उपवनविनोद (आचार्य शार्ङ्गधर - वृक्षायुर्वेद, भू-जल संधान एवं उद्यान-विज्ञान सटीक)

100 UPAVANA VINODA
कर्बूरकोऽहिः पुरुषे कृष्णा मृत्पुटभिदपि च पाषाणः ।
श्वेता मृत् पश्चिमतः शिरा ततश्चोत्तरा भवति ॥ ४२
अश्मन्तकस्य वामे बदरी वा दृश्यतेऽहिनिलयो वा ।
षड्भिरुदक् तस्य करैः सार्द्धे पुरुषत्रये तोयम् ॥ ४३
कूर्मः प्रथमे पुरुषे पाषाणो धूसरः ससिकता मृत् ।
आदौ शिरा च याम्या पूर्व्वोत्तरतो द्वितीया च ॥ ४४
वामेन हरिद्रुतरोर्व्वल्मीकश्चेत्ततो जलं पूर्व्वे ।
हस्तत्रितये पुरुषैः सत्र्यंशै पश्चिभिर्भवति ॥ ४५
नीलो भुजगः पुरुषे मृत् पीता मरकतोपमश्चाश्मा ।
कृष्णा भूः प्रथमं वारुणी शिरा दक्षिणेनान्या ॥ ४६
जलपरिहीने देशे दृश्यन्तेऽनूपजानि चिह्नानि ।
वीरनदूर्व्वा मृद्वक्षा यत्र तस्मिन् जलं पुरुषे ॥ ४७
भार्गी त्रिवृता दन्ती शुकरपदी च लक्ष्मणा चैव ।
नबमालिका च हस्तद्वयेऽम्बु याम्ये त्रिभिः पुरुषैः ॥ ४८
स्निग्धाः प्रलम्बशाखा वामनविटपद्रुमाः समीपजलाः ।
सुषिरा जर्जरपत्रा रुक्षाश्च जलेन सन्त्यक्ताः ॥ ४६
तिलकाम्रातकवरुणकभल्लातकविल्वतिन्दुकाइङ्गोलाः ।
पिण्डारशिरीषाञ्जनपरूषका बन्धुलोऽतिबला ॥ ५०
एते यदि सुस्निग्धा वल्मीकैः परिवृतास्ततस्तोयम् ।
हस्तैस्त्रिभिरुत्तरतश्चतुर्भिर्दर्धेण च नरस्य ॥ ५१
अतृणे सतृणा यस्मिन् सतृणे तृणवर्जिता मही यत्र ।
तस्मिन् शिरा प्रदिष्टा वक्तव्यं वा धनं तस्मिन् ॥ ५२
कण्टककण्टकानां व्यत्यासेऽसेऽम्भत्रिभिः करैः पश्चात् ।
खात्वा पुरुषत्रितयं त्रिभागयुक्तं धनं वा स्यात् ॥ ५३
नदति मही गम्भीरं यस्मिंश्ररगाहता जलं तस्मिन ।
सार्द्धैस्त्रिभिर्मनुष्यैः कौवेरी तत्र च शिरा स्यात् ॥ ५४
वृत्तस्यैका शाखा यदि विनता भवति पाण्डुरां वा स्यात् ।'
विज्ञातव्यं शाखातले जलं त्रिपुरुषं खात्वा ॥ ५५
फलकुसुमविकारो यस्य तस्य पूर्व्वे शिरा त्रिभिर्हस्तैः ।
भवति पुरुषैश्चतुर्भिः पाषाणोऽधःक्षितिः पीता ॥ ५६

SCIENCE OF ARBORI-HORTICULTURE IN ANCIENT INDIA 101
यदि कष्टकारिका कण्टकैर्विना दृश्यते सितैः कुसुमैः ।
तस्यास्तलेऽम्बु वाच्यं त्रिभिनरैरर्द्ध पुरुषे च ॥ ५७
खज्जूर्री द्विशिरस्का यत्र भवेज्ज्वलविवर्ज्जिते देशे ।
तस्याः पश्चिमभागे निर्द्देश्यं त्रिपुरुषे वारि ॥ ५८¹
यदि भवति कर्णिकारः सितकुसुमः स्यात् पलाशवृक्षो वा ।
सव्येन तत्र हस्तद्वयेऽम्बु पुरुषत्रये भवति ॥ ५६
उष्मा यस्यां धात्र्यां धूमो वा तत्र वारि नरयुग्मे ।
निर्द्दष्टव्या च शिरा महता तोयप्रवाहेण ॥ ६०
यस्मिन् क्षेत्रोद्देशे जातं शस्यं विनाशमुपयाति ।
स्निग्धमतिपाण्डुरं वा महाशिरा नरयुग्मे तत्र ॥६१
मरुदेशे भवति शिरा यथा तथातःपरं प्रवक्ष्यामि ।
ग्रीवा करभाणामिव भूतलसंस्थाः शिरा यान्ति ॥ ६२
पूर्व्वोत्तरेण पीलोर्यदि वल्मीको जलं भवति पश्चात् ।
उत्तरगमना च शिरा विज्ञेया पञ्चभिः पुरुषैः ॥ ६३
चिह्नं दर्दुर आदौ मृतकपिलातःपरं भवेद्धरिता ।
भवति च पुरुषेऽधोऽश्मा तस्य तले बारि निर्द्देश्यम् ॥ ६४²
पीलोरेव प्राच्यां वल्मीकोऽतोऽर्धपञ्चमैर्हस्तैः ।
दिशि याम्यायां तोयं वक्तव्यं सप्तभिः पुरुषैः ॥ ६५
प्रथमे पुरुषे भुजगः सितासितो हस्तमात्रमूर्त्तिश्च ।
दक्षिणतो बहति शिरा सक्षारं भूरिपानीयम् ॥ ६६
उत्तरतश्च करीराद्दहिनिलये दक्षिणे जलं स्वादु ।
दशभिः पुरुषैर्ज्ञेयं पुरुषे पीतोऽत्र मण्डूकः ॥ ६७³
1 तथा च सारस्वतः—खर्जूरी द्विशिरस्का स्यान्निर्जले चेत् करङ्कये ।
निर्द्देश्यं पश्चिमे वारि खात्वाऽधः पुरुषत्रयम् ॥
2 तथा च सारस्वतः—ऐशान्यां पीलुवृक्षस्य वल्मीकश्चे जलं वदेत् ।
चतुर्भिः सरलैर्हस्तैः पश्चिमे नर पञ्चमे ॥
प्रथमे पुरुषे भेकः कपिला हरिता च मृत् ।
पाषाणस्य तले सौम्यां शिरां बहुजलां वदेत् ॥
3 " " " उदक्करीराद्वल्मीको दृश्यते चेज्जल' वदेत् ।

