवे न जीर्णमलवद्वासाः स्यात् । ९ । न नास्तीत्य-
भिभाषेत । १० । न निर्गन्धोग्रगन्धि रक्तं च माल्यं
बिभृयात् । ११ । बिभृयाज्जलजं रक्तमपि । १२ । यष्टिं च
17. स्वप्यात् C¹⁻²v. LXXI, 2. हीनाङ्गाधिका० C¹⁻²v, 5.
वेषं V¹⁻³ C¹⁻²v.
14. चपलो दुर्व्यसनी हस्तपादादिविक्षेप्ता ॥ 16... गवादिशब्देन
तच्छाला उच्यन्ते । धान्यवत्सानान्तदुपार शयनासम्भवात् ।... 17. उच्छिष्ट
ऊर्ध्वाधरोच्छिष्टवान् ।... अशुचौ मूत्रविष्ठाद्युपहते देशे ।... LXXI,

1. कं च न सममुत्कृष्टमपकृष्टं वा... 4. स्वाध्यायो वेदाध्ययनाध्यापन-
   क्रियाः ।... 8. शास्यते धर्मो यैस्तानि श्रुतिमीमांसादीनि । आदिशब्दा-
   डनङ्गशारोग्यादिप्रतिपादकानि ।... 10. गृहेन्धनाद्यभावेऽपि नास्तिशब्दं
   नोच्चारयेत् । किंतु पूर्णमिति ब्रूयात् ॥

॥ विष्णुस्मृतौ ७१ ॥ १५७
वैष्णवीम् । १३ । कमण्डलुं च सोदकम् । १४ । कार्पा-
ससुपवीतम् । १५ । रौक्मे च कुण्डले । १६ । नादित्य-
मुद्यन्तमीक्षेत । १७ । नास्तं यान्तम् । १८ । न वाससा
तिरोहितम् । १९ । न चादर्शजलमध्यगतम् । २० । न
मध्याह्ने । २१ । न क्रुद्धस्य गुरोर्मुखम् । २२ । न तैलो-
दकयोः स्वां छायाम् । २३ । न मलवत्यादर्शे । २४ । न
पत्नीं भोजनसमये । २५ । न स्त्रियं नग्नाम् । २६ । न
कां च न मेहमानम् । २७ । न चालानभ्रष्टकुञ्जरम्
। २८ । न च विषमस्थो वृषादियुद्धम् । २९ । नोन्मत्तम्
। ३० । न मत्तम् । ३१ । नामेध्यमग्नौ प्रक्षिपेत् । ३२ ।
नासृक् । ३३ । न विषम् । ३४ । अंभस्यपि । ३५ ।
नाग्निं लङ्घयेत् । ३६ । न पादौ प्रतापयेत् । ३७ । न
कुशेषु परिमृज्यात् । ३८ । न कांस्यभाजने धावयेत्
। ३९ । न पादं पादेन । ४० । न भुवमालिखेत् । ४१ ।
23. स्वच्छायाम् । C¹,²v. 30 om. C¹,². 31 om. v. Ap.
quotes both Sûtras. 38. कुशैस्तेषु वा C¹,².
19. वस्त्रान्तरितमपि ॥ 22... गुरुः श्रेयान् ॥ 25. स्वस्य पत्न्या
वा भोजनकाले... 27. मूत्रपुरीषे कुर्वाणम्... 28. बन्धनच्युतं गजम् ।
चकाराद्व्याघ्रादींश्च ।... 29. विषमे जनसंमर्दादौ पलायनायोग्य देशे
स्थितो वृषगजमहिषादियुद्धम् ।... 32. अमेध्यं ष्ठीवनादि ।... 37.
व्यथाविति शेषः ॥ 41. काष्ठादिभिः ॥