102 UPAVANA VINODA
रोहीतकस्य पश्चादहिवासश्चेत्रिभिः करैर्यम्ये ।
द्वादशपुरुषान् खात्वा सक्षारा पश्चिमेन शिरा ॥ ६८
इन्द्रतरोर्वल्मीकः प्राग्दृष्यः पश्चिमे शिरा हस्ते ।
खात्वा चतुर्द्दशनरान कपिला गोधा नरे प्रथमे ॥ ६६
यदि वा सुवर्णानाम्नस्तरोर्भवेद्वामतो भुजङ्गगृहम् ।
हस्तद्वये तु याम्ये पञ्चदशनरावसानेऽम्बु ॥ ७०
क्षारं पयोऽत्र नकुलोऽर्द्धमानवे ताम्रसन्निभश्चाश्मा ।
रक्ता च भवति वसुधा वहति शिरा दक्षिणा तत्र ॥ ७१
बदरीरोहितवृक्षौ संसृक्तौ चेद्विनापि वल्मीकम् ।
हस्तत्रयेऽम्बु पश्चात् षोडशभिर्मानवैर्भवति ॥ ७२
सुरसं जलमादौ दक्षिणा शिरा वहति चोत्तरेणान्या ।
पिष्टनिभः पाषाणो मृच्छ्वेता वृश्चिकोऽर्द्धनरे ॥ ७३
सकरीरा चेद्बदरी त्रिभिः करैः पश्चिमेन तत्राम्भः ।
अष्टादशभिः पुरुषैरीशानो बहुजला च शिरा ॥ ७४]
पीलुसमेता बदरी हस्तत्रयसम्मिते दिशि प्राच्याम् ।
विंशत्या पुरुषाणामशोष्यमम्भोऽत्र सक्षारम् ॥ ७५
ककुभकरीरावेकत्र संयुतौ यत्र ककुभबिल्वौ वा ।
हस्तद्वयेऽम्बु पश्चान्न्ररैर्भवेत् पञ्चविंशत्या ॥ ७६
वल्मीकमूर्द्धनि यदा दूर्व्वा च कुशाश्च पाण्डुराः सन्ति ।
कूपो मध्ये देयो जलमत्र नरैरेकविंशत्या ॥ ७७
भूमीः कदम्बकयुता वल्मीके यत्र दृश्यते दूर्व्वा ।
हस्तत्रयेण याम्ये नरैर्जलं पञ्चविंशत्या ॥ ७८
वल्मीकत्रयमध्ये रोहितकपादपो यदा भवति ।
नानावृद्धैः सहितस्त्रिभिर्ज्जलं तत्र वक्तव्यम् ॥ ७६
हस्तचतुष्के मध्यात् षोडशभिश्चाङ्गुलैरुदग्द्वारि ।
चत्वारिंशत् पुरुषान् खात्वाम्भातः शिरा भवति ॥ ८०
चतुर्भिर्दक्षिणैर्हस्तैः सार्धैर्दशनरादतः ।
नरे भेकः पीतवर्णों दृश्यते चिह्नमेव हि ॥

SCIENCE OF ARBORI-HORTICULTURE IN ANCIENT INDIA 103
ग्रन्थिप्रचुरा यस्मिंश्छमी भवेदुत्तरेण वल्मीकः ।
पश्चात् पञ्चकरान्ते शतार्द्धसं ज्ञैद्यैः सलिलम् ॥ ८१
एकस्थाः पञ्च यदा वल्मीका मध्यमो भवेच्छ्वेतः ।
तस्मिन् शिरा प्रदिष्टा नरषष्ट्या पञ्चवर्ज्जितया ॥ ८२
सपलाशा यत्र शमी पश्चिमभागेऽम्बु मानवैः षष्ठ्या ।
अर्द्धनरेऽहिः प्रथमं सवालुका पीतमृत् परतः ॥ ८३¹
वल्मीकेन परिवृतः श्वेतो रोहीतकौ भवेद् यस्मिन् ।
पूर्वेन हस्तमात्रे सप्तत्या मानवैरम्बु ॥ ८४
श्वेता कण्टकबहुला यत्र शमी दक्षिणेन तत्र पयः ।
नरपञ्चकसंयुतया सप्तत्याहिर्नराद्धे च ॥ ८५²
मरुदेशे यच्चिह्नं न जाङ्गले तैर्जलं विनिद्दिश्यम् ।
जम्बूवेतस पूर्वे ये पुरुषास्ते मरौ द्विगुणाः ॥ ८६
जम्बूस्त्रिवृता मूर्खा शिशुमारौ सारिवा शिवा श्यामा ।
वीरुधयो वाराही ज्योतिष्मती च गरुड़वेगा ॥ ८७
शूकरिकामार्षपर्णी व्याघ्रपदाश्चेति यद्यहेर्निलये ।
वल्मीकादुत्तरतस्त्रिभिः करैस्त्रिपुरुषे तोयम् ॥ ८८
एतदानूपे वाच्यं जाङ्गलभूमौ तु पञ्चभि पुरुषैः ।
एतैरैव निमित्तैर्मरुदेशे सप्तभिः कथयेत् ॥ ८६
एकनिभा यत्र मही तृणतरुवल्मीकगुल्मपरिहीना ।
तस्यां यत्र विकारो मवति धरित्र्यां जलं तत्र ॥ ६०
यत्र स्निग्धा निम्ना सवालुका सानुनादिनी वा स्यात् ।
तत्रार्द्धपञ्चमैर्वारि मानवैः पञ्चभिर्यदि वा ॥ ६१
1 तथा च सारस्वतः—शमी पलाशसंयुक्ता यत्र स्यात् तत्र पश्चिमे ।
पञ्चहस्ताज्जलं वाच्यं षष्ट्याच पुरुषैरधः ॥
अधार्धपुरुषे सर्पः पीता मृत् स्यात् सवालुका ।
तदधोऽम्भो विनिर्देश्यं दीर्घकालं प्रवाहितम् ॥
2 ,, ,, ,, —श्वे तातिकण्टका यत्र शमी स्यात् तत्र दक्षिणे ।
हस्तेन पञ्चसप्तत्या नराणां निर्दिशेज्जलम् ॥
खातेऽर्धपुरुषे सर्पो दृश्यतेऽञ्जनसप्रभः ।
सुरसं च जलं ज्ञेयं चिरकालप्रवाहितम् ॥

104 UPAVANA VINODA
स्निग्धतरूणां याम्ये नरैश्चतुर्भिर्जलं प्रभूतञ्च ।
तरुगहनेऽपि हि विकृतो यस्तस्मात्तद्वदेव वदेत् ॥ ९२
नमते यत्र धरित्री सार्द्धे पुरुषेऽम्बु जाङ्गलानूपे ।
कीटा वा यत्र विनालयेन बहवोऽम्बु तत्रापि ॥ ९३
उष्णा शीता च मही शीतोष्णाम्भस्त्रिभिर्नरैः सार्द्धैः ।
इन्द्रधनुर्मत्स्यो वा वल्मीको वा चतुर्हस्तात् ॥ ९४
वल्मीकानां पङ्क्त्यां यद्येकोऽभ्युच्छ्रितः शिरा तदधः ।
शुष्यति न रोहते वा शस्यं यस्याञ्च तन्नाम्भः ॥ ९५¹
न्यग्रोधपलाशोदुम्बरैः समेतैस्त्रिभिर्जलं तदधः ।
वटपिप्पलसमवाये तद्वद्वाच्यं शिरा चोदक् ॥ ९६²
आग्नेये यदि कोणे ग्रामस्य पुरस्य वा भवति कूपः ।
नित्यं स करोति भयं दाहञ्च समानुषं प्रायः ॥ ९७
नैर्ऋतकोणे बालक्षयं वनिताभयञ्च वायव्ये ।
दिक्त्रयमेतत्त्यक्त्वा शेषासु शुभावहाः कूपाः ॥ ९८
सारस्वतेन मुनिना दकार्गलं यत्कृतं तदवलोक्य ।
आर्याभिः कृतमेतद्वृत्तैरपि मानवं वक्ष्ये ॥ ९९
· स्निग्धाः यतः पादपगुल्मवल्ल्यो
निश्छिद्रपत्राश्च ततः शिरास्ति ।
पद्मत्तु रोशीरकुलाः सगुण्ड्राः
काशाः कुशा वा नलिकानलो वा ॥ १००

SCIENCE OF ARBORI-HORTICULTURE IN ANCIENT INDIA 105
विभीतको वा मदयन्तिका वा
यत्रास्ति तस्मिन् पुरुषत्रयेऽम्भः ।
स्यात् पर्व्वतस्योपरि पर्व्वतोऽन्य-
स्तत्रापि मूले पुरुषत्रयेऽम्भः ॥ १०२¹
या मौञ्जकैः काशकुशैश्च युक्ता
नीला च मृद् यत्र सशर्करा च ।
तस्यां प्रभूतं सुरसञ्च तोयं
कृष्णाथवा यत्र च रक्तमृद्वा ॥ १०३
सशर्करा ताम्रमही कषायं
क्षारं धरित्री कपिला करोति ।
अपाण्डुरायां लवणं प्रदिष्टं
मिष्टं पयो नीलवसुन्धरायाम् ॥ १०४
शाकाश्वकर्णार्जुनबिल्वसर्जाः
श्रीपर्ण्यरिष्टाधवशिंशपाश्च ।
छिद्रैश्च पर्णैर्द्रुमगुल्मवल्ल्यो
रूक्षाश्च दूरेऽम्बु निवेदयन्ति ॥ १०५
सूर्याग्निभस्मोष्ट्रखरानुवर्णा
या निर्ज्जला सा वसुधा प्रदिष्टा ।
रक्ताङ्कुराः क्षीरयुता करीरा
रक्ता धरा चेज्जलमश्मनोऽधः ॥ १०६
1 तथा च मनुः—गुञ्जापादपवल्ल्यः स्युः पर्व्वताखण्डितैर्युताः ।
तदधो विद्यते वारि खाते तु पुरुषत्रये ॥
पद्माक्षोशीरकुला गुण्ड्रा काशः कूशोऽथवा ।
नलिकानलखर्जूरजम्बूवेतसकार्जुनाः ॥
यव सार्द्रं मवङ्गाश्च क्षीरयुक्ताः फलान्विताः ।
कूब्जकनागनीपाश्च शतपत्रविभीतकाः ॥
सिन्धु वारा नक्तमालाः सुगन्धा मदयन्तिकाः ।
यत्रैते सुस्रुतं जलं खातेऽम्भः पुरुषत्रये ॥
14