१५८ ॥ विष्णुस्मृतौ ७१ ॥
न लोष्टमर्दी स्यात् । ४२ । न तृणच्छेदी स्यात् । ४३ ।
न दन्तैर्नखलोमानि छिन्द्यात् । ४४ । द्यूतं वर्जयेत्
। ४५ । बालातपसेवां च । ४६ । वस्त्रोपानहमाल्योपवी-
तान्यन्यधृतानि न धारयेत् । ४७ । न शूद्राय मतिं
दद्यात् । ४८ । नोच्छिष्टहविषी । ४६ । न तिलान्
। ५० । न चास्योपदिशेद्धर्मम् । ५१ । न व्रतम् । ५२ । न
संहताभ्यां पाणिभ्यां शिर उदरं च कण्डूयेत् । ५३ । न
दधिसुमनसी प्रत्याचक्षीत । ५४ । नात्मनः स्रजमपक-
र्षेत् । ५५ । सुप्तं न प्रबोधयेत् । ५६ । न रक्तं विरागयेत्
। ५७ । नोदक्यामभिभाषेत । ५८ । न म्लेच्छान्त्यजान्
। ५९ । अग्निदेवब्राह्मणसंनिधौ दक्षिणं पाणिमुद्धरेत्
। ६० । न परक्षेत्रे चरन्तीं गामाचक्षीत । ६१ । न पिबन्तं
53. कण्डूयेत V¹⁻³ C¹,² Ap. 55. अपकर्षयेत् । V¹⁻³ C¹,²v. 57
om. C¹,²v. 60. प्रदिक्षिणं C¹,².
42. करेण मृत्पिण्डमर्दनशीलो न स्यात् ।... 44... लोमानि
श्मश्र्वादीनि ।... 46. बालातपः प्रातरातपः । संगवातप इत्यन्ये । शरदा-
तप इत्यपरे ।... 49... शूद्रोऽत्र दास्यतिरिक्तः ।... 52. व्रतं प्राय-
श्चित्तम् ।... 56. स्वापेक्षया विद्यादिभिरधिकं शयानं न प्रबोधयेत् ।...
57. आत्मन्यनुरक्तं सद्भावभाषणादिभिर्न विरक्तं कुर्यात् ।... 60. अग्निः
श्रौतः स्मार्तश्च । देवो विष्ण्वादिप्रतिमा ।... कण्ठप्रावृतादुत्तरीयाद्वहिः
कुर्यात् ।... 61. परकीये यवादिक्षेत्रे निरुद्धं धान्यं भक्षयन्तीं परस्मै गां
नाचक्षीत ।... 62. परशब्दो ऽनुषज्यते । गोस्तन्यं पिबन्तं वत्सम् ...

॥ विष्णुस्मृतौ ७१ ॥ १५६
वत्सकम् । ६२ । नोद्धतान्प्रहर्षयेत् । ६३ । न शूद्रराज्ये
निवसेत् । ६४ । नाधार्मिकजनाकीर्णे । ६५ । न संव-
सेद्वैद्यहीने । ६६ । नोपसृष्टे । ६७ । न चिरं पर्वते
। ६८ । न वृथाचेष्टां कुर्यात् । ६९ । न नृत्यगीते । ७० ।
नास्फोटनम् । ७१ । नाश्लीलं कीर्तयेत् । ७२ । नानृतम्
। ७३ । नाप्रियम् । ७४ । न कं चिन्मर्मणि स्पृशेत् । ७५ ।
नात्मानमवजानीयाद्दीर्घमायुर्जिजीविषुः । ७६ । चिरं
संध्योपासनं कुर्यात् । ७७ । न सर्पशस्त्रैः क्रीडेत् । ७८ ।
अनिमित्ततः खानि न स्पृशेत् । ७९ । परस्य दण्डं नो-
द्यच्छेत् । ८० । शास्यं शासनार्थं ताडयेत् । ८१ । तं च
वेणुदलेन रज्ज्वा वा पृष्ठे । ८२ । देवब्राह्मणशास्त्रम-
हात्मनां परिवादं परिहरेत् । ८३ । धर्मविरुद्धौ चार्य-
71 om. v. नास्फोटनं कार्यम् । C¹.². See the C. 75. किं C¹.².
79. खानि खानि C¹.². 80. नोपयच्छेत् । V¹. See M. IV, 164.
82. तन्वा C¹.²; तर v; तं तु Ap.; तं शास्यमेव N.
63. उद्धतानून्मार्गवर्तिनस्तदनुकूलाचरणेन नोत्साहयेत् ॥ 67. उप-
सृष्टो व्याध्यभिभूतः ।... 69... वृथाटनादिर्वृथाचेष्टा ॥ 71. दक्षिणांसा-
रोपिते वामबाहौ दक्षिणपाणिना शब्दकरणमास्फोटनम् । न कार्यम् ।...
75. मर्माणि प्राणायतनानि...वक्ष्यमाणानि (XCVI, 89) । तत्र कं
चिदपि न स्पृशेन्नाभिहन्यात् । मर्म दुश्चरितं न प्रकाशयेदित्यन्ये ॥ 77.
दीर्घायुष्कामः... 78. सर्पो विषधरः ।... 80. परताडनार्थम्... 81.
शास्यं शासनार्हं शिष्यपुत्रादिकम् ।... 83... महात्मनो ऋषयः ।...