106 UPAVANA VINODA
वैदूर्य्यमुद्गाम्बुदमेचकाभा
पाकोन्मुखोदुम्बरसन्निभा वा ।
भृङ्गाञ्जनाभा कपिलाथवा या
ज्ञेया शिला भूरिसमीपतोया ॥ १०७
पारावतक्षौद्रघृतोपमा या
क्षौमस्य वस्त्रस्य च तुल्यवर्णा ।
या सोमवल्लयाश्च समानरूपा
साप्यशु तोयं कुरुतेऽक्षयञ्च ॥ १०८
ताम्रैः समेता पृषतैर्विचित्रै-
रापाण्डुभस्मोष्ट्रखरानुरूपा ।
भृङ्गोपमाङ्गुष्ठिकपुष्पिका वा
सूर्याग्निवर्णा च शिला वितोया ॥ १०६
चन्द्रातपस्फटिकमौक्तिकहेमरूपा
याश्चेन्द्रनीलमणिहिङ्गुलुकाञ्जनाभाः ।
सूर्य्योदयांशुहरितालनिभाश्च याः स्यु-
स्ताः शोभना मुनिवचोऽत्र च वृत्तमेतत् ॥ ११०
एता ह्यभेद्याश्च शिला शिवाश्च
यक्षैश्च नागैश्च सदाभिजुष्टाः ।
येषाञ्च राष्ट्रेषु भवन्ति राज्ञां
तेषामवृष्टिर्न भवेत् कदाचित् ॥१११
भेदं यदा नैति शिला तदानीं
पलाशकाष्ठैः सह तिन्दुकानाम् ।
प्रज्वालयित्वानलमग्निवर्णा
सुधाम्बुसिक्ता प्रविदारमेति ॥११२
तोयं शृतं मोक्षकभस्मना वा
यत् सप्तकृत्वः परिषेचनं तत् ।
कार्य्यं शरक्षारयुतं शिलायाः
प्रस्फोटनं वह्निवितापितायाः ॥११३
गिरेरुपरि यवाख्यः पर्वतः स्यात् ततो जलम् ।
तस्यैव मूले पुरुषैस्त्रिभिरम्भो विनिर्दिशेत् ॥

SCIENCE OF ARBORI-HORTICULTURE IN ANCIENT INDIA 107
तक्रकाञ्जिकसुराः सकुलत्था
योजितानि बदराणि च तस्मिन् ।
सप्तरात्रमुषितान्यभितप्तां
दारयन्ति हि शिलां परिषेकैः ॥११४
नैम्बं पत्रं त्वक् च नालं तिलानां
सापामागं तिन्दुकं स्याद् गुडूची ।
गोमूत्रेण स्रावितः क्षार एषां
षट्कृत्वोऽतस्तापितो भिद्यतेऽश्मा ॥११५
आर्क पयो हुडुविषाणमषीसमेतं
पारावताङ्गुशकृता च युतं प्रलेपः ।
टङ्कस्य तैलमथितस्य ततोऽस्य पानं
पश्चाच्छितस्य शिलासु भवेद्विघातः ॥११६
क्षारे कदल्या मथितेन युक्ते
दिनोषिते पायितमायसं यत् ।
सम्यक् शितं चाश्मनि च एति भङ्गं
न चान्यलोहेष्वपि तस्य कौण्ठ्यम् ॥११७
पाली प्रागपरायताम्बु सुचिरं धत्ते न याम्योत्तरा
कल्लोलैरवदारमेति मरुता सा प्रायशः प्रेरितैः ।
तां चेदिच्छति सारदार्घभिरपां सम्पातमावारयेत्-
पाषाणादिभिरेव वा प्रतिचयं क्षुण्णां द्विपाश्वादिभिः ॥११८
ककुभवटाम्रप्लक्षकदम्बैः
सनिचुलजम्बूवेतसनीपैः ।
कुरुबकतालाशोकमधुकैर्व्व-
कुलविमिश्रैश्चावृततीराम् ॥११९
द्वारञ्च नैर्वाहिकमेकदेशे
कार्य्यं शिलासञ्चितवारिमार्गम् ।
कोशस्थितं निर्व्विवरं कपाटं
कृत्वा ततः पांशुभिरावपेत्तम् ॥१२०
अञ्जनमुस्तोशीरैः सराजकोशकामलकचूर्णैः ।
कतकफलसमायुक्तैर्योगः कूपे प्रदातव्यम् ॥१२१

108 UPAVANA VINODA

कलुषं कटुकं लवणं विरसं
सलिलं यदि वा शुभगन्धि भवेत् ।
तदनेन भवत्यमलं सुरसं
सुसुगन्धिगुणैरपरैश्च युतम् ॥१२२
हस्तो मघानुराधापुष्यधनिष्टोत्तराणि रोहिण्यः ।
शतभिषगित्यारम्भे कूपानां शस्यते भगणः ॥१२३
कृत्वा वरुणस्य बलिं वटवेतसकीलकं शिरास्थाने ।
कुसुमैर्गन्धैर्धूपैः सम्पूज्य निधापयेत् प्रथमम् ॥१२४
मेघोद्भवं प्रथममेव मया प्रदिष्टं
ज्येष्ठामतीत्य वलदेवमतादिदृष्ट्या ।
भौमं दकार्गलमिदं कथितं
द्वितीयं सम्यग्वराहमिहिरेण मुनिप्रसादात् ॥

बृहत्संहिता ।¹
अथ कुसुमलताध्यायः ।

फलकुसुमसम्प्रवृद्धिं वनस्पतीनां विलोक्य विज्ञेयम् ।
सुलभत्वं द्रव्याणां निष्पत्तिश्चापि शस्यानाम् ॥१
शालेन कलमशाली रक्ताशोकेन रक्तशालिश्च ।
पाण्डूकः क्षीरिकया नीलाशोकेन सूकरकः ॥२
न्यग्रोधेन तु यवकस्तिन्दुकवृद्ध्या च षष्टिकौ भवति ।
अश्वत्थेन ज्ञेया निष्पत्तिः सर्वशस्यानाम् ॥३
जम्बूभिस्तिलमाषाः शिरीषवृद्ध्या च कङ्गुनिष्पत्तिः ।
गोधूमाश्च मधुकैर्यववृद्धिः सप्तपर्णेन ॥४
अतिमुक्तककुन्दाभ्यां कर्पासं सर्षपान् वदेदशनैः ।
बदरीभिश्च कुलत्थांश्चिरविल्वेनादिशेन्मुद्गान् ॥५
अतसीवेतसपुष्पैः पलाशकुसुमैश्च कोद्रवा ज्ञेयाः ।
तिलकेन शङ्खमौक्तिकरजतान्यथ चेङ्गुदेन शणः ॥६

1 एकोनविंशोध्यायः ।

SCIENCE OF ARBORI-HORTICULTURE IN ANCIENT INDIA 109
करिणश्च हस्तिकर्णैरादेश्या वाजिनोऽश्वकर्णेन ।
गावश्च पाटलाभिः कदलीभिरजाविकं भवति ॥७
चम्पककुसुमैः कनकं विद्रुमसम्पच्च बन्धुजीवेन ।
कुरुवकवृद्ध्या वस्त्रं वैदूर्यं नन्दिकावर्त्तैः ॥८
विन्द्याच्च सिन्दुवारेण मौक्तिकं कुङ्कुमं कुसुम्भेन ।
रक्तोत्पलेन राजा मन्त्री नीलोत्पलेनोक्तः ॥६
श्रेष्ठी सुवर्णपुष्पैः पद्म विंप्राः पुरोहिताः कुमुदैः ।
सौगन्धिकेन बलपतिर्केण हिरण्यपरिवृद्धिः ॥१०
आम्रैः क्षेमं भल्लातकैर्भयं पीलुभिस्तथारोग्यम् ।
खदिरशमीभ्यां दुर्भिक्षमर्जुनैः शोभना वृष्टिः ॥११
पिचुमर्द्दे नागकुसुमैः सुभिक्षमथ मारुतः कपित्थेन ।
निचुलैनावृष्टिभयं व्याधिभयं भवति कुटजेन ॥१२
दूर्वाकुशकुसुमाभ्यामित्तुर्वृद्धिश्च कोविद्वारेण ।
श्यामालताभिवृद्ध्या वन्ध्या वन्धक्यो वृद्धिमायान्ति ॥१३
यस्मिन्देशे स्निग्वनिच्छिद्रपत्राः संदृश्यन्ते वल्लुगुल्मलताश्च ।
तस्मिन् वृष्टिः शोभना सम्प्रदिष्टा रूक्षैश्छिद्रैरल्पमम्भः प्रदिष्टम् ॥१४¹
बृहत्संहिता ।²
अथवृक्षायुर्वेदः ॥
प्रान्तच्छायाविनिर्मुक्ता न मनोज्ञा जलाशयाः ।
यस्मादतो जलप्रान्तेष्वारामान् विनिवेशयेत् ॥ १
मृद्वी भूः सर्व्ववृक्षाणां हिता तस्यां तिलान् वपेत् ।
पुष्पितांस्तांश्च गृह्णीयात् कर्म्मैतत् प्रथमं भुवि ॥ २³
1 तथा च पराशरः—'अच्छिद्रपत्राः सुस्निग्धाः फलपुष्पसमन्विताः ।
निर्द्दिशन्ति शुभं वृक्षा विपरीतं विगर्हिताः ॥
2 पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ।
3 तथा च काश्यपः—दूर्वावीरण संयुक्ताः सानूपा सद्मृत्तिकाः ।
तत्र वाप्य शुभा वृक्षाः सुगन्धिफलशाखिनः ॥

110 UPAVANA VINODA
अरिष्टाशोकपुन्नागशिरीषाः सप्रियङ्गवः ।
मङ्गल्याः पूर्व्वमारामे रोपणीया गृहेषु वा ॥ ३¹
पनसाशोककदलीजम्बूलकुचदाडिमाः ।
द्राक्षापालीवताश्चैव बीजपूरातिमुक्तकाः ॥ ४
एते द्रुमाः काण्डरोप्या गोमयेन प्रलेपिताः ।
मूलच्छेदेऽथवा स्कन्धे रोपणीयाः प्रयत्नतः ॥ ५²
अजातशाखांश्छिशिरे जातशाखान् हिमागमे ।
वर्षागमे च सुस्कन्धान् यथादिक् प्रतिरोपयेत् ॥ ६³
घृतोशीरतिलक्षौद्रविडङ्गक्षीरगोमयैः ।
आमूलस्कन्धलिप्तानां संक्रामणविरोपणम् ॥ ७⁴
शुचिर्भूत्वा तरोः पूजां कृत्वा स्नानानूलेपनैः ।
रोपयेद्रोपितश्चैव पत्रैस्तैरेव जायते ॥ ८⁵
सायं प्रातश्च घर्म्मतौ शीतकाले दिनान्तरे ।
वर्षासु च भुवः शोषे सेक्तव्या रोपिता द्रुमाः ॥ ६⁶
1 तथा च काश्यपः अशोकमध्यकारिष्ट पुन्नागाश्च प्रियङ्गवः ।
शिरीषोदुम्बराः श्रेष्ठाः पारिजातकमेव च ॥
एते वृक्षा शुभा ज्ञेयाः प्रथमं तांश्च रोपयेत् ।
देवालये तथोद्याने गृहेषूपवनेषु च ॥
2 ,, ,, ,, —द्राक्षातिमुक्तको जम्बूबीजपूरकदाडिमा ।
कदलीवङ्गुलाद्योकाः काण्डरीप्याश्च वापयेत् ॥
अन्येऽपि शाखिनो ये च पुष्पिताः फलितास्तथा ।
गोमयेन प्रलिप्ताश्च रोपणीया विबुद्धये ॥
3 ,, ,, ,, —अजातशाखा ये वृक्षाः शिशिरे तांश्च रोपयेत् ।
जातशाखाश्च हेमन्ते रोपणीया विधानतः ।
सुस्कन्धाः शाखिनो ये तान् प्रावृटकाले तु रोपयेत् ॥
4 ,, ,, ,, —घृतं क्षीरं तथा क्षौद्रमुशीरतिल गोमयैः ।
विडङ्गलेपनं मूलात् संक्रामणविरोपनम् ॥
5 तथा च अग्निपुराणे—सम्पूज्य वरुणं विष्णुं पर्जन्यं तत् समारभे त् । ६ । chap. 282.
6 ,, ,, —सायं प्रातस्तु घर्म्मतौ शीतकाले दिनान्तरे ।
वर्षांराचौ भुवः शोषे सेक्तव्या रोपिता द्रुमाः ॥ ७-८