१६० ॥ विष्णुस्मृतौ ७१ ॥ ७२ ॥
कामौ । ८४ । लोकविद्विष्टं च धर्ममपि । ८५ । पर्वसु
शान्तिहोमं कुर्यात् । ८६ । न तृणमपि छिन्द्यात् । ८७ ।
अलंकृतश्च तिष्ठेत् । ८८ । एवमाचारसेवी स्यात् । ८९ ।
श्रुतिस्मृत्युदितं सम्यग्साधुभिश्च निषेवितम् ।
तमाचारं निषेवेत धर्मकामो जितेन्द्रियः ॥ ९० ॥
आचाराल्लभते चायुराचारादीप्सितां गतिम् ।
आचाराद्धनमक्षय्यमाचाराद्धन्त्यलक्षणम् ॥ ९१ ॥
सर्वलक्षणहीनोऽपि यः सदाचारवान्नरः ।
श्रद्दधानोऽनसूयश्च शतं वर्षाणि जीवति । ९२ ॥ ७१ ॥
दमयमेन तिष्ठेत् । १ । दमश्चेन्द्रियाणां प्रकीर्तितः
। २ । दान्तस्यायं लोकः परश्च । ३ । नादान्तस्य क्रिया
का चित्समृध्यति । ४ ।
दमः पवित्रं परमं मङ्गल्यं परमं दमः ।
दमेन सर्वमाप्नोति यत्किंचिन्मनसेच्छति ॥ ५ ॥
90. धर्चं V⁴ N. ; धर्मं V¹⁻³. See M. IV, 155.
85... लोकनिन्दितम्... 87. पर्वसु... 88. स्रक्चन्दनादिभि-
रलंकृतस्तिष्ठेत् ।... LXXII, 1. दमोऽन्तःकरणनियमः । यमो बा-
ह्येन्द्रियनियमः ।... 2. अन्तःकरणनियमेन चक्षुरादीन्द्रियाणामपि नियमः
प्रसिद्ध एव ॥ 4. ऐहिकी पारलौकिकी वा क्रिया ।...

॥ विष्णुस्मृतौ ७२ ॥ ७३ ॥ १६१
दशार्धयुक्तेन रथेन यातो
मनोवशेनार्यपथानुवर्तिना ।
तं चेद्रथं नापहरन्ति वाजिन-
स्तथागतं नावजयन्ति शत्रवः ॥ ६ ॥
आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं
समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् ।
तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे
स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥ ७ ॥ ७२ ॥
—•—
अथ श्राद्धेत्सुः पूर्वेद्युर्ब्राह्मणानामन्त्रयेत् । १ । द्वितीये
ऽह्नि शुक्लपक्षस्य पूर्वाह्णे कृष्णपक्षस्यापराह्णे विप्रान्सु-
स्नातान्स्वाचान्तान्यथाभूयो विद्याक्रमेण कुशोत्तरेष्वास-
नेषूपवेशयेत् । २ । द्वौ दैवे प्राङ्मुखौ त्रींश्च पित्र्य उद-
LXXII, 6. याति C¹·²; याते v. LXXIII, 3. पित्र्ये V⁴ C¹·².
[L16

१६२ ॥ विष्णुस्मृतौ ७३ ॥
ङ्मुखान् । ३ । एकैकमुभयत्र वेति । ४ । आमश्राद्धेषु
काम्येषु च प्रथमपञ्चकेनाग्निं हुत्वा । ५ । पशुश्राद्धेषु
मध्यमपञ्चकेन । ६ । अमावास्यास्तूत्तमपञ्चकेन । ७ ।
आग्रहायण्या ऊर्ध्वं कृष्णाष्टकासु च क्रमेणैव प्रथमम-
ध्यमोत्तमपञ्चकैः । ८ । अन्वष्टकासु च । ९ । ततो
ब्राह्मणानुज्ञातः पितॄनावाहयेत् । १० । अपयन्त्वसुरा
इति द्वाभ्यां तिलैर्यातुधानानां विसर्जनं कृत्वा । ११ ।
एत पितरः सर्वांस्तानग्न आ मे यन्त्वेतद्वः पितर इत्या-
वाहनं कृत्वा कुशतिलमिश्रेण गन्धोदकेन यास्तिष्ठन्त्य-
मृता वागिति यन्मे मातेति च पाद्यं निर्वर्त्य निवेद्यार्घ्यं
कृत्वा निवेद्य च कुशतिलवस्त्रपुष्पालंकारधूपदीपैर्यथा-

LXXIII, 11. अपयान्त्वसुरा इति श्राद्धविघ्नकर्तॄन्यातुधानानपसार्य
तिलैर् V¹⁻³ C¹,². See the C., from which the second
clause has crept in.

5. कृणुष्व पाजेति (to read इयमेवेति. See Kâṭhaka
   XXXIX, 10, and Kâṭh. Gṛihyas.) राक्षोघ्नं पञ्चदशर्चं सूक्तं
   काठके प्रसिद्धम्। तस्याद्येन पञ्चकेन... वैश्वदैविकपूजानन्तरं पित्रावाह-
   नात्पूर्वमेवाग्निहोमः कार्यः।... 10. काठकीयश्राद्धप्रयोगमाह । ततो होमा-
   नन्तरं वक्ष्यमाणरीत्या यातुधानानपसार्य ब्राह्मणान्पितॄनावाहयिष्य इत्यनुज्ञा-
   प्यावाहयेति तैरनुज्ञातः पितॄनावाहयेत् ।... 11. उक्तहोमसमाप्त्यनन्त-
   रमपयन्त्विति मन्त्रद्वयेन तिलैः श्राद्धविघ्नकर्तॄन्यातुधानानपसार्यावाहयेत्।
   मन्त्रावाहनादिक्रममाह ॥