SCIENCE OF ARBORI-HORTICULTURE IN ANCIENT INDIA 111
जम्बूवेतसवानीरकदम्बोदुम्बराऽर्जुनाः ।
बीजपूरकमृद्धीकालकुचाश्च सदाड़िमाः ॥ १०
बकुलो नक्तमालश्च तिलकः पनसतथा ।
तिमिराम्रातकञ्चैव षोडशानूपजाः स्मृताः ॥ ११
उत्तम' विंशतिर्हस्ता मध्यम' षोडशान्तरम् ।
स्थानात् स्थानान्तर' कार्य्यं वृक्षाणां द्वादशावरम् ॥ १२ ¹
अभ्याशजातास्तरवः संस्पृशन्तः परस्परम् ।
मिश्रैर्मूलैश्च न फलं सम्यग् यच्छन्ति पीडिताः ॥ १३
शीतवातातपै रोगो जायते पाण्डुपत्रता ।
अवृद्धिश्च प्रवालानां शाखाशोषो रसस्रुतिः ॥ १४
चिकित्सितमथैतेषां शस्त्रेणादौ विशोधनम् ।
विडङ्गघृतपङ्काक्तान् सेचयेत् क्षीरवारिणा ॥ १५²
फलनाशो कुलत्थैश्च माषैर्मुद्गै स्तिलैर्यवैः ।
शृतशीतपयःसेकः फलपुष्पाभिवृद्धये ॥ १६³
अविकाऽजशकृच्चूर्णस्याढके द्वे तिलाढ़कम् ।
सक्तुप्रस्थो जलद्रोणो गोमांसन्तुलयासह ॥ १७
1 तथा च काश्यपः—अन्तर' विंशतिर्हस्ता वृक्षाणामुत्तमं स्मृतम् ।
मध्यमं षोड़श ज्ञेयमधमं द्वादश स्मृतम् ॥
,, ,, अग्निपुराणे—उत्तमं विंशतिर्हस्ता मध्यमं षोडशान्तरम् ।
स्थानात् स्थानान्तर' कार्य्यं वृक्षाणां द्वादशान्तरम् ॥ ८-९
2 तथा च काश्यपः—शाखाविटपपत्रैश्च छायया पिहिताश्च ये ।
येऽपि पर्णफलैर्हीना रूक्षाः पत्रैश्च पाण्डुरैः ॥
शीतोष्णवर्षवाताद्यैर्मूलैरन्योऽन्यमिश्रितैरपि ।
शाखिनां तु भवेद्रोगो द्विपानां लेखनेन च ॥
चिकित्सित्तेषु कर्त्तव्या ये च भूयः पुनर्नवाः ।
शोधयेत् प्रथमं शस्त्रैः प्रलेपं दापयेत्ततः ॥
कर्दमेन विड़ङ्गैश्च घृतमिश्रैश्च लेपयेत् ।
क्षीरतोयेन सेकः स्याद्रोघ्नं सर्वशाखिनाम् ॥
तथा च अग्निपुराणे—विफलाः स्युर्घना वृक्षाः शस्त्रेणादौ हि शोधनम् ।
विडङ्गघृतपङ्काक्तान् सेचयेत्क्षीरवारिणा ॥ ९-१०
3 ,, ,, ,, फलनाशे कुलत्थैश्च माषैर्मुद्गै र्यवैस्तिलैः ।
घृतशीतपयःसेक फलपुष्पाय सर्व्वदा ॥ १०-११

19 is printed as 16 or 19? Look at the glyph:
It is: १ and then ६ or ९?
In Devanagari: ६ is 6, ९ is 9.
Here it is: "१६"! It actually looks like '१६' (a typographical error for 19, or is it 19 printed with an inverted 9 which looks like 6?).
Wait, let's look at the digit:
Line 3: १८ (18)
Line 7: १६ (it is shaped like a 6: ६!).
Line 9: २० (20)
So 19 is misprinted as १६! We should transcribe it exactly as printed: १६ (or note it, but the user asked for pure clean text line by line).

Line :
"मत्स्यशूकरवसाससमन्वितं' रोपितञ्च परिकर्म्मितावगौ ।"
Wait, look at "मत्स्यशूकरवसाससमन्वितं":
Wait, is there an extra 'स'?
Let's look really closely at:
"मत्स्यशूकरवसाससमन्वितं"
Letter 1: म
Letter 2: त्स्य
Letter 3: शू
Letter 4: क
Letter 5: र
Letter 6: व
Letter 7: सा
Letter 8: स
Letter 9: म
Letter 10: न्वि

SCIENCE OF ARBORI-HORTICULTURE IN ANCIENT INDIA 113
हस्तायतं तद्द्विगुणं गभीरं
खात्वा वटं प्रोक्तजलावपूर्णम् ।
शुष्कं प्रदग्धं मधुसर्पिषा तत्
प्रलेपयेद्भस्मसमन्वितेन ॥२४
चूर्णीकृतैर्माषितलैर्यवैश्च
प्रपूरयेन्मृत्तिकयान्तरस्थैः ।
मत्स्यामिषाम्भः सहितश्च हन्याद्
यावद् घनत्वं समुपागतं तत् ॥२५
उप्तञ्च बीजं चतुरङ्गुलाधो
मत्स्याम्भसा मांसजलैश्च सिक्तम् ।
वल्ली भवत्याशु शुभप्रवाला
विस्मापनी मण्डपमावृणोति ॥२६
शतशोऽङ्कोलनसम्भूतफलकल्केन भावितम् ।
एतत्तैलेन वा बीजं श्लेष्मातकफलेन वा ॥२७
वापितं करकोन्मिश्रं मृदि तत्क्षणजन्मकम् ।
फलभारान्विता शाखा भवतीति किमद्भुतम् ॥२८
श्लेष्मातकस्य बीजानि निष्कुलीकृत्य भावयेत् प्राज्ञः ।
अङ्कोल्लविज्जलाद्भिश्छायायां सप्तकृत्वेवम् ॥२९
माहिषगोमयघृष्टान्यस्य करीषे च तानि निक्षिप्य ।
करकाजलमृद्योगेऽन्युप्तान्यह्ना फलकराणि ॥३०
ध्रुवमृदुमूलविशाखा गुरुभं श्रवणस्तथाश्विनीहस्तम् ।
उक्तानि दिव्यदृग्भिः पादपसंरोपणे भानि ॥३१¹
1 तथा च अग्निपुराणे—गृह्णीयाद्रोपयेद् वृक्षान् द्विजं चन्द्रं प्रपूज्य च ।
ध्रुवाणि पञ्चवायव्यं हस्तं प्राजेशवैष्णवम् ॥३
नक्षत्राणि तथा मूलं शस्यन्ते द्रुमरोपणे
प्रवेशयेन्नदीवाहान् पुष्करिणीस्तु कारयेत् ॥४
हस्ता मघा तथा मैत्रमाद्यं पुष्यं सवासवम् ।
जलाशयसमारम्भे वारुणञ्चोत्तरात्रयम् ॥५
15

116 BIBLIOGRAPHY
Ṣaḍdarśana Samuccaya—Biblio. Ind. New Series, 1151 (1907).
Saṁyutta Nikāya—Edited by M. L. Feer, London, 1884—1904.
Śārṅgadhara Paddhati, Vol. I,—Edited by Peterson, Bombay, 1888.
Social Life in Ancient India—H. Chakladar, Calcutta.
Sumaṅgala Vilasini, part I,—Rhys Davids & Carpenter, 1886.
Suśruta Saṁhitā—English translation, 3 Vols., K. L. Viṣagratna.
Upavana-Vinoda—Gananath Sen, Calcutta, 1299 B. S.
Vanaspati -G. P. Majumdar, Calcutta, 1927.
Varāha Purāṇa
Verspriede Geschriften, Vols I & II—Prof. H. Kern.

LIST OF PLANTS¹
A
Page
Airāvata (Citrus sp. ; orange) ... ... 50
Ājjukam (Ocimum basilicum) ... ... 13
Ākanda (Calotropis gigantea) ... ... 26
Alābu (Cucurbita maxima) ... ... 8
Alangium ... ... 31
Algae ... ... 13
Āluka (Potato ?) ... ... 43
Āmalaka, Āmalakī (Phyllanthus emblica) ... ... 27, 9
Āmra (Mangifera indica) ... ... 27
Āmrātaka (Spondias mangifera) ... ... 8
Andersonia ... ... 23
Andropogon ... ... 21
Aṅguṣṭhika ... ... 26
Aṅkola (Alangium Lamarkii) ... ... 22
Apāmārga (Achyranthes aspera) ... ... 26
Apparaṇṇam (Pulses, cucurbita, etc., vegetables) ... ... 14
Aquatic Vegetation ... ... 21
Āragvada (Cassia fistula) ... ... 33
Ārdraka (Zinger) ... ... 9
Areca ... ... 13
Ariṣṭa (Melia azadirachta) ... ... 7
Arjuna (Terminalia arjuna) ... ... 10
Arka (Calotropis gigantea) ... ... 3
Asana (Terminalia tomentosa) ... ... 8
Aśmāntaka (Oxalis sp. ; Bryophyllum calycinum) ... ... 21
Aśoka (Saraca indica) ... ... 3
,, blue (Nīlāśoka) ... ... 33
,, red (Raktāśoka) ... ... 33
Asphota (Jasminum sp.) ... ... 14
Assattho, Aśvattha (Ficus religiosa) ... ... 13, 3
Asthivīja (Plants with stony seed) ... ... 14
Aśvakarṇa (Shorea robusta) ... ... 10
1 Only the page of first occurrence is given.

118 LIST OF PLANTS
Ataśi (Linum usitatissimum) ... ... 33
Ativalā (Sida rhombifolia) ... ... 22
Atimuktaka (Aganosma caryophyllum) ... ... 13
Ativiṣam (Aconitum heterophyllum) ... ... 13
B
Ballaris (Creepers, lianes) ... ... 14
Baṃśa (bamboo) ... ... 12, 42
Bandhujīva (Pentapetes phoenicea ; Ixora coccinea) ... ... 33
Banyan (Vata) ... ... 3
Barley ... ... 11
Bayeḍā (Terminala belerica) ... ... 55
Begonia ... ... 13
Beraka (?) ... ... 11
Betel ... ... 13
Betelnut ... ... 8
Bhallātaka (Semecarpus anacardium) ... ... 33
Bhārgi ... ... 21
Bibhītaka (Terminalia belerica) ... ... 3
Bignonia ... ... 20
Bilva (Aegle marmelos) ... ... 3
Blackberry ... ... 31
Blight ... ... 29
Blue Lotus ... ... 20
Bryophyllum calycinum ... ... 13
Butea (B. frondosa) ... ... 22
C
Cactus ... ... 31
Cereals ... ... 33
Champaka (Michelia champaca) ... ... 3
Chattrā (Fennel ; Mushroom) ... ... 25
Chestnut ... ... 32
Ciñcā, Ciñcini (Tamarind) ... ... 4, 39
Cocoanut ... ... 8
Cordia ... ... 31
Corns ... ... 22
Cotton ... ... 33
Cūta (Mango) ... ... 43

LIST OF PLANTS 119
D
Dāḍima (Punica granatum) ... ... 3
Dahlia ... ... 3
Dantī (Baliospermum axillare) ... ... 21
Darva (Poa cynosuroides) ... ... 20
Date ... ... 13
Dhānyas (Grains in general, and Paddy) ... 14
Dhātrī (Phyllanthus emblica) ... ... 38
Dhava (Anogeissus latifolia ; Conocarpus latifolia) ... 10
Dolichos ... ... 21
Drākṣā (Vine) ... ... 3
Dugdhika (Euphorbia sp.) ... ... 33
Dumura (Ficus glomerata) ... ... 3
E
Ebony ... ... 26
Elā (Alpinia cardamomum) ... ... 43
Elābatā (Alpinia cardamomum ? ) ... ... 55
Eraṇḍa (Ricinus communis) ... ... 63
F
Fig ... ... 8
Flowering and Fruit-Bearing Plants in General ... 39, 40
Fungi ... ... 29
G
Gaṇḍa-dūrvā ... ... 53
Garuḍa-vegā ... ... 24
Ghaṇa (Cyperus rotandus) ... ... 59
Girikarṇikā (Clitorea ternata, white variety) ... 5
Godhūma (wheat) ... ... 64
Gokṣura (Tribulus lanuginosus) ... ... 25
Gostānī (Vitis vinifera) ... ... 56
Grams ... ... 29
Grapes (Mrdvika) ... ... 11
Grass ... ... 22
Gubāka (Areca nut) ... ... 91
Guccha (plant cluster) ... ... 12
Guḍucī (Tinospora cordifolia) ... ... 26

120 LIST OF PLANTS
Gulma (Shrub) ... ... 11
Gundrā (Saccharum sara) ... ... 25
Guñja (Abrus precatorius) ... ... 56
H
Hāliddim (Turmeric) ... ... 13
Hallaka (Lily, red variety) ... ... 10
Haridrā (Curcuma longa) ... ... 9
Harītakī (Terminalia chebula) ... ... 9
Hastikarṇa (Ricinus communis) ... ... 25
Hintāla (Phōēnix paludosa) ... ... 10
Hīra (?) ... ... 11
Hīriveram (Andropogan cynanthus) ... ... 13
I
Ikṣu (Sugarcane) ... ... 33
Indīvara (Water Lily, blue) ... ... 10
Iṅgudī (Ximenia aegyptiaca) ... ... 33
J
Jalanīlī (green algāē) ... ... 10
Jambakī (Eugenia sp.) ... ... 3
Jambīra (Citrus sp.) ... ... 8
Jambu, Jambuka (Eugenia jambolana) ... ... 8
Jāṅgala (desert plants) ... ... 9
Japā (Hibiscus rosa-sinensis) ... ... 17
Jasmines ... ... 3
Jātī (Barleria cristata) ... ... 17
Jīvantī (Dendrobium sp.) ... ... 61
Jujube ... ... 20
Jyotiṣmatī (Cardiospermum halicacabum) ... ... 24
K
Kacchako (Cedrela toona) ... ... 13
Kacvī (Arum sp.) ... ... 9
Kadalī (Musa sapientum) ... ... 7
Kadamba (Anthocephalus cadamba) ... ... 9
Kākodumvara (Ficus sp.) ... ... 50
Kakubha (Terminalia arjuna) ... ... 53

LIST OF PLANTS 121
Kalama-śāli (Paddy, a variety) ... ... 33
Kalhāra (Ottelia alismoides) ... ... 10
Kamala, Kamalinī (lotus) ... ... 10, 49
Kampilla, Kampillaka ... ... 20, 97
Kāñcana (Bauhinia sp.) ... ... 40
Kanda (bulbs, bulbous roots) ... ... 14
Kanda Śāka (a bulb ?) ... ... 12
Kanda-vījam (bulbs and other underground stems) ... ... 13
Kāṇḍa-vījam (bulbils, cuttings, graftings, etc.) ... ... 13, 14
Kaṅgu (Paddy, a variety) ... ... 108
Kaṇṭakārika (Solanum jaquinii) ... ... 22
Kaṇṭakī (a thorny plant, may be Acacia sp.) ... ... 8
Kaṇṭakīnaḥ (Plants with thorns) ... ... 9
Kāṇṭhāl (Artocarpus integrifolia) ... ... 13
Kapittham (Feronia elephantum) ... ... 33
Kapitthāna (Feronia sp.) ... ... 13
Karamarda (Pongamia glabra) ... ... 43
Karañja (Galedupa arborea) ... ... 21
Karañjīphala ... ... 63
Karavallī (Momordica charantia) ... ... 63
Karavilva (Momordica sp.) ... ... 8
Karavīra (Nerium odoratum) ... ... 43
Karīra (Capparis aphylla) ... ... 23
Karkandhu (Zizyphus anoplia) ... ... 42
Karkaṭī (Momordica mixta ?) ... ... 8
Karṇikāra (Hibiscus mutabilis) ... ... 52
Karpūraka (Cinnamomum camphora) ... ... 100
Kāśa (Saccharum cylindricum) ... ... 25
Katakaphala ... ... 27
Kaṭukarohiṇī (Picrorrhiza kurrua) ... ... 13
Keli ... ... 3
Keśara (Mimusops elengi) ... ... 3
Ketakī (Pandanus odoratissimus) ... ... 3
Khadira (Acacia catechu) ... ... 7
Kharjura (Phoenix sylvestris) ... ... 8
Kidney Bean ... ... 25
Kiṁśuka (Butea frondosa) ... ... 46
Kodrava (Paspalum sp.) ... ... 33
Kokanada (lotus, red) ... ... 10
Kośātaka( Luffa echinata) ... ... 49
Kośi (Mudga, māṣa,—pulses) ... ... 11
